LO NING LO HRÃM TEH U AW!

Kâr hmasa khân Civil Services Examination (CSE) atâna inbuatsaihna tùr Mizoram Synod-in a ruahman ‘Synod Resource Centre’ hawn thû ka rawn ziak a. Ka thuziak kha Vànglaini-a ka thawn hnûah 2020 – CSE Results chhuah thû ka hre hnuhnawh a. Inrinni zînga facebook-a ka thuziak ka dah lâiin ‘Thu belh’ ka dah tel a; CSE-a Mizo tling kan awm loh avànga ‘ṭhahnemngaihna âu âw’ a nih kha.

Kha thu belh tâwi tê khân nghawng a nei deuh laih a ni àwm e, WhatApp group hrang hrangah mi pahnih khat thuziak an rawn dah chu kei pawhin ka lo hmu ve a. A lehlam lehlamah ṭhahnemngaihna âu âw vek a ni a. ‘Mahse’ kan ti hrãm teh ang, ‘ninawmah’ lo ngâi bîk lul suh u âw!

Mizoram hian All India Services & Central Services-a Mizo kan tling hlei thei ta lo hi kan buaipui deuh vek chu a nih hi. Mizoram sawrkar pawhin a buaipui a, Mizoram Youth Commission (MYC) bul tumin nasa takin ṭan a la mêk a ni. Chutih lâi chuan kohhran pawhin kan buaipui a, Synod inkhâwmpui agenda-ah a lo lût a. Chumi kal zêlah chuan Mizoram Synod chuan ‘Synod Resource Centre’ a hawng ta a; chumi tih changtlun dàn tùr chu tûn kâr chhûng ringawt pawh hian Zirlai Viltu Committee chuan lu letin a ngaihtuah zui a ni.

Tuten emaw All India Services-a an luh theih loh avàngin emaw, an luh duh loh avàngin emaw, an luh châk loh avàngin emaw IAS hi sawi mâwi lo pawh ni sela, hê service hi an sawi nêp zo tak tak chuang lo. India indan hmâ khân Indian Civil Service (ICS) chu hna sâng leh zahawma ngaih a ni a. Exam-a tlin pawh a harsa; khawvêla exam harsa ber anga sawi a ni hial! Tûnah pawh Civil Services Examination (CSE) hi khawvêla exam harsa ber pâwl a la ni ang. CSE-a tling ngat hi chu Tribal, Dalit leh Hindu hnam ṭha an ni emaw ngaih nêp chî an ni lo. India ram mihring nuai tam tak zîngah exam thei lo a tam zâwk daih an ni a; exam zîngah lah a tling chu 2% pawh an tling lo ang. Chutiang khawpa mi ngaih sàn hlawh chu a nih avàngin sawi nêp hian awmzia a nei lêm lo.

Mizote hi India rama lehkha thiam lamah ‘pahnihna kan ni’ kan ti a, kan zirna quality erawh hi chu a sâng vak lo a nih a rinawm. Primary school aṭanga University thlengin kan zirna hi siam ṭhat a ngâi a nih hmèl hle. School Education Director atâna vai IAS officer âia Mizo ṭawnga biak theih Mizo officer duh záwkna ram kan la ni tlat hian eng ang dinhmuna ding nge kan nih chu a ti chiang thawkhat viau lo maw? Assam nêna ramri buai chungchânga National TV-a zawhna kan chhàn vêl dàn aṭang khân thiamna lama kan sàn lêm lohzia chu a lang chiang hle a ni lo’m ni?

Chakma zînga mi CSE-a tling kan sawi kha lo helh tâwk kan awm a maw? Kum 2017-ah Tarit Kanti Chakma (Tripura) chu chu IAS-ah a tling a; Tripura cadre a thlang a, tûnah hian Tripura IAS lists-ah 52-na a ni a ni. Kum 2019 khân South District Sub Divisional Magistrate (SDM) ah dah a ni a; tûnah chuan Director, Tripura Tourism Development Corporation-in a awm mêk.

Kum 2020 – CSE Results-ah hian Tripura-a mi Dhiman Chakma chu 482-na a ni. IAS a tling pha lo maithei. All India Services pathum zînga pakhat Indian Forest Service (IFS)-a thawk lai a ni a; mahse IFS-ah hian a lungâwi táwk lo chu a ni phawt mai. ‘Bei la, bei nawn rawh’ tih kha hmachhuana a beih nawn tlauh tlauh chuan IAS-ah hian a la tling lo ang tih tû man kan sawi thei lo.

Mizoram-ah Chakma IAS officer lo awm ta se, Mizo nula leh tlangvâlten chibai bûkin pârṭhi an la awrhtîr lo ang tih kan sawi thei lo kan tih kha mi ṭhenkhatin an helh deuh a ni àwm e. Kohhran hrang hrangin Chakma leh Bru zîngah rawngbàwlna kan nei a; chu pawh chu sawisêl duh táwk an awm tawh a. Kohhran erawh chuan ‘Vàn Lal nau ang a ṭahna Kalvari-ah an dang chuang lo ve,” tiin tûte hnênah pawh Chanchin Ṭha a hril mai a ni.

Central YMA leh Zirlai pâwlten Chakma chauh ni loin Bru pawh huamin an helh zâwk a; zirlaite pawhin Chakma zirlaiten doctor leh engineer an zir ve pawh an phal lo a, kan buai phah laih tawh a nih kha. Chakma Autonomous District Council (CADC) ṭhiat duhin YMA inkhâwmpui lianah thû pass a ni a; political party-te pawh CADC ṭhiat thei tùr nih an inchuh vêl a! Chutih lai chuan politician-te chu Chakma leh Bru vote chan loh hlauin an hmanhlel bawk si a nih hi!

Mizorama awm nghet tawh sá chu Chakma an ni emaw, Bru an ni emaw, kan mi leh sá dik taka kan pawm hi a ṭûl tawh záwk lo maw? Anniho er ringawta hmanhlelh hi intihhmuh lo i la; eng ang dinhmunah pawh ding se, kan ram tâna ṭhahnemngâi taka an thawh theih nân lamṭang ah kan siam thiam a hun tak zet tawh záwk rêng alâwm.

B.D. Chakma chuan a Chakmapui-te IAS-a an tlin theih dàn tùr kawng zawngin Delhi-a a hruai dàn vêl ‘video clip’ kha ka lo hmu ve a; khati taka ṭan a lák na ná ná chuan tlinga mual mual chu an la awm ngei ang a; keinin kan lo er viau a nih pawhin Mizorama Chakmaten AGMUT cadre an thlan hlawhtlin hun pawh a la awm ang. Tûna er bera kan neihte hi ‘ka pi, ka pu’ kan tih hun a thleng lo ang tih a sawi theih loh thu kan sawi mai a ni.

Chuti taka kan ngaimawh dâwn a nih chuan CSE-a tling thei tùr hian theih tàwp kan chhuah tùr a ni záwk dâwn lo’m ni? CSE-a kan tlin loh chhan ber hi kan ‘tum tâwk lo’ a ni ang; tum tak takte chu an tling deuh nge nge ṭhin. Kum 2020 CSE-a pakhatna Shubham Kumar kha a vawi hnih exam-na a ni; vawi khatnaah chuan 290-na a ni a, IAS a tling pha lo. Kum 2017-a CSE-a pakhatna Anudeep Durishetty phei kha vawi 3 a ‘FAIL’ a, 2013-ah IRS-ah a tling a; a exam vawi 5-naah PAKHATNA a ni hlawl mai!

Mizote hian India ramah hian kan thleng thui vak rih lo. Meghalaya mite chu Governor-ah te, UPSC Member leh Chairman ah te , Election Commission of India (ECI) member-ah te pawh an awm tawh hlawm a; Mizo erawh chu pakhat mah kan la awm lo. Central sawrkara Secretary puitling ni pha IAS pawh pahnih khat bák kan la nei lo. Secretary tling pakhat chu P. Rohmingthanga (IAS Rtd) hi a ni a; tûna kan Chief Secretary hi Central-ah Secretary puitling tùrin an rawn kài sàntîr a; mahse a kal ta rih lo chu a nih hi. Manipur-a mi Ruolkhûmlien Buhril (TN cadre) kha Central-ah Secretary a ni tawh bawk.

Mizo zînga IAS tling an awm aṭanga kum 50 chuang dâwrhah Mizo zîngah High Court Judge kan nei ve chauh a. Enterpreneur hlawhtling te, sumdâwng hlawhtling te, politician ṭha tak te, doctor ropui tak te, engineer hna ṭha taka thawk te nei thliah thluah i la kan duh. Contractor pawh an contract hmuh hralh chhãwng mai mai loa fak tláka hna thawk ngam kan mamawh! Kan ram hi siam ṭhat a ngâi a; MLA leh contractor ni kawp chunga rorêltute hian an siam ṭha thei tak tak lo a ni ang, kan nghák rei ta êm mai! Thil sawi tlawr thiam ni loin hna thawk thei leh thiam kan mamawh a nih záwk hi!

Tûn hnaia Mizo sumdâwngin hnam dang sumdàwnpui lo tùra an ngennate hi kan ti hlawhtling phal ang em? Vai tel loa sumdâwng thiam lo leh vai tel loa leilet thiam lo kan nih fur avàngin Assam nèna kan ramri pawh a buai phahna chin a awm a ni lo’ng maw? Hnam dangte hi kan sumdàwnpui a nih pawhin tu nge thu nei záwkah ṭang? Sum lût lo dawngtu an nih tlat záwk chuan kan sumdàwnpuite âiin kan lèr záwk a, kan thû lo záwk tihna a ni lo’ng maw? Leilet-a vai kan chhawr pawhin a thar chhuah chang tam záwk an nih chhûng chuan thuneihna chang angin lang mah ila, kan mi rawih vaite thu hnuaiah kan awm tihna a ni lo’ng maw?

India indan hmâa ICS khân ngaih sàn an hlawh tak zet a, ‘steel frame of Indian administration’ an ti hial a nih kha! India indan hnûah IAS-ten an thlâk ta a; kan ngaih sàn thiam loh pawhin ngai sângtu an la tam reng tho. Tûn hma deuha mi ṭhenkhatin IAS nih an hreh chhan an sawi fiamthu chu ‘Delhi-ah pawh City Bus-ah an chuang mai mai’ tih kha a ni. Mizote hian motor lek chhuak thei hi kan ngai sáng vû tûk ṭhin a. Tûnah erawh chuan motor neih mai mai hi thil harsa a ni ta lo a ni ang, ei chawp zawng pawhin loan làin an lei ngam zêl tawh! Motor nei nazawng an ngaih sànawm vek hek lo!

BJP sawrkar hnuaiah hian IAS te hi an chêp deuh rih a ni maithei. Modi-a sawrkar hian Central sawrkarah hmãn deuh khân Joint Secretary level-a IAS dah vek âiin ‘lateral entry’-a pâwn lam aṭanga mi 48 lák luh a tum a; an duh zât an la lût ta em ka hre pha ve lo. Modi-a leh BJP hi India ramah chatuanin an sawrkar reng lo ang a; All India Services-ho hi duh thâlin an sawisa reng thei bîk hek lo ang. Kannan Gopinathan-an IAS a bànsan chhan kha IAS nih a duh loh hrim hrim vàng ni loin Jammu& Kashmir chungchângah zalèn taka a ngaih dàn a sawi theih loh vàng a nih kha!

Ashok Khemka (RR-IAS 1991–Haryana cadre) fapa Shreenath Khemka (LLM–Cantab, King’s College 2017–2018) chuan a pa anga IAS nih a chák ve loh avàngin a pa nihna a hniam chuang lo. Ashok Khemka-in kum28 chhûnga vawi 53 transfer a tawh chhan kha thil dik lo a hai chhuah ṭhin vàng a ni. Tûna India rama IAS ngaih sànawm bera an thlan chhuah ‘List Of Top 10 Most Honest IAS Officers In India’-a PAKHATNA chu tu dang ni loin ‘Ashok Khemka’ a ni tlat! Shreenath Khemka hian a pa a ngâi sâng thiam lo a nih chuan keini Cantabrigiensis zînga mãwl berah ka puang duh hial ang!

Hmân ni lawka UN General Assembly-a Pakistan Prime Minister Imran Khan-a thusawi hneh taka hnial thla kauh kauhtu Indian Foreign Service (IFS) officer fel tak, UN-a India sawrkar First Seretary, Shrimati Sneha Dubey (IFS–2012, Jamshedpur) kha a va’n duhawm reuh tak êm! UN-a a thusawi avàng khân ni khat thil thûah India ram mi, a sànga sâng tam tak ngaih sàn rawn a hlawh a nih kha. Khatiang dinhmunah khân Mizote hi eng tikah tak ding ve thei ang i maw?

IAS, IPS leh Central Services-a thawkte hi ‘missionary’ anga kan sawi hian ‘missionary’ pângngai ang an ni kan tihna a ni lo bîk lo. India ram hmun hrang hranga Mizo officer leh officer ni kher lo pawh, kan nunin a zir chuan ‘missionary’ ang mai an ni thei a; an awmna apiangah Mizote tân chauh ni loin hnam dang Kristiante tân tak pawh mi ṭangkai an ni ṭhin asin. Hei hi a taka hmutu leh hretu kan ni. Bangalore-a BD kan zir lâia Mizo officer pathum (1) Rin Sânga IAS, (2) H.T. Sângliana IPS leh (3) Lalrokhûma Pachuau IPS te ṭangkaizia kha mit ngeia hmutu kan ni. Zirlai Viltu Committee member - C.Lalsâwta IAS Rtd, R.L.Rinawma IRS Rtd leh Benjamin-a IDAS Rtd te pawh hi India ram hmun hrang hranga an awmnaah khân Krista thuhretu ṭha tak an ni zêl.

Kum1995 khân ATC zirlaite chu study tour-in ka zinpui a. Bangalore-a Cantonment rail station-a kan awm lâiin kan bula German rual khat nèn kan inbia a; Bihar-a mission field pakhata thawk an lo ni a. Kei chuan, “Bihar-ah chuan kan Mizopui B.Kâpṭhuama IAS a awm asin” ka’n ti zauh a. An lo hre nasa mai, “B.Kâpṭhuama chu kan hria; kan ṭangkaipui teh asin,” an ti a. An inau khâwm a, “Lo kal teh u, heta hi B. Kâpṭhuama hria a awm; rawn chibai rawh u,” an inti a. Min rawn chibai sap sap hlawm a; B. Kâpṭhuama IAS hretu nih ringawt pawh chibai ka hlawh phah a nih chu!

Mizo IAS Officer ‘âia ṭangkâi zirlai leh officer dang an awm’ kan ti amaw? An awmna hmun azirin a dik khawp ang; kan hnial lêm lo! Mahse ‘aia’ ti-a khaikhin tùr chi em ni dâwn? Covid-19 avànga kan buai tirh lam, Mizorama hàw duh vànglâi khân hmun hrang hranga Mizo officer-te ṭangkàizia kha hmuh hmaih chî a ni lo. Chu vàng chuan alâwm All India Services leh Central Services-ah a tam thei ang ber lût i la kan tih ṭhin rêng ni.

Central Secretariat Service-a luh thleng khuan kan ngâi pawimawhin kan sawi uar rêng asin. Manipur lam mi khi chu tam tak an lût tawh a. A tìrah Section Officer aṭangin an ṭan a, an kâi sâng zêl a, Director leh Joint Secretary thlengin an kâi sâng thei a. Khutiangah khuan Mizote hi ṭhu fur hlawm i la, Mizoram Minister leh officer-te Delhi-a an zuk kal chuan thil tih dàn lo kawhhmuhtu ṭangkâi tak an ni ang.

Mizoram sawrkara MCS nihte hi a ṭha e; mi tam tak chu hetah hian an awm a ngâi. Hna thawk ṭha deuhte chu an senior hunah IAS-ah an kâi sâng ang a; chutih hunah erawh chuan service an ngah tawh lo ang. ‘Constable pawh DGP ah a kâi thei ang’ ti-a sawina ram mah ni i la, SCS–IAS tân Chief Secretary ni tùr chuan theih loh ni lo mah se, thil harsa tak a ni ang. SCS-IAS-te chu IAS-a an kai sàn hian Pay Matrix-ah No.11-naah an awm ṭan deuh ber a. CS te hi chu Pay Matrix 17-naa mi an ni deuh zêl! Tûna Mizoram sawrkara SCS-IAS senior berte pawh Pay Matrix 14-naah an awm chauh a; an pension ṭêp tawh hlawm si!

Mizoramah hian Mizoram cadre bîk IAS pawh lo nei ta ila, Mizo hlang hlîr IAS kan nei dâwn lo; hnam dang IAS tam tak an lo lût ang. Chief Secretary ah pawh Mizo ni lo kan la nei ang. Hnam dang officer-te hi kan thawhpui thiam a pawimawh a; kan lamṭang ṭha taka kan siam a ṭûl ang. Mizoram sawrkar hian hnam dang IAS-te hi a dah pawimawh thiam táwk em? Tûna awm mêk leh la rawn awm tùrte pawh kan dah pawimawh thiam a ngâi ang.

Mizorama hnam dang IAS rawn awmte hi mi thiam tak leh remhre tak an ni hlawm a; an thiamna hi kan hman ṭangkai thiam zawh poh leh kan hláwkpui dâwn tihna a ni. Covid-19 boruakah pawh hian hnam dang DC-ten an district tân thil an hâi lût ṭha hle hlawm a nih hi. Anni chuan vai ram lam mi hmêlhriat an nei ṭha a; thil tih tùr pawh an hre zau deuh a ni ang, Covid-19 dona atâna thil pawimawh tak tak pawh man loin an district tân an chaw lût tih kan hria.

Ramri buai chungchângah hian Mizo IFS thãwm kan hre mang lo a; IFS thãwm nei deuh, Assam forest department hotute pawh hnial ngam awm chhun chu Kolasib DFO Smt N. Viji (IFS) a ni tlat! Assam chuan ramri an rawn hrût apiangin forest department officer-in hmâ an rawn hruai ziah a; police-in hnung an dãwl lek ang deuh chauh a ni. Ramri chungchângah Mizorama forest department officer-te hi eng vànga reh ṭhiap nge an nih?

‘IAS officer lal tak, politician-te hlau hlum dâwn’ an lo awm a ni maw? Kan lo hre pha ve lo chu kan beng hawng táwk lo deuh a ni ang e! IAS an ni emaw MCS an ni emaw Judicial Officer an ni emaw, tû pawh politician-te hlau hlum dâwn chu kan mamawh lo vek zâwk alâwm! Nirmal Kumar Mukerji (ICS) te, Dr. P. C. Alexander (IAS) te anga Prime Minister bulah pawha thu dik ṭan ngam, Kurian Joseph-a anga Chief Justice of India-in 2015 Good Friday ni taka meeting a koh pawha tel duh lo ngam Judge huaisen leh tûna Chief Justice of India, N.V. Ramana anga Central sawrkar pawh khak ngam ang khu kan mamawh rêng a ni.

Kum 2020 CSE Results-ah Manipur mi chu 6 lâi an lang leh a. Manipur Chief Minister N. Biren Singh chuan a la duh táwk hauh lo, ‘Super IAS 500 Scheme’ a siam tak deuh deuh a! (Vànglaini, September 30, 2021 phêk 4). IAS nêp lohzia a hre chiang hle a ni ang. Mizoramah erawh chuan MYC kal tlangin CSE bei tùr ṭhalaite buatsaih ve bawk mah i la, IAS pawhin hna bànsan an duhna hial tùr thil dang kan zuar leh ṭhin si! Khua hi zawng a la vâr har dâwn mang e!