KA HRIAT VE PHÂK LOH - RT-PCR!

Kum 2020 bula Covid-19 hripui lêngin Europe ram a tuam tirh khân Italy-ah chuan upa an thi nasa hle mai a; a vei rau rauah kum 60 âiin kum 65, kum 65 âiin kum 70, kum 70 âiin kum 75, kum 75 âiin kum 80-in an thihpui nasa zâwk zel a ni tih chu internet aṭanga ka hmuh dàn a ni a. Upa tân hri hlauhawm tak a nihzia a lang chiang hle mai a, ‘tar chhawk hripui’ a ni ber mai!

Ram vâwtah khân an tuar nasat êm avàngin kei mi mãwl tak chuan ram lumah chuan an tuar nêp deuh ang chu tih ka lo ring ve ringawt pek a! Thlasik a han reh a, nupui a lo thâwk hunah chuan hripui lêng kha ziaawm deuh tùrah ka lo ngâi ve ringawt bawk a ni. Chutianga rinna ka neih chhan chu Covid-19 hrik tê reuh hi thauin a tuam ni-a an sawi kha ka lo âwih viau ringawt a; chutiang a nih chuan khaw lumah chuan a hrik tuamtu thau kha a tui ral thuai ang a, Covid-19 hrik tân chuan dam khawchhuah a har àwm mang e tih ngaih dàn mãwl tak ka neih ve vàng mai mai a ni.

Hun a lo kal zêl a. Covid-19 hripui chu India ramah a lo thleng ta tak tak a, ni tin a vei an tam tulh tulh a. Khawvêla hri kâi tamna ber ram zîngah a kâi chho ta thuai a; tûnah chuan USA dawttu a ni. Thihpui tam lamah chuan 3-na niin USA leh Brazil dawttu a ni ve thung a. India ram lum takah pawh nipui khaw lum hnuaiah Covid-9 hripuiin ziaawm lam a pan chuang hlek lo mai a. Keia lâi sen lung mãwlin ka lo ngaih ve dàn mai mai kha chu dâwt muhlûm mai a ni tih ka hre chhawm ve ta zêl a. Covid-19 hripui chungchângah hian rin dàn sawi tlák pawh ka nih ve neng loh hi tiin ngawih ka chuh ta vang vang mai a ni!

Mizoram hi zawng doctor âia ’tor lo zâwk pawh an làr hluaina, theologian âia ’gian lo zâwkin ngaih sàn an hlawh viau theihna hmun, self-styled evangelist-ten duh duh an sawina hmun, a mak leh a nghîng nasa apiang lawmna ram a ni a. Covid-19 chungchângah pawh hian a hre lo-ate hlei hlei hi a sawi huai huai kan ni mai àwm mang e tiin a ngaihtuah theih rum rum châng a awm. Chanchinbu han chhiar i la, Covid-19 chungchânga sawi huai tak tak, sawrkar chêt dàn pawh dem huai fê fê, “Kei hian ka hre ber” inti ni àwm tak hi a kuhin an kuh ṭûn ni berin a lang. Mahni hriat loh lam pawh ni se, hre lo ngam nih âi chuan huai taka rin dàn sawi piap piap ngam tamna ram chu Mizoram hi kan ni berin a lang. A mawh phurtute zîngah hian a takin tel ve ta i la, eng tin tak kalpui ve hlawm ang i maw?

Kei - damdawi lam thila hriat nei tlêm lutuk, mahni damdawi ei lâi hming pawh hre kim hlei thei lo, RT-PCR lam pum pawh hre lo hian eng nge ka sawi ve tâk ang? Ni tin titih chanchinbûah RT-PCR ṭhatzia leh rin tlákzia sawi vul chûk táwk an awm reng a. Chutih lâi chuan Rapid Antigen Tests (RAT) leh Truenat hman chu diriam takin kan sawi chhe bawrh bawrh thung a. Kei erawh chuan hêng RT-PCR, Truenat leh RAT te hna thawh dàn hi a mik a mak pawh ka hre ve lo! Chutiang ni napui tân chuan eng ber hi nge ka fak ang a, khawi ber hi nge ka sawi chhiat ang tih hriat te chu khawi lamah a ni ringawt! Ka hriat ve loh lam thilah hi chuan mãwl haih haih tak ka ni!

Nikum kum bul lamah khân internet-ah India rama RT-PCR awm zât ka en a; ka hriat rengna a sual loh chuan 75 vêl chauh ni tain ka hria. Pu google-a hi a dâw em ni zâwk ka hre hlei lo a! Kha kha ICMR phalnaa din, Medical College/Hispital-a awm chin ni àwm tak a ni. University hrang hranga research beihna RT-PCR erawh chu a huam hmèl loh! Khatih lâi khân India hmàrchhakah chuan Guwahati leh Silchar-a mi kha a lâr zualte a ni a. Mizorama test ngâi pawh Guwahati-ah thawn a nih ṭhin kha.

Hun a lo kal zêl a; Mizoramah RT-PCR mamawhna a nasat ták êm avàngin MZU, PUC, RIPANS leh Selesih-a Vety College aṭanga pawh khâwm khân ZMC-ah bul an ṭan ta kha a ni a. Chumi hnûah mi inphal lei te, hmun hrang hrang aṭanga dawn leh Mizoram sawrkar ngei pawhin a leite chu ZMC-ah bun belh zêl a ni a. Lalnunṭâwman ZMC a va tlawh chanchin ZONET-a kan hmuh ang kha chuan ZMC-ah RT-PCR 4 a awm tih a nih kha. Amah Lalnunṭâwma ngei pawh WhatsApp-ah ka zâwt nawn leh ngat a; ani chuan ZMC-ah RT-PCR 4 a awm ngei a ni tih min rawn hrilh a ni.

October 5(?) zàn dàr 7:05-a Zonet chanchin thar puanah khân North East States hrang hranga RT-PCR awm zât an rawn tàr lan kha ka lo hmu leh a, ZMC-ah khân 4 a awm tih a la ni ta fan a! Mi ṭhenkhat, thil hre àwm tak takin an sawi dàn hi chuan North East State-ahte hian RT-PCR an nei tam viau hlawm angin sawi a ni a. September thlaa Synod Executive Committee kan ṭhut lâia lo kal, Shillong (Madanriting)-a kan Pastor kha Meghalaya-ah RT-PCR eng zât nge awm tiin ka lo zâwt a; a sawi tam lo hle a. Ka âwih ngam chiah lo lek lek nghe nghe a; Bethany Hospital-ah pawh Truenat chauh an hmang tih min hrilh.

Amaherawhchu, ZONET chanchin thara an rawn tàr lan, a thla ka lo lák ka’n en nawn leh erawh hi chuan Shillong-a kan Pastor-in min hrilh kha a dik tih a lang ta uar a! North East States hrang hrang RT-PCR neih zât kha:– Assam-ah 19, Manipur-ah 6, Meghalaya-ah 3, Nagaland-ah 3, Tripura-ah 2, Mizoramah 4 tih a ni a. North East State-ahte hian RT-PCR hi a va tam hlawm si lo êm! ZONET chanchin thara an rawn tàr chhuah kha a dik ta lo záwk em ni?

ZMC-ah RT-PCR 4 lâi a awm a; hmun khata dah a nih avàng hian Mizoramah RT-PCR pakhat chauh awm angin kan sawi ta mai tihna em ni? MLA ṭhenkhatin RT-PCR chu MLA Fund aṭangalei an inhuam thû a sawi a. Mizoram sawrkarin ‘âw’ a lo pawh loh avàngin a lei ta lo ni àwm tak a ni.

RT-PCR hi a man tam chu sawi loh, a enkawl zui hi thil hautak, mi thiam bîk (microbiologist) rawih ngâi a nih avàng hian puan ṭhui khâwl inleisak ang ringawta inpêk chi chu a nih hmèl loh ta riau a. Kan leisakate emaw kan pêkate emaw khân a hmang tùrin an tlin ang em? A bunna tùr hmunhmâ an nei ṭha tâwk em? A enkawltu tùr mi thiam an nei sâ em? Nei sâ ta lo se, mi dang rawih mai tùr an awm em? Mi dang rawih mai tùr awm ta se, a rawihna tùr sum leh pâi an nei ang em? Eng engte nge sèn belha tih belh ngâi tih kha beng sika ngaihtuaha inrâwn hmasa veka remtih tlànnaa inpêk chi ni àwm tak a ni.

Chutih lâi chuan Mizoram sawrkar râwn hmasa lêm loin emaw ni MLA pakhatin Lunglei district tân RT-PCR a chah thleng ve thâwr mai a. A dawnsawn dàn chungchângah pawh thâwm a awm ta hlat a nih kha! Hun a lo kal zêl a, Mizoram sawrkar chuan a chunga zawhna kan siam ang harsatna chi hrang hrang khi a nei nge, a bunna kawngah a ûm zui chak ták lêm loh avàngin Gauhati High Court, Mizoram Bench-ah PIL a luh phah ta hial a. Tûnah hian Gauhati High Court thupêkin damdawi in huang chhûngah ni lo, Tourist Lodge ṭawngṭâwl tawhah Lungleia RT-PCR bun tùrin an bei laih laih ni àwm tak a ni. High Court judge-te pawh khân a hma lama zawhna hrang hrang kan siamte kha PIL an ngaihtuah lâi khân an ngaihtuah tel vek êm ang chu maw!

Chutih lâi chuan Champhai tân pawh RT-PCR bun tùrin an buaipui ṭan ve leh ta mêk a. Tûnah phei chuan Mizoram sawrkarin district tina RT-PCR bun a tum hnuhnawh ni àwm tak a ni! Hei tak hi ngaihtuah chian ngâi lâi tak chu a ni ang. India rama state pachhe ber, state kan nih hnû kum 30 chuangah pawha intodelh thei rih lo hian district tina RT-PCR bun hi kan tlin chiah em? North East State-te hian RT-PCR hi eng zât chiah nge maw an neih hlawm bîk le? District tûnah RT-PCR an bun bîk hlawm em? District tina RT-PCR bun hi an tum ve rêng em?

Assam-ah chuan district 33 a awm a, RT-PCR erawh chu district tinah an dah bîk lo a ni ang, 19 chauh an nei a. Meghalaya-ah district 11 a awm a, RT-PCR 3 chauh an nei. Manipur-ah district 9 a awm a, RT-PCR 6 an nei a. Nagaland-ah district 12 a awm a, RT-PCR 3 an nei a. Tripura-ah district 8 an nei a, RT-PCR 2 an nei. North East States-ah district tina RT-PCR nei vek pakhat mah an awm lo.

Han pêng kãwi leh ta lawk i la, Mizoramah chuan district siam pawh hi kan politicize a, kan mamawh âia tam district kan nei a ni lo maw? Mizoram âia mihring tam zâwkna vek North East States-ah hian a mihring tam dàn aṭanga chhût phei chuan district kan ngah filawr lak a nih hmèl hle! Dik tak chuan district tin awptu tùr IAS pawh kan nei daih lo chu a nih hi maw le!

A chunga kan tàr lan ang khi North East States dangah pawh RT-PCR an neih dàn a nih chuan Mizoram district tina RT-PCR dah kher chu a ṭûl ber ang em? North East States-a RT-PCR an neih zât pawh hi hre chiang loin kan lo rin sawi mai mai ṭhin em ni? A taka an neih chu a tam vak bîk mang bawk si lo! Hriat miah loh hria ang taka insawi hi kan chîng ve hrim hrim em ni zâwk?

RT-PCR enkawl tùrin PG degree nei microbiologist thiam tak neih a ngâi ang a; district tinah RT-PCR dah ni dâwn ta sela, a enkawltu tùr microbiologist PG degree nei kan nei thei ang em? RT-PCR-a hna thawk tùr technician eng emaw zât kan mamawh bawk ang a, chutiang technician chu kan ngah tâwk em? Tûna Mizoram Health Services Department-a thawk lâi zînga Microbiologist leh technician-te hi RT-PCR enkawl tùrin an indaih tâwk ang em? Indaih ta lo sela, mi thiam rawih belh tùr an awm ang em? Mi thiam rawih belh tùr awm ta pawh ni sela, a rawihna tùr sum leh pâi hi Mizoram sawrkar hian a nei ang em? Zawhna a va tam duh tak êm!

RT-PCR hi university leh college changtlung deuhahte chuan research tih nân an kawl fer fur hlawm pawh a ni maithei a. Medical College-a/Hospital-a dah dàn tùrah erawh hi chuan ICMR hian inkaihhruaina fel tak a siam ni àwm tak a ni a. Covid-19 hripui lêng avàng hian chûng inkaihhruainate pawh chu thui tak a thlah dul bawk a ni àwm e.

Covid-19 hripui lêng hi eng tikah emaw chuan Pathian zârah a la reh ngei ang a. Mizoram district tinah hian RT-PCR hi dah ni ta bawk si se la, kan hmang ṭangkâi zui zêl ang em? RT-PCR enkawl zui zêl kha sumthuninû a ni mai záwk lo’ng maw? Nakin lawkah chuan tûn hmâa deuha tû sawrkarin emaw ni, ‘êk in kal thei’ an lei ang lek khân hluihlâwnin a awm thuai mai lo’ng maw? Vâi thîr chhe zawng hnêna hralh tlák âwrh chauhah kan chhuah mai ang em?

Chu vàngin district tina RT-PCR dah kan sawimawi chiam ṭhin hi chu a nghawng tùr kan ngaihtuah thleng lo a ni lo maw? Buh dêng khâwl ang lek a ni lo a; khâwl enkawl hautak zet, a enkawl tùr pawhin mi thiam bîk rawih ngâi a ni bawk si. ZMC-a RT-PCR 4 dah hi kan khawpkham tâwk lo a nih pawhin tlin leh tlin loa district tina RT-PCR dah tum hi chu thil finthlák tak a nih a rinawm lêm loh! Nakin lawka kan buaipui leh mai mai tùr a nih a rinawm a. Kan politicize leh chiam ang a, ṭûl loa inchirh thehna remchâng kan insiam leh mai mai palh ang e!

India rama state pachhe ber kan ni a; RT-PCR khâwl 11 lâi enkawl tùr hian sum leh pâi kan ngah tâwk lo ang a, mi thiam pawh kan nei tam tâwk rih lo maithei bawk. Tháwka phita RT-PCR a ṭha, a ṭangkâi tih avànga district tina dah tum rîkngawt hi thil awmze nei lo ni satliah mai ni loin thil âtthlák tak a tling záwk ang! Mizoram sawrkarin tum thar thut pawh ni sela, mipui hian kan khap tùr a ni zâwk dâwn lo’m ni!

Mizoramah hian eng party pawh sawrkar se, district tina RT-PCR dah kher hi chu an tlin bîk chuang lo ang tih a rinawm. A tam berah Aizâwl bâkah chuan hmun 3/4 vêlah dah ni chauh se la. Chûng pawh chu awmze neiin kan enkawl thei ang em tih chhût hmasak ni rawh se. Nakin lawka enkawl mûmal loha hluihlâwn leh mai tùr, sum tam tak sênga din hi Mizoram mamawh ber a ni lo ang! RT-PCR issue hmanga inbeih chiam chiam pawh hi chin táwk neih a hun viau tawh lo mâw tiin kei RT-PCR lam pum pawh hre lo hian ka rawn thlasik mau puah ve thâwr mai a ni e!