MAFAA THU ZIAH TUIHNIHNA

Vànglaini chanchin­bua ‘column’ nei ve ve thu ziah han intuihnihsak chu thil tih àwmah a lang lo mai thei; mahse a ṭûlnain a ur thlûah ngai ve ta mai ila! Mafaa hi thu ziah thiam a ni a, ṭawngkam a thiam tel bawk; English a thiam viau lehzêl hi a awhawm ngawt a ni. Ṭhalai duh zâwnga thu ziah a thiam hi a bîk a nihna chi khat a ni ang. Kâr kal taa a thuziah ‘Kohhran ṭawngkama ka ngaimawhzual” tih pawh khân mi a hneh thawkhat a ni ang, WhatsApp group hrang hrang - Kohhran Kalphung leh keima hminga group an siamahte hial pawh châwk luh a ni a; mi ṭhenkhat phei chuan Matthaia ziak ang burin an ngai mai ang tih hlauhawm a nih deuh roh avàngin chîk deuh zâwka thlîrin ka’n tuihnih a ni. A duh chuan ngaihnawm takin a rawn tuihnih (tuithum ni loin) ve leh mai ang chu!

A thu ziah bul lamah Mafaa’n ‘Khaw’ nge’ a tih hi hetiang tûr hi em ni dâwn? ‘Khaw nge!’ emaw ‘Khawi nge!’ emaw hi thil tih/sawi dâwna ṭan lákna ṭawngkam a ni a; khaw dawta apostrophe (’) dah hi a kalhmang tûr emaw ni le? Mafaa hi ziah zawm leh zawm loh tûrah a fîmkhur tâwk lo nge tih dàn bîk a nei ka hre lo. A thu ziahah khân zawm loh tûr ziah zawm a nei nual mai - innghahchhan, kalchâwi?, tehchiam, mimal, chherchhuahna, dikhlel, khawihchhiat, hrefiah, kaihher, thuchheh, etc., tihte hi. A thupuia ‘Ngaimawhzual’ tiha ‘zual’ hi ziah hrana ‘ngaimawh zual’ tih tûr a ni. ‘Tehchiam’ tih pawh hi hêng (he’ng ni loin) - teh chai, teh châwk, teh chhên, teh chung, teh fahran, teh fakau, teh fo, teh lul teh rêng, teh ruai, teh suh, teh sun, teh zut tih ang hian ‘teh chiam’ tih tûr a ni ang. ‘Mimal’ tih hi sâp ṭawnga ‘individual’ tih hian a kaihruai a nih a rinawm; amaherawhchu ‘mi mal’ ti-a ziah tûr a ni. Hetianga han sawi kai tákah chuan mi tam takin ‘mi mal tin’ tih an hmang ṭhin a, ‘mi mal tin’ ti loin ‘mi mal mal’ tih tûr a ni.

Mafaa’n a hman uar tak, tûn hmaa upa deuhin an hman ṭhin pakhat chu ‘a’ chuangtlai ti ta mai ila - Kristianna-ina a hrin, hmangaihtute’na, kalhmangina, lovina, kaihruaitu-ina, hmangtu-ina, takte’na, hmanina tihte hi a ni. Hêngahte hian a tàwpa ‘a’ hi awm lo mah se a dik tho ang; chuvàngin ‘a’ chuangtlai ka vuah a ni. Mafaa hian apostrophe (’) hi a hmang uar hle bawk; a tel lo hian a dik hmèl tho si a! Kei pawhin a hman dàn zuiin ‘Mafaa’n’ ka ti ta deuh zêl a nih hi.

Mafaa’n ‘chherchhuahna’ ti-a a ziah hi ziah zawm àwm takin a lang ná a, ‘chhuak’ tih hi a hranga ziahin a fuh zâwk ang - bun chhuak, chher chhuak, dah chhuak, feh chhuak, hnûk chhuak, kai chhuak, kal chhuak, khalh chhuak, lai chhuak, luh chhuak, nawr chhuak, pawt chhuak, sâwr chhuak, ûm chhuak, zin chhuak etc. Abstract noun-a kan siama ‘chher chhuahna’ kan tih pawhin compound abstract noun-ah ngai mai ila, ‘chherchhuahna’ ti loin. ‘Dikhlel’ tih hi dik mai hmêl a pu a, mahse ‘hlel’ hi thumal hran, ‘ni lo deuh, ni chiah lo, dik chiah lo’ sawina a ni a; chuvàngin ‘dik hlel’ ti-a ziah a dik zâwk ang. Mafaa hi ‘doubtful’ tih hian a kaihruai deuh em ni ang?

Mafaa’n mi ziah loh dàna a ziah ṭhin ṭhenkhat chu - he’ng leh chu’ng tih hi a ni. A hman dànah hi chuan ‘he’ng’ tih hi ‘heti ang’ kaih tàwi a nih hmêl a; chutiang bawkin ‘chu’ng’ hi ‘chuti ang’ kaih tàwi a ni ang. Mi dang erawh chuan hetiang hian an ziak ngai lo. Hetianga ziah dâwn chuan ‘khiti ang’ kaih tàwi ah ‘khi’ng’, sawti ang’ kaih tàwi ah ‘saw’ng’, ‘khuti ang’ kaih tàwi ah ‘khu’ng’ hman a ngai ang. Mafaa’n ‘heti ang, chuti ang’ tih hi a hmang ṭhin a; hemi ṭuma a thu ziahah pawh hian ‘heti ang’ tih hi vawi 4/5 lai a hmang. MLC-in ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn (First Edition)-ah khân ‘heti ang, chuti ang, khati ang, khiti ang, khuti ang, sawti ang’ ti-a ziah tûrin a dah a. Chutih laiin SL&PB-in Synod House Style a siamah leh BSI chhuah Mizo Bible-ah ‘chutiang, hetiang’ tih hlîra hman a nih si avàngin Second Edition-ah khân ‘chutiang, hetiang’ tihah MLC chu a lêt leh ta a. MLC a lêt leh hi a pawi viau mai! Mafaa ziah dàn - heti ang, chuti ang, etc., tih hi chu a dik zâwk thlap thung a; MLC pawh hi heti ang zâwng hian lêt leh ta hlauh se a ṭha ang.

Mafaa ziah ṭhenkhat hi chu kohhran ṭawngkam bîk pawh a ni chuang lo; mipui mimir hman dik loh a rawn phawrh chhuak ve a ni mai. Ṭawngkam hman dik táwk loh hi chanchinbu-ahte hian ziak fo hlawm mah se, zawm lamah hian kan chak vak lo. Politician leh kohhran hruaitute bákah mipui mimir pawh Mizo ṭawng hman dik kawnga inzir tum lêm lo hi an tam hle. ‘Atânah/ tânah’ tih leh ‘nânah’ tih hi kei pawhin ka sawisêl ṭhin, mahse sawi loh ang mai, ka sawi hre pha chin pawhin sim an tum chuang lo. Tuichangrâl khaw ṭhenkhat khian ‘nânah’ leh ‘tânah’ tih hi chu an hmang uar bîk; ‘nânah’ tih awmzia tak chu ‘nân nân’ tihna, ‘tânah’ tih awmzia pawh ‘tân tân’ tihna a ni mai! ‘Khaki uk’ tih ang vêl a ni!

‘Khawngaihthlákawm’ tih hi kohhran ṭawngkam a ni bîk lo, kohhran pâwnah an hmang nasa zâwk mah ang; kohhran chhûngah pawh Upa leh Pastor-te zîngah hmang an awm ve bawk. Kohhran pâwn lama hman, Upa/ Pastor-te pawhin an hman ve ták mai a ni zâwk ang. “Tihrîk’ tih hi kohhran chhûngah an hmang fo tak a; kei pawhin rawngbâwltu seminar-ah ‘tihrîk’ tih hi hman loh tûr tiin ka sawi tawh. Didakhe Editor ka nih lai pawhin ka ziak tawh a; Kristian Tlângauah pawh an ziak tawh bawk. Kan sawi tawh angin kan thu hriat leh chhiarte hi zawm lamah kan chak lo a ni ber mai, sim tum chuang dêr lo an tam êm mai.

Kohhran inkhâwma ‘Ṭantu’ emaw ‘Thuhriltu’ emaw koh dàn hi Mafaa sawi angin fîmkhur a ngai viau rêng a. ‘Kan Ṭantu, kan Thuhriltu’ tih hi a mawi zãn lo. ‘Ṭantu/Thuhriltu i lo sâwm ang u” tih a tâwk hle. Han sawi belh hlek ila, programme bîkah ‘Speaker’ kan ti thlazen pawh hi a ṭûl ber lo, ‘Thuhriltu’ tih hi a mawiin a dik a. Rev. Lalsâwman ‘Kristian Ṭhalai’ chanchinbûah “Reverend tih ai chuan ka dam chhûngin Pastor tih ka duh zâwk” a tih ang deuhin kei pawh ‘Speaker’ tih aiin ‘Thuhriltu’ tih hi ka thlang zâwk fan bawk. Zaipâwl emaw huho zai emaw mal zai emaw zai tûra koh nân ‘hla hlàn tùra sàwm’ pawh hi a dik lo; hla an hlàn lo a, an sa mai záwk a ni.

Mafaa’n ‘hau’ leh ‘hauh’ hman dàn a sawi hi chhinchhiah tlák a ni. Eng vàngin nge ‘hauh’ hmanna tûrah ‘hau’ tih an lo hman kei chuan ka hre pha lo; ‘hauh’ tih hian awmze dang a neih theih vàng em ni ang tiin ka ngaihtuah ve mai mai a. Hemi piah lama tûnlaia ṭhangtharhoin kan hman dik loh tam tak hi chu kohhran tih dàn an lák a ni chuang lo. Entîr nân - ken tih aiah keng, kan tih aiah kang, dawn tih aiah dawng, etc. ‘Eng nge i rawn keng?” “Eng nge i kang?” “Eng nge kan dawng ang?” tih ang hman dik loh hi chu kohhran pâwna hman a ni mah zâwk.

Chutiang chiah chuan Lalpa Ṭawngṭainaah “Kan chunga thil tisualtute kan ngaidam angin” tih pawh hi “Kan chunga thil tisualtute kan ngaihdam angin,” tih zâwk tûr a ni. A hma lawkah, “I duh zâwng vàna an ‘tih’ (ti ni loin) angin leia mi’n ti rawh se” tih ang chiah hian ‘ngaihdam’ ti-a tihdanglam (modify) tûr a ni. Synod Worship Committee-a ka tel ve laiin SEC-ah tihdik tûrin kan thlen a, SEC-in a rawn tidik ta chuang lo a; a dik lo zâwk kan hmang reng ta mai a nih hi. ‘Ropui te’ tih chungchâng erawh chu Mafaa ha hawlh zâwng a nih tákin sawi zui lo law law ang, hmânah ka hming lam meuhin a ziah chiam tawh kha; a sawi zawh theih lohnain min nang palh ang e! Thil pakhat ka’n zeh tel hrãm duh erawh chu Lalpa Ṭawngṭaina hi thu pângngai (prose) ni loin hla thu (poetic lines)-a phuah a ni.

Mafaa rawn tàr lan Chanchin Ṭha bua ‘hnênah.... va/a hrilh...’ tihte hi a sawi dik khawp mai. Kan mi hluite khân hetianga an tih hian sawi uarnaah an ngai pawh a ni mahná! Kan ṭawngṭaia “I hnênah lâwm thu (làwmthu ni loin) kan hrilh a che,” tih pawh hi a dik lo tih kan sawi fo chung pawhin hmang zui an la awm tlat zêl, an fîmkhur tâwk loh vàng a ni ber ang. Ṭawngṭaina rêng rêng chu a tàwpah “Isua hmingin kan dîl a che” tiin ‘a che’ tia tihtàwp a dik ber. Kristian Hla Bu tâwp lama ṭawngṭaina hrang hrang tàwpnaah “Isua hmingin kan dîl e” tih zawng zawng pawh hi “Isua hmingin kan dîl a che” tia thlák vek ni se. Zîng lam ṭawngṭaina 3-na tàwpa “Isua Krista avàngin” tih phei hi chu a dik lo lehzual!

Mafaa tàr lan pakhat Matthaia 16.24, “mahni hrehawm pawisa lovin’ tih hi chu chhut dik loh palh a ni ang; tûnah Mizo Bible (O.V. Re-edited, 2017–2018)-ah hi chuan ‘hrehawm’ tih vek a ni tawh e. Thil ṭhenkhat a sawite hi chu Mizo Revised Bible buatsaih mêk a ni a, tihdik ngai chu tihdik a ni ang a; mi pakhat ngaiha dik, mi tam zâwk ngaiha dik lo a nih erawh chuan tihdanglam kher a ṭûl ber lo ang. ‘Chûng ang, khâng ang’ tihte hi ngaihtuah ngun a ngai viau ang; chûng leh khâng hi Mafaa sawi angin ‘chuti ang, khati ang’ kaih tàwi nge ‘khâng’ chu ‘kha’ plural number, ‘chûng’ chu ‘chu’ plural number tih hi inhnial theih tak a ni ang.

Mafaa’n ‘chu’ng leh ‘he’ng’ ti-a a hmang ṭhin hi J.F. Laldailova tih dàn a entawn a ni mahná; J.F.Laldailova erawh chuan thlûkna dahin ‘chû’ng, hê’ng’ tiin a ziak thung. J.F. Laldailova kha Mizo ṭawng leh English thiam taka ngaih a ni a. Bible Thlirna-a a sawi tam tak hi dik zâwk a awm ang; 100% erawh chuan a dik vek bîk lo. Aigupta tih chu Egypt, Jakoba chu James an ti tihte phei chu a ṭawng bul hriat lêm loh vàng a ni ang. Aigupta hi Grik ṭawngin ‘Aiguptos’ tih a ni a; chu pawh chu Aigupta miten Hi-ku-Ptah an tih lák kàwi a ni ang. Jakoba chu Grik ṭawngin Iakobos tih a ni a, Hebrai ṭawngin Ya’aqob tih a ni; James tih hi chu Old French leh Spanish aṭanga kal kãwi daih a ni tawh zâwk a ni. J.F Laldailovan ‘Hamlet’ a lehlinah ‘hrilh hriat’ tih a lo hmang kher kher phei hi chu a pawi hle, ‘hrilh hriat’ tih hi a dik ber emaw tiin an hman phah ta sup sup mai. Zonet chanchin thar puan leh vai/Korean film letlingtuten ‘hrilh hriat’ tih an hmang uar zual; ‘hrilh’ tih hi a tâwk tehlul nèn. Mafaa erawh chuan ‘hrilh hriat’ ti ve lul suh se!