TU TAK TLING ANG MAW?

Tuirial bial MLA bye election lo awm tùrah hian tû tak tling ang maw tiin kan thlîr leh ta ṭhup ta mai chu a ni a. Kei pawhin a rûk tak chuan ka ngaihven ve viau tho. A chhan chu Tuirial bial huam chhûnga Bûkpui khua hi ka pianna leh ka sei lenna khua, kum 16 ka nih thlenga ka awmna a ni a. Tûn thleng hian ‘Bûkpui khaw chhuak’ zîngah pawh ka la tel ve zêl. Chu vàng chuan MLA ṭha tak, Pathian ṭih mi, zu in lo, mi taima, khawtlâng leh ram tâna inhmang hreh lo, mi retheite ṭanpui peih mi, mi dik leh rinawm, kohhran bèl tlat mi thlang tling ngei se tih ka duh tak zet a ni.

Hmân deuh lawkah khân Sèrchhîp bialah bye election a awm a; mi ngaihah chuan sawrkar lâi candidate chu tling mai àwm tak a ni a. A chhan chu sawrkar chakna zawng zawng leh hmasâwnna tùr thutiam duhawm tak tak nèn bial mipuite chu thlèm an ni a. Inthlan result a lo chhuah erawh chuan ZPM candidate chuan mi dang vote hmuh zawng zawng belh khâwm âia tam mah a hmu ta mai si! Rin láwk ang hian thil a kal hlei thei vak lo a ni ang. Chu vàngin Tuirial bial MLA bye election lo awm tùrah pawh hian tu nge tling ang tih sawi láwk theih a ni lo. Candidate palite chu, “Vànchungnula kan rîm dâwn e, tû kan ṭha ber mawṭ” tiin Tuirial bial mipui hmâah an intlar a ni ber!

Inthlang ram kan ni a; mipui hian eng nge kan tihtùr tih hi kan hriat chian a pawimawh hle. Political party hrang hrang kalhmang zir chian hle tùr a ni. Party ṭhenkhat chu hun kal tawha an thil tih dàn hmuh tùr a awm ang a; chûng aṭang chuan chu party chu thlan zui zêl chi a ni em tih chîk taka zir chian tùr a ni. Thu puarpawlêng zuar thiam, a taka eng mah ti puitling thei si lo party an nih chuan hnâwl ngam a ngâi ang. Mi chutiang chuan kan ram hi an hruai rei tawh hle lo mawṭ

Mizote chu Kristian kan ni deuh vek a. Political party hruaitute pawh Kristian an ni deuh vek tùrah ngâi i la. Kristian ṭha an ni em tih chu an awm dàn, an ṭawng dàn leh an thiltihah a hriat theih ang. Pathian leh Kohhran an ngâi pawimawh em tih pawh bih chian a ngâi ang. Pathian leh Kohhran zah lo chu thlan loh ngam mai tùr a ni.

Inthlan hunah hian vote kan thlákin party ruihchilh loh a ṭha. “Uṭawk pawh rawn candidate se, ka vote tho tho ang,” tih hun kha kal pelh a hun tawh. Ram rorêltu kan thlan dâwnin zu in mi, zu zawrh duh, zu zuar chhûngkua, mi hlemhlê, mipat hmeichhiatna kawnga hming hliau tawh thlan âi chuan zu in lo, zu zawrh pawh duh lo, mi dik, mi hming ṭha, Pathian ṭih mi, eizawnna leh thiltiha mi rinawm tih hriat chian thlan a ṭha.

Ram rorêltu chu mi taima a ni tùr a ni. Kan rin Pathian hi a taima a, kan zui Isua pawh a taima bawk. Isuan, “Ka Páin tûn thleng pawhin hna a thawk reng a, kei pawhin ka thawk a ni,” (Joh 5.17) a tih kha hriat reng tùr ni a; Isua hi kan chhùn tùr a ni. Ṭawngka chauha taima, a taka taima si lo an awm thei, mi chutiang chu thlan loh tùr a ni. Nehemia anga mi duham lo thlan chhuah a ṭha. Nehemia chu Judai ram awptu ah kum 12 chhûng ngawt a awm chung pawhin, “Ram rêng reng pawh ka lei lo,” a ti ngam (Neh 5.16b). Kan ram hruaitu tam tak hi chuan ram an ngah lutuk mah mah a ni lo’m niṭ An thlâm changkàng pawh tluk loah kan chêng a nih hi!

Mi remhria leh hmathlìr nei ṭha thlan a pawimawh bawk. Mi ṭhenkhat chuan hmathlîr sawi duah hluah tùr an nei ṭha viau a ni maithei; thil ṭha tih tùr pawh an hre tam hle a ni maithei. Mahse a tih hlawhtlinah chuan eng ruai an ni si lo ang! Jakoba chuan, “Tu pawh thil ṭha tih tùr hriaa ti si lo chu a tân sual a ni,” tih a nih kha (Jak 4.17). Thil ṭha tih tùr an hriat chu an ti tak tak ang emṭ An hmathlîr chu a taka chantîr tùrin an rin tlák ang emṭ Ṭawngkâa thil sawi tlawr thiam tak, a taka thil tih nei mang si lo chu thlan loh ngam tùr.

Mipui hi lei theiha awm loh tùr. Mipuiin sawrkar kan beisei dàn pawh hi thlák a ṭûl. Mahni mi mal leh chhûngkaw bil ṭhatpuina tùr zâwnga sawrkar hi beisei lutuk loh tùr. Ramin hmâ a sâwn chuan mi mal leh chhûngkaw bil pawhin hmâ kan sâwn mai ang. Candidate ṭhenkhat chuan inthlan dâwnah sum tak tak an sêng ṭhin a ni àwm e; thlan tlin an nih chuan an sum sèn âia tam mah hmuh chhuah dàn an ngaihtuah leh thung si ang. Mi chutiang chu thlan loh tùr.

Kristianten kan tum ber tùr chu rorèlna dik tundin a ni. Rorêltute chu tû pawh, kan vua leh vàng, chhûngkhat laina hnãi, kan party mi ngei pawh ni se, dik lo taka thil an tih chuan kan doin kan hnâwl ngam tùr a ni. Dik leh dik lo chu party mit aṭanga teh loin Pathian thû leh Kohhran zirtîrna aṭangin kan teh záwk tùr a ni. Mizote hian khawiah nge kan rinawmna kan dahṭ Party-ah nge Pathian leh a kohhranahṭ Hei hi mi mal mal inenfiahna tùr pawimawh tak a ni.

Mizoram leilung ṭhatzia hi tûnah pawh kan sawi mâwi nasa leh hlê tawh a. Tûn hmâ khân kan ram lei hnuai hi tuialhthei hmunpui ni àwm takin kan sawi vul chûk a; a zawng miten an han zawng a, tûn thleng hian a tak erawh chu hmuh tùr a la awm mûmal si lo emaw niṭ Hetiang thu puarpawlêng hmang hian mipui hi bumin kan awm tùr a ni lo.

Tûnah pawh hian mi ṭhenkhat chuan kan ram hi Israel ram âi pawha hausa zâwk ni àwm takin an sawi leh tawh a ni àwm e. Israel âi pawhin lo hausa zâwk teh rêng pawh ni se, kan hna thawh dàn kalhmang hi a dik si loh chuan eng mah kan hnemhnànpui leh tak tak chuang lo ang. Sawi tlawr thiama innghah tùr a ni lo a; a taka hmasâwnna thlen thei tùr chu tute nge ni ang tih hi kan hre thiam tawh záwk tùr a ni.

State kan nih hnûah kum 35 zet chu muang leiah party sawrkar kan nei tawh a. A tîr aṭangin kan ram tihhmasâwn dàn tùr min zawrh ve reng a; a tak ram erawh chu kan la hlat hle lawi si. UT kan nih lâi aṭang tawh khân kan ramah leileta siam theih ram zâwl hectare 70,000 a awm a; hêng hi kan leh vek chuan buh leh bãlah kan intodelh thei ang tiin politician-ten min hrilh tawh ṭhin. Chu thû tho chu tûnah pawh hian kan ram hruaituten a tharin min la hrilh a; eng tikah nge a tak ram min thlenpui dâwn tih hi zawhna pawimawh tak a ni.

Inkal pawhna kawng ṭha kan mamawh tih kan hriatna chu hmânah hmânah a ni tawh. Tûn thlengin kawng ṭha tih tlák aruai kan la nei hlei thei lo hi tute mawh nge ni angṭ “Fûr lâi chuan kawng a chhe ṭhin,” tiha inphat mar chi a ni lo. Mizoram lung hi kawng siam nân a ṭha tâwk lo a nih chuan Meghalaya lung chang ṭha pawh kan thiar lût mai tùr a ni dâwn lo’m niṭ Kan kawng ṭhat loh avàngin zin veivah nikhuain motor-in min thlei a, min ṭhâp a, min thing a, min vawrh a, min sêp a; ṭhut hle hle theih pawh a ni lo. Hetianga kan awm chhûng hi a rei ta lua! Tu nge kan ram hi siam ṭha tak tak thei angṭ Nitish Kumar-a chuan term khat chhûngin Bihar state kawngpui chu a siam ṭha deuh vek hman asin! Keini ve chu kum 35 chhûng pawhin ‘Khawi lamahṭ” tih a ni mai. Zoram khawvàr hun kan nghákhlel rei ta lua e!

Kâwlphetha tam tâwk kan mamawh. Kum 35 chhûng hian mini-hydel project eng emaw zât sawrkarin a siam tawh a; a thahrui theh chhuah tùr erawh chu a chau angreng hle lawi si! A siamtuten an hláwk phah ang a, ram erawh chuan a tuar zui zêl ta záwk em ni angṭ Tuirial hydel project pawh compensation pêk tam luat avànga tih puitlin hleih theih loha hun rei tak a awm hnûah a han puitling ve ta chêng a, kan ramin a thahrui kan chhawr theih erawh chu a tlêm hle lawi si emaw niṭ Hydel project dang pawh siam tum leh ṭhin mah i la, a puitlin hmâin man ṭang eiten an ṭhat phah hluai ang a, mipui erawh chuan a tha chakna kan chhawr leh lawk si lo ang!

Mihring puitling taka 50–65% hi tui a ni an ti a; chu chuan mihringin tui kan mamawh hnemzia a ti chiang tâwk hle àwm e. Tui tel loin kan nung rei thei lo; tute pawhin tui tam táwk kan mamawh vek. Tûnlâi chhanah fài kan duh a; fâi tùr erawh chuan tui tam tâwk kan mamawh. Khawpui leh thingtlângah tui kan mamawh dàn a inang deuh reng ang. Khawpuiin kan mamawh tam bîk vak chuang lo ang; thingtlâng mite chu khawpui mite tiat tiat an ni tho! Mizoramin tui kham khawp táwk kan la nei hlei thei lo pawh hi tute mawh nge ni angṭ Meng reng tân chuan hai rual a ni lo ang!

Hrisèlna lamah hian saawrkar chauh ni loin mipui pawhin ṭan lákna tùr kan nei. India ramah mihring tam dàna chhûtin cancer vei tam ber kan ni reng ringawt mai pawh hi eng vàng nge ni angṭ Ei leh inah kan fîmkhur táwk lo tihna a ni ang emṭ Kan ei leh in duh zâwng hi fîmkhur taka kan thlan a ngâi a ni lo’ng mawṭ

HIV/AIDS tamna ber kan han ni ringawt mai te pawh hi a mualphothlák lam deuh chu a ni. Mipat hmeichhiatna kawngah kan inthlahdah lu deuh a ni ang; HIV/AIDS vei 65% zet hi mipat hmeichhiatna aṭanga kâi an ni an ti mauh mai si!

Kan sakhua hian kan nun a khawih phák tak tak lo em ni ang leṭ Kan hlim a, kan lâm a, thil mak kan làwm a, a nghîng nasa apiang kan bawh a; kohhran hruaitu ṭhenkhat pawh an bãng bîk chuang ta mang lo emaw tih tùr a ni ta emṭ Rev. Thansiaman zawhna pawimawh tak pakhat a siam a, “Ka hlimpui nge kan ṭhatpuiṭ” tiin. Kan Pathian thû lák dàn pawh hi inenfiah deuh chu a ngâi a ni ang. A thãwm ná leh a nghîng nasa apiang bawh hi sim a hun. Nun tak rama kan luh a ngâi ta tak zet a ni.

Sum nei tùra kan bawh dàn te tak pawh hi inbih chian kan ngai lehzual a ni. ‘Chiahpuam, khehpuam, leipuam’ kan ti! Sum lama duhàm luat avàngin dik leh dik lo pawh kan thliar hrang tawh lo a ni ber a, a tama hlei hlei kan ûm a ni ber àwm e. Nimin lawkah Champhâi tlangvâl leh Hriata Chhangte inkawmna ‘kuhva tawlh rûk chungchâng’ kha ka lo thlir ve a. Khâng thilte kha a makin a râpthlák záwk a nih kha! A kal zèl chuan Colombia rama ‘drug cartels’ an tih ang khu kan ram tawng tùr a ni mai a; ‘areca-nuts cartels’ hi a la awm lo ang tih tu nge sawi theiṭ

Zirna lamah pawh hian siam ṭhat ngâi kan ngah ang. HSLC&HSSLC-ah Distinction-a pass kan ngah viau zêl a; a làwmawm rualin thiamna tak tak kan pawh pha em tih hi kan inbih chian a ngâi ang. Civil Services Examination (CSE) hmachhawn tùr chuan HSLC aṭanga inbuatsaih a ngai. Kan h ram zirna hian CSE hi a tin zâwn a pha ve tak zet emṭ Kan rama HSLC&HSSLC text book-te hian NCERT text book a pâwl pha tak zet emṭ Sawrkar sikul chu zirtîrtu tamna ber ni mah se, luh tláknaah pawh kan ngâi lawi lo a ni si! Delhi-ah chuan AAP sawrkarin hun rei lo te chhûngin sawrkâr sikul an siam ṭha hman a; tûnah chuan mi tam takin mi mal enkawl sikulah man to taka zir âiin sawrkar sikula luh an duh tawh zâwk. A makin a ropui e! Engati nge kan rama zirna hi kan siam ṭhat theih ngang lohṭ

Mizoram college leh Mizoram University (MZU)-a zirna pawh hi en ṭhat a ngâi lo’ng maw. Kan zir dàn hian national level a phák tak meuh emṭ Civil Services Examination bei tùr hian MZU hnuaia zirna hian a hawi phák emṭ MZU-ah hian kum tin doctoral degree hmu an chhuak ṭhin a; hêngho hian Mizoram hmasâwnna tùr hian eng nge tih an neihṭ Doctoral degree ropui tak dawnah khân tâwp mai suh se.

Sawi tùr a tam, a sawi sèn lohna hian min nang a ni ber zâwk si. Tuirial bial MLA bye election hian kum 2023-a MLA inthlanpui lo awm tùr hi hril tak ang mawṭ Bial mipuiten fîm takin ngaihtuah u la, in bial tâna mi ṭha ber tùr lo thlang ang che u.