1–2, OCTOBER 1988 KHA!

Upa lam han nih hi chuan hun kal tawh hian lung a ti lêng ve leh tlat ṭhin. Tûn ṭum pawh hi thu zàngkhãi deuh ka’n ziak teh ang. Ka thil ziah tùr hi kum 34 kal ta 1–2 October, 1998 ka hman dàn tlângpui a ni! He thuziak chhiartu tam tak tân hnemhnànna awm lêm lo mahse ka lung a lêng tlat!

October 1, 1988 zîng tak, khaw la thim lâiin hmanhmawh takin Bombay airport bula kan thlenna hotel aṭangin kan chhuak a; ka nupui chuan kan fanu Elsa-i, kum 4½ mi chu a paw pàr mai a. Bombay International Airport chu Bus-in kan pan. Thlawhna ṭum hmunah chuan India pawisa ka neih chhun Rs 900 chu foreign exchange tih ve tùr a ni a; mahse thil kawngkal ka hriat loh luatah ka thleng hman ta lo. Ka kekawr hnung iptê-ah ka thawlh lût ve leh ta ringawt a.

German thlawhna Lufthansa-a kan han lût tùr chu nu thâu eng ung hian ka hming min lo zâwt a, ka’n hrilh chuan, “Engati nge hming pakhat chauh i neih?” min han ti ṭan phawt. Mahse inhrilh fiahna hun a awm lo, min nawr lût zui ta mai! Lufthansa thlawhna zet zawng a ropuiin a nuam tak zet. Keini ang tribal kephah hlâi tân chuan a changkãng mah mah!

Kan thlawh sàn lam, kan thlawh dàn, khaw awm dàn, khawi nge kan thlen tawh tih te chu hma lam ‘screen’-ah chuan an rawn târ lang zêl a. Ei leh in tùr an rawn sem; zû tih chauh loh chu an sem apiang lák ve ngawt mai loh chuan tih ngaihna dang a awm lo. An chaw sem te chu tui ti vak lo pawha ei zêl phawt a ngâi. Mawza lum te, toilet bag ni àwm tak te min rawn pe. Hla ngaithlákna tùr ni àwm tak earphone min rawn pe ve ná a, a hman dàn ka la thiam lo zui! Mãwl haih haih ṭan riau mai! Mahse, ‘zia thup âw’ tih a ngâi tlat. Mãwl tak anga lan a ṭha bîk lo! Ka inhmuam ûp ve hmak!

Chhùn dâr 12 hmâ deuh a ni ang, Frankfurt airport kan thleng. Chutah chuan ka piana hnu lama dârkâr 3 rei ber kan chàwl dâwn! Eng vànga dârkâr 3 rei ber nge a nih? Airport changkâng ve taka chàwl e ti loin keini chuan eng mah leina tùr kan nei tlat lo. Kan fanu tuihãlin tui a ngèn, tui leina tùr pawisa sen pawh kan nei si lo. India pawisa ka la kawl chhun Rs 900 kha hman theih a ni lo. A tàwpah tàwpah chuan airport restaurant pakhat nghâktunu hnên aṭangin tui in tùr ka dîl chhuak ta hrãm! Pachhe zin nih chu hrehawm tak a ni!

Tlâi dâr 3-ah London kan pan, kan thleng har lêm lo. Heathrow Airpor-ah The Revd John Emerton leh a zirlâi Judith Hardley-ten min lo hmuak. Cambridge kan thlen meuh kha chuan ni a tla dâwn ruai tawh. Ka in luah tùr 37 Northampton Street chu kan thleng a; kan invawm lût kim ve ta. John-a chuan, “Sawlâiah chuan University Grocer dàwr a awm a, mamawh in neih chuan in va lei mai dâwn nia,” tiin min kawhhmuh. Keiin zah pawh sawi thei loin, “John, pawisa kan nei miah lo. Bombay airport-ah foreign exchange ka ti hman lo,” ka’n ti a. Ani chuan pound 50 min pe.

Kan in luah tùr chu a ropui hran lo. A hnuai zâwkah chuan ‘living room’ (sitting room) leh choka a awm a. Eirawng bàwlna chu gas thuk a ni a; living room sîr khatah chuan gas thuk ài tùr a awm bawk. A hman dàn kan thiam lo. John-a’n gas thuk hàl alh dàn min hrilh. Mãwl haih haih vawi hnihna!

In chhãwng chu mutna pindan leh inbualna pindan awmna a ni thung. Mutna pindanah chuan bang bulah electric-a tihlumna a awm a; a hman dàn ka thiam lo leh bawk. Mahse zawn hmuh a har lo. Inbualna pindanah chuan patling leng tuikuang a awm a; tui lum bâwm lah a lian ṭha tâwk. Sahbawn tlang hmang loa a tui chi pawlh tùr a ni. Sihneh bai ringa chàwm len tân chuan a ropui ta lua; a va’n nuam angreng lawi si êm!

Kan thlen hlim khân kan in kawngkapui chhûng lamah lehkha eng emaw zât a lo awm sâ. Pakhat chu Revd Martin Cressey lehkha a ni a, “Naktûk zîng dâr 10:30-ah St. Columba Biak Ina inkhâwm tùrin kan rawn hruai dâwn che u. Inkhâwm bànah kan inah chawchhùn kan ei ho nghâl ang,” tih a lo ni. John Emerton khân Presbyterian kan ni tih hriain kan rîlrem zâwng inkhâwmna tùr min lo zawnsak vek a. Kan in ràl, kawngpui lehlama Westminster College Principal chu kan thlen hun tùr nèn lam a lo hrilh lâwk vek chu lo niin. Sâp pachal dik tak hi chuan thil an lo ngaihtuah kim mang tak e!

Sâp rama kan riah zan khatna kha kan mutui lêm lo; kan helhhawlh a ni ber ang! Pathianni zîng dâr 7 vêlah kan tho a. Kan kawngkapui bulah lehkha ipa thil fùn a lo tla ngât a! Ka’n hawng a, sâp ram pawisa nãwi chêng 45 a lo ni. John-a chuan lehkha ip pâwnah, “Nimin khân pawisa nãwi in mamawh ang tih ka ngaihtuah thleng lo a; hei tlêm azâwng ka rawn dah e,” tiin a lo ziak! A va’n fel kim tak êm! Kan thawh hmâ daih khân a rawn dah diam tawh a nih chu!

Ei tùr kan tlachham hauh lo mai! John-a nupui Norma Emerton chuan kan kâr hnih tla tùr kan mamawh a lo dah diam a: bâwnghnutê, chhangthâwp, butter, sâ, thlâi, Australia buhfâi, dailuah leh thil dang eng ilo tam tak! Eng mah lei belh lo mah i la, kâr hnih chhûng chu rilṭâmin kan thi lo hrim hrim ang! Sâp ram chhangthãwp ngei mai chu zîng thingpui hmehah kan hmang ṭan ta. A va’n nuam dangdãi teh lul êm! A chhâng ringawt pawh puar khawpa ei a har lo. Mahse insùm a ngâi; chhûnah Principal Martin Cressey inah chawchhùn kan ei dâwn tlat!

Dâr 10:30 a pèl hret. Kan kawngkâ an rawn kik. Ka va hawn chuan Revd Martin Cressey, pa lianpui mai chu inkhâwm tùra min hruai tùrin a lo thleng. Insiam peih sâ diam kan nih avàngin kan inzui chhuak nghâl thei mai. A nupui zâwkin car a khalh; a hnungah kan ṭhû. Martin-a chuan, “Kan College hi Revd Alwyn Robert rawn kalna kha a ni asin,” a han tih tákah chuan kan tlângnêl sawt! Lung a âwi hliah hliah ṭan! John Emerton-a khân thil a lo ngaihtuah kim mang tak e! Sâp pachal dik tak nge nge!

St. Columba Biak In chu a ropui lutuk lo. Presbyterian leh Cong­regationalist inzawm United Reformed Church (URC) Biak In a ni. Westminster College pawh kha United Reformed Church ta a ni tawh. Dârkâr khat chê chê chauh kan inkhâwm a. Inkhâwm bànah biak in hnung pindan zau takah thingpui kan in tlâng a; mi thar kan nih avànga min rawn be lûmlàm táwk an tam hle. “Cambridge-ah eng nge i rawn tih dâwn?” tih chu zawhna ka dawn tam ber a ni. “MPhil (Old Testament & Hebrew) ka zir dâwn,” ka’n tih chuan an meng phâwk deuh ṭhinin ka hria. Chu chuan Cambridge University an ngaih sànzia a ti chiang nghâlah ka ngâi hmiah!

Thingpui in zawhah chuan Westminster College Principal Martin Cressey te inah kan lût nghâl a; a nupui chu medical doctor a ni thung. Martin Cressey chu theologican lãr ve tak, WCC-ah pawha hming lang tham zînga mi a ni. Pu Robert-a luh tawhna Westminster College chu min fanpui a, Pu Robert-a pindan luah tawh ngei pawh min kawhhmuh bawk. Westminster College hi Cambridge University hnuaia mi a ni lo a, Presbyterian Pastor tùr Pathian thu zirna hmun a ni a; Pu Robert-a pawh khân hetah hian Pathian thû a lo zir ve a ni.

Chawchhùn kan ei dâwn ta. Martin-a’n âr pum hem hmin chu a han zai thla nual a. Châw (buh chhum) a tel ve lo; chhangthãwp leh thil dang chi hrang hrang, thlàite nèn a ni mai. An ei dàn mitmei reng chungin tih sual palh hlau takin kan ei ve. In tùr lam pawh an ngah mai. Martin-a chuan, “Eng nge in in ve ang? White wine nge, Red wine nge Port?” tiin min zâwt a. A tui dàn tùr a phuk a phak eng mah ka hre lo! Kei chuan, “Wine lam chu kan in ngâi lo a; thei tui kan in zâwk ang e,” ka ti. Thei tui chi hrang hrang pathum pali lâi zîngah chuan kan duh ber kan inthlit ve mai. Sâp ina chaw kan ei hmasak berna a ni a; kan puar thawkhat ni tain ka hria!

Thawhṭanni zîng dâr 9:30-ah Norma Emerton a lo kal a; tih tùr chi hrang hrang kan neih avàngin kan inzui chhuak. St. John’s College-a pawisa kawltu hotu ber Bursar hnênah kan kal hmasa ber a. Min chãwmtu German rama Ecumeniches Studeinwerk (Bochum)-in pawisa an rawn thawn lâwk pound 300 chu min lák chhuaksak a. Barclays Bank-ah min kalpui a; account min hawnpui nghâl. Barclays Bank-a thawkte kha an va’n fel tak êm! Ka dàwr rêng rêng hian eng mah tih khawtlài an nei ve ngâi lo a; nghah rei an ngâi ve lo.

Chumi hnûah chuan Cambridge-a kan awm chhûnga kan chhûngkaw doctor tùr General Practitioner (GP) hnênah min kalpui leh a; chutah chuan kan inziak lût ve leh ta. Dr Jennens chu kan doctor (GP) tùr a ni a. Ka hming min zâwt, “Chuauṭhuama” ka ti. “Second Name please?” tiin min zâwt zui, “Second name ka nei lo,” ka ti. Mak a ti kher mai!

Ka nupui hming min zâwt, “Lalchhûmi’ ka ti. “Second nei lo ve maw?” tiin min zâwt a. Kei chuan, “Nei bîk lo,” ka ti. Ka nupui hming chu Register-a a ziah chuan, “Lalchhûmi Chuauṭhuama,” a ti ta ringawt pek a! “I hming ka ziah tel lohin engtin nge chhûngkhat in ni tih ka hriat theih ang?” a ti heu mai! Kan fanu erawh zawng a duh ang takin hming pahnih ‘Elsa Lalramzauvi’ tih a ni a; ‘second name’ a nei ve hlauh thung si. Third name a la belh lui ta hrâm a, ‘Elsa Lalramzauvi Chuauṭhuama’ tiin a ziah tâk kha! Chutiang chuan tûn thlengin kan hming chu a la chuang reng ang chu.

Hming han sawi tákah chuan ka sawi fo tawh ṭhin ka’n sawi nawn leh teh ang. Barclays Bank-ah Credit Card ka dîl ve a. Application form-ah chuan ‘First Name, Second Name, Third Name’ thlenga dahna tùr a lo awm pek a. Ka hming dahna lâi tùr ka hre ta lo; a lâi tân nân ‘Second Name’ ziahna tùrah chuan ‘Chuauṭhuama’ tiin ka ziak ta ringawt pek a. Kâr khat pawh a tling hman lo, Barclays Bank aṭangin leh­khathawn ka dawng a, Credit Card min pêkna lehkha a lo ni a. Lehkha ip pâwnah chuan, “Mr. No First Name Chuauṭhuama” an rawn ti pek a nih chu!

Tûn ang khaw­vêlah chuan form chi hrang hrangah hming 3 ziahna tùr a awm tawh tlat mai a. Hming pakhat chauh neiten an phel darh hi ngaih theih loh vak tùr pawh a ni bîk lo; a ṭùlna hian a ur thlu ve tawh a nih ber hi. Khawchhak unaute khian an ti fuh ta zaw ber: Thang Tin Lian an ti mai! Kei pawh kum 2007-a ka passport ka siam ṭhattîr dâwn khân ka hming hi hmun 2-ah ka phel ṭêp asin!