SÂP NGAIH SÀN vs SÂP HUAT

May 26-a Vànglaini-a ka thu ziah ‘Prince Harry Nupui Neih Kha’ tih, facebook-a ka dah chu mi eng emaw zátin faksèlna an rawn thawh a; pakhat chuan ‘Sâp min ngaihsàntîr erawh i tum loah ngai ila,” tih hi a rawn rawlh zauh a. Mi pakhat chuan Rachel Maghan Markle-i nu Doria Raglan-i chu ‘Negro thlah’ ka tih kha a ngaimawh deuh bawk a. Meghan-i sawi angin ‘African American’ ti ila a lungâwi deuh mahná! ‘Negro thlah’ tih ka hman kha hmuhsitna a ni lo; Mizo tân chuan ‘African American’ tih aiin ‘Negro thlah’ tih chu a chiang zâwk ang. ‘Negro’ tih hi Spanish ṭawng ‘dum’ tihna a ni a; Latin-ah ‘niger’ tih a ni a, ‘thim, dum’ tihna tho a ni; chuta ṭang chuan English-a ‘night’ tih hi a lo chhuak a ni.

Tichuan, ‘Tute nge ngaih sàn tùr ni a, tute nge ngaih sàn loh tùr?’ tih chu ka ngaihtuah ta reng a. ‘Sâp’ tih hi a zîm zâwng chuan English-ho a kâwk deuh a, a zau zâwng erawh chuan vun ngo tawh phawt chu a huam thung a. India ram hi British hnuaiah kum za lai kan awm a; mi tam takin English-ho an ngaisâng êm êm a. An ṭawng ‘English’ thiam kan duh a. Mizorama private school-te chu ‘English medium school’ a ni vek a; sawrkar school zawng zawng pawh ‘English medium school-ah’ an let zo tawh bawk. Kan tu leh fate chu English medium school-ah luhtîrin, kum 1731-a phuah ‘Baa baa black sheep’ an tih thiam chuan ‘Arpui sen tê chuan’ tih aiin changkâng zâwkin kan ngai tlat a. Mizo ṭawng aiin sâp ṭawng an thiam chuan ka ngaih a ṭha sawt ta zâwk a nih hi!

Pathian thu zirna lamah pawh kan harh thar zêl a; BD kan zir lai pawh khân ‘post-colonial perspective’ tih hi a lãr tawh hle. Kan zirtîrtu Indian-te chu sâp huatnain an khat emaw tih tûr a ni a; Pathian biak dàn thlengin tih-Indian an tum nasa. Mahse an fate chu English medium school-ah an kaltîr a; anmahni pawh England/ USA-ah degree sâng zâwk neih tumin an kal hrâm hrâm a. Sabbatical leave an lákin pawisa tamna USA/ England-ah an kal zûr zut bawk a; thawh hlenna tùr an hmuh phei chuan pheichham manah hial an inngai ang chu! Dr Jekyll & Mr Hyde nun an nei a; lehlamah sâp huatna, lehlamah sâp ngaihsànna, nun lêlo tak a ni.

BD final year ka nih laiin UTC Chapel-ah Thawhṭanni tûkah sermon ka sawi dâwn a, ka sermon chu mark pu tûr a ni; kan Tutorial Group-ah chuan ka sermon sawi tùr chu kan thlîr lâwk a. Ka thupui chu ‘Krista sipai ṭha’ tih a ni a; hla ka thlan chu 2 Timothea 2.3 beh chhana Sabine Baring - Gould-a’n kum 1865-a a phuah ‘Râl kâp anga kalin’ tih a ni. Tutorial Group-a kan leader Dr Immanuel David-a’n, “I hla thlan hi thlák rawh; sâp-hoin ram dang awp an duh laia phuah a ni,” a ti ta tlat mai a. Ka thlák loh chuan mark ka hmuh tlèm phah dâwn si; ui tak chungin hla dang ka thlang ta nge nge a ni. Pathian thu zir tam takin post-colonial perspective-a thil thlìr an tuipui a; kawng lehlamah chuan Bible-in a tum hauh loh thlengin an kal phah thei ve tlat.

Mi pakhatin faksèlnaah, “Sâp min ngaih sàntîr erawh i tum loah ngai ila,” a rawn tih chhan tak ni àwm ber chu, “British-ho zawng an la British zêl e. ‘British made’ nih pawh a zahthlák loh hle,” ka tih vàng kha a nih hmèl. British-ho hi thil zawng zawngah an ngaih sàn tlák vek lo tih ka hria; chutih lai erawh chuan ngaih sàn tlák an nihna tam tak a awm bawk. Hnam tin hian ze ṭha entawn tlák an nei ang; chûngte chu entawn a sual lo. An nunah ze ṭha lo, entawn tlák loh pawh a awm ve tho ang; ze ṭha lo na ná ná erawh chu entawn loh tùr a ni thung.

Sâp ramah kum 2 chê chê kan awm chhûng khân an ze ṭha lam hmuh tûr a tam mai. Office dàwr ila, tih theih chu an ti nghâl mai a, nghah khawtlai a ngai ve lo. Kan chènnaah chuan telephone box a lo awm sá a, thlun zawmtîr duh chuan dâk inah form tifel ila, ni khat chhûngin telephone kan nei nghál mai. Bank mawlh kha dàwr a nuam, eng mah tihkhawtlai an nei lo; mi tam tak pawisa la tùra kan intlar pawhin a kal zung zung mai. India ramah erawh chuan bank dàwr hi a nuam lèm lo; a bîkin SBI dàwr nawm vak loh thu hi an sawi ṭhin. Ka dàwr ve chhun Axis Bank leh Mizoram Rural Bank erawh chu dàwr an nuam hle.

Thil lei thleng lehah English-ho chu an entawn tlák bîk; India-ah chuan thil lei tawh, thleng leh a awlsam vak lo. Kum 1990 August thlaah khân Ryder and Amies (Cambridge) aṭangin clerical shirts, clerical collar leh Cambridge University necktie ka lei a. Kum 1993 khân ka necktie lei chu Lungleiah awrh ka tum a, ka duh aiin a lo tãwi ta tlat mai; ka duh dàn chuan inches 58 tal a ni tûr a ni. Ryder and Amies chu lehkha ka zuk thawn a, ka necktie chu a tàwi deuh avàngin thawn lêtin inches 58-a sei an rawn thawn thei ang em tiin ṭi angreng takin ka zuk zâwt dêk dêk a; receipt erawh ka neih tawh loh thu ka hrilh tel bawk. Kâr hnih hnûah chhànna ka hmu a, “Necktie rawn thawn lêt a ngai lo, i duh anga sei kan rawn thawn ang che,” an rawn ti thlap mai a. Thla khat hnu lekah chuan Cambridge University necktie, inches 58-a sei chu ka lo dawng ta a ni.

Ryder and Amies aṭang hian Cambridge University thil eng eng emaw online-in ka chah ṭhin a. Nikumah khân Cambridge University-a zir chhuakte tâna siam bîk ‘alumni necktie’ chhuak thar chu ka duh ve avàngin ka zuk chah leh a; mahse a man pêkna tûr ram hming tlarah ‘India’ tih a awm ve ta lo a. “Engtizia nge?” ka zuk tih chuan “India rama thil thawn chu a bo ṭhin a, kan thawn duh tawh lo,” an rawn ti a; tûn thlengin an la thawn duh lo. Cambridge Universirty alumni necktie thar chu ka pu Revd John Emerton fanu Lucy-in min rawn pe ta hlauh zâwk a ni.

India rama thil tawn a bo duh an tih hi a dik chiah. London dàwr pakhat Hammond & Harper aṭangin clerical shirts ka chah ṭhin a. Vawi khat chu ka thil chah pakhat a bo tlat mai a; a bo tih ka zuk hrilh chuan a dang an rawn thawn leh mai. A hnûah ka chah leh a, chu pawh chu a bo leh ta tlat mai; chumi ṭuma ka zuk sawi chuan, “A bo lehpek a ni maw?” an rawn ti a. Chuta ṭang chuan ṭhian ṭhenkhatin clerical shirt chahsak tûra min ngen pawhin ka chah ngam ta lo.

‘Bristish made’ ka tih hi hre thiam lo an awm mai thei. Mahni inuluk, duhtui leh tih kher kherah sâpho chu a tlângpuiin kan tluk lo. Baptist Kohhran (BCM) hruaitu ni ṭhin Rev. Dr H.S. Luaia kha lehkha thiam sâng tak a ni lo, London-ah erawh chuan training a zuk nei; a inchei ulukin a duhtui hle. Kum 2010-ah khân Education Reforms Commission Mizoram member-ten Lunglei kan tlawh ṭumin ka ṭhianpa R.Laltàwnga (MCS Rtd) chu zîngkâra Pu Luaia min tlawhpui tùrin ka sâwm a; dâr 6 rîk hma deuhin an in kan thleng a, ani chu a la tho lo. A chhûngten, “Kan han kai tho ang e, lo nghâk rawh u,” an ti a. Sitting room-ah kan lo nghâk char char a, dârkâr chanve hnûah ani chu suit nèn, necktie awrh thlapin a lo chhuak a, min rawn chibai a. Amah ka hmuh chuan “‘British made’ nge nge chu an lo danglam mang e,” ka ti a ni.

Hnam tin zîngah nun ṭha entawn tûr a awm ang; chûngte chu enawn hreh lo ila. Mizote pawh hian sâp huat kan inzirtîr ṭan a; Kristian Hla Bu-a an hla lehlinte thlengin sawisêl tâwk an awm ta. Theologian zîngah pawh sâp ngainêp lui an awm nual ta bawk! Kan incheina erawh chu a sâp tual tual a, intihMizo tum taka phuah chawp thangchhuah kawr an hâk pawhin an danglam chuang lo. An tu leh fate chu English medium school-ah an luhtîr a; Mizo ṭawng thiam mûmal loin tam tak an chhuah ták hi! Mi hànghoin sâp huat intihhmuhin Pathian pawh “God is black” an ti vêl a; mahse hma an sâwn phah chuang lo. Sâp emaw hnam dang emaw, ngaih sàn tùr chi chu ngai sâng thiam ila; keimahni ngei pawh ngaih sàn tlákin awm ila. Mi dang ngaih nêp chîng, mahni ngaih sàn tláka awm si lo nih a ṭha lo. Ngaih sàn tùr dik ngai sâng ila, hmuhsit tûr dik chu hmuhsit ngam bawk tûr a ni.