A VA NGAIHAWM ÊM!

ZONET-ah ‘Zoram Kal Siam’ programme pakhat ka lo en ve kha a va ngaihawm tak êm! Pakhat zâwk chu kum 2018 HSLC Examnination-a Distinc­tion-a pass Lalhlimpui chanchin kha a ni. Dârlàwn Presbyterian English School aṭanga HSLC (Class X) pass a ni a; marks 3 chauhin Top Ten a tling lo a nih kha. Khati taka mit ṭha lo ni si, zirnaa a taihmák dàn kha a makin a ropui e. Zirlaite tân entawn tlâk leh chona nasa tak a tling. A mit ṭhat loh dàn kha a namai lo hle. Lehkha a chhiar lai leh a ziak lai han hmuh kha chuan a bawh bet dâwn emaw tih mai tùr a ni a; khati chunga lehkha zir a peih êm êm mai kha mi satliah chu a ni lo. A school kalna apianga zirtîrtute pawh an fakawm vek mai. A bîk takin Dârlàwn Presbyterian English School-in an lo chhawm chhuaka subject zawng zawnga Letters hmu vek khawpa an lo buatsaih kha an chhuanawm a. Ama taihmákna leh tum ruhna chu kawng khat ni se, school lama lo kaihruaitute chhuanawmzia kha hmuh hmaih chi a ni lo.

Chu bákah a chhûngten a tum ruhna hmu thiama a tâna ṭha ber tùr an ngaihtuahpui dàn kha an chhuanawm êm êm bawk. Khatiang taka harsatna nei chu beidawnpui mai àwm pawh a ni rum rum hial a; mahse beidawng hauh loin a tâna ṭha tùr ngaihtuahin a zirna hmun tùr an zawnpui zêl a. Chhûngte duhsakna sâng tak dawng lo se chuan khatiang tak khân HSLC Exam-ah a ti ṭha phák lo ang. Dàwrpui School of Science & Technology-ah a zir chhunzawm dâwn a. He school-ah hian Pachhûnga College (Evening Shift, Dàwrpui)-a kan zir laia Education min zirtîrtu Dr Hom Chaudhuri kha Principal a la ni rengin ka ring a, ani kaihhruaina hnuaiah Lalhlimpuii chuan results ṭha tak a neih zêl beisei teh ang. Kan lo thlîr zui zêl dâwn a ni. Taksa lama harsatna neite hi Pathianin a ensan ngai lo a, a ṭanpui zâwk ṭhin.

ZONET-a ka thil en leh an thusawi ngaihnawm ka tih êm êm mai chu Lalnunṭâwman RTI hotupa Chief Information Commissioner, Pu Lalduhthlana (IFS Rtd) a kawmna UPSC chungchâng kha a ni. RTI lam kha chu chuti takin ka ngaihtuah zui lêm lo. Lalduhthlanan All India Civil Services chungchâng leh India ramah New Delhi-a Central Secretariat-ah Mizo thawk tam se a ṭhat dàn tùr a sawi kha ngaihthlák a nuamin Mizo ṭhalaite rilruah tum ruhna chi tuh ngei se a va duhawm dâwn êm! Keini ang ṭhi beh lo pawhin kan phák ang táwkin All India Services Examination-a tlina India ram hmun hrang hranga hna thawka Mizo inpho darh ṭhat tûrzia kan lo sawi ve ṭhin a. Keini lo sawi ai chuan a tak ngeia chutiang dinhmun luah tawh, IFS pachal Lalduhthlana (s/o SR Vala, IAS Rtd)-in a han sawi vêl kha chu a pawmawm lehzual a ni.

Lalduhthlana sawiah khân kum 2004-ah Indian ambassador 127 rual New Delhi-a inhmuh khâwmnaah Mizo IFS 5 lai an tel ve a. India ram mihring aṭanga chhûta Mizo tlêmzia ngaihtuahin Indian ambassador zîngah chuan khatih lai khân 3.94% lai an lo tling reng mai a. Tûnah erawh chuan khatiang dinhmun kha kan luah pha ta lo; a chhan chu Mizo ṭhalai IFS-a lût kan nei mûmal ták loh vàng a ni. An titi aṭanga kan hriat leh chu tûnah hian Mizo IAS Officers (direct-a lût) chu 10 emaw chauh an ni a; tûnlai hian luh belh an awm hlei thei ta lo. Eng nge a chhan? IAS nih tum tak tak an awm táwk loh vàng a ni thei a; miin tumna tak tak a neih miau loh chuan a thlen sàn theih loh. Thufingah chuan, ‘Tumna a awm chuan kawng a awm’ tihna a ni a; ‘Tumna a sàn leh tlákna a sàng nge nge’ tih a ni bawk. IAS leh IPS-ah kan kangchat titih tawh thu kan sawi

ṭhin a; IAS leh IPS-a kangchah pawi dàn hi kan ngaihtuah chiang tâwk lo mai thei. Mizoram Chief Secretary leh DGP tùr, Mizo ngei kan tlachham ta tihna a ni.

Mizoram sawrkar hian sawrkar hnathawkte hi an dinhmun a dah ṭha êm êm mai a; hetiang taka sawrkar hnathawk dinhmun ṭhatna States dang a tam lo ang. MCS leh MPS-te pawh an thawh ṭhat chuan IAS leh IPS-ah hlàn kai (confer) an ni ngei mai; mahse an seniority chu hniam tak a ni. Tûna Mizoram sawrkara MCS aṭanga IAS-a hlàn kai senior ber chu kum 2012-a IAS ni ṭan chauh a ni a, AMGUT IAS List thar berah 83-na chauh a ni; a tân chuan eng anga thawk ṭha pawh ni se Mizoram Chief Secretary nih ngaihna a awm lo. IAS cadre AMGUT-ah hian a aia senior an tam êm mai; chutiang tho chu IPS-a hlàn kaite dinhmun pawh a ni.

British-in India a awp lai khân ICS Officer an awm ṭhin; khatiangho kha ‘Steel frame of Indian administration’ an ti ṭhin. ICS Officer-ah khân Indian ngei pawh tam tak an lût hman a, an theihna (calibre) sànzia chu sawi rual a ni lo. Chutih lai chuan Indian zîngah ICS nihna pêk ve an awm bawk a; a taka ICS Officer tling leh a pêka pêkte chu inthlau tak an ni. Kan ṭawng tu huat thu ni suh sela, India ram State hrang hrangah pawh State Civil Service-a mi senior-te IAS leh IPS-a hlàn kai an tam a; an thawh ṭhat avànga IAS/IPS-a hlàn kai an ni ngei mai a; chumi kawngah chuan an ngaihsànawm. Amaherawhchu, a taka exam-a tlingte nèn chuan tehkhin chi an ni lo ang; anmahni ngei pawhin inthlìr dàn táwk chu an thiam ang.

Lalduhthlana thusawi aṭang khân kan lo sawi ve ṭhin Central Secretariat Service (CSS)-a luh pawh a ṭhatzia a chiang lehzual a. Manipur-a mite chu CSS-ah an lût hreh ngai lo a; an senior hnûah chuan dinhmun sâng tak an chelh ve tho. CCS-ah khuan Mizo nula leh tlangvâl tam tak thawk ve sela, Mizoram sawrkar aiawhte an zuk kal chângin thuràwn ṭha tak tak lo pe thei tûr an ni ang a; Minister zuk kalte pawh thui takin kawng an lo kawhhmuh thei ang. Chu bákah anmahni chhûngkaw bîk tân pawh malsàwmna chi khat a ni hrim hrim ang. Mizoram hi lehkha zirna boruak a ṭha lêm lo; New Delhi-a hna thawkte erawh chu an faten zirna ṭha an dawng thei ang a; anmahni aia dinhmun sâng záwkah an lo ding chhuak thei ang. India sawrkar rorèlna hmunpuia thawk theia awm kha a ṭha hrim hrim bawk. Chu bakáh chuan kohhran sum tel loin missionary an ni nghâl mai bawk ang.

Lalduhthlana sawi ang khân Mizoram sawrkar hnuaia thawkte chu sum leh paiah chuan an hlâwk zâwk nangiang ang tih a rin theih. Officer sâng tak pawhin income tax an pe si lo a, professional tax an pêk chhun lah ATC-a ka thawh laia ka pêk nèn a danglam lua lo. Sum leh pai leh in leh lo dinah chuan an dinhmun chu a ṭha hle a; mahse India ram tâna an thawh (contribution) erawh chu a chuti lua lo thung. Sum leh pai ngah hi chu a ṭhatna chin a awm e, mahse ngaih pawimawh ber leh vei bera neih a ṭha lo. Mihring nun hruai sualtu a ni thei. Mizoramah chhûngkaw keh chhia kan tam chhan pakhat pawh hi sum leh pai kan ûm lutuk vàng a ni. Bible phei chuan, “Tangka sum ngainat hi sual tinrêng bul a ni,” a tih hial kha (1 Tim 6.10). Kan mamawh kan neih chuan duh tâwk thiam a ngai a; mamawh ngah lo zâwnga nun thiam hi a hlu lehzual. Mamawh ngah apiang an rethei a ni mai.

Mizoramah hian sum ûmin kan hmanhlel a, ‘chiahpuam, khehpuam, leipuam’ kan ti; mi tam tak chuan an tuar phah mêk a. Financial institutions tak ni pha loahte sum dah pun an tum a; a tâwpah buaina an tâwk leh si. Hei hi diriam vànga sawi kan ni lo, a nihna tak kan sawi mai zâwk a ni. Mizoram UT hnûah mi hausa thar an tam a; State nih hnûah phei chuan an tam lehzual. Tûnah phei chuan pawisa sawi dàn chu ‘sawmhnih, sawmnga, za, zahnih, sâng’ tih a ni a; nuai bi-a sawina a lo ni daih! Mahse, in tam tak, ṭha tak tak hi han bih chiang ila, a chhûnga chêngte an hlim vak bîk lo. An âwngphah leh ṭhutphahte chu dûp eng ang mah se, an mut tui phah lo a, ṭhut nuam an ti chuang hek lo. Gospel camping neih apianga fate nawr luh ngai an ni fur mai. Ei theih zawng zawng kan ei a, in theih zawng zawng kan in a; a nghawng chu thisen sâng, zun thlun, kal thlák ngai, thin thlák ngai, tih angreng a ni nawk reng a. Thau mûm kûng, chakna nei si lo, sàwr theih mai tûr hmêl pûa hmai bawr hluah, ni lum ai peih ṭâwk chauh kan ngah tawlh tawlh mai dâwn a ni.

Mizoram hi mitthi thih chhana dâwt sawi tamna ber ram a ni ang. Thih chhanah dâwt târin a phènah zû a inzep ru zêl a; kum 2015–2018 chhûngin min vêng himtu tûr, mi hrisêl ber ber tùra ngaih Mizoram Police 435 thih thu Home Minister ngeiin Assembly House-ah a puan kha; hei hian kum 2008–2017 March 31 chhûnga Mizoram Police thi zât 889 an tih, ka âwih phal mang loh kha a nemnghet ta chiahah a ngaih theih ang. An thih chhan tam ber phèna awm chu “ZU” a ni. Hmân deuh khân Ramhlun Vênglai pa pakhat, sawrkar zâr zoa biak in aṭanga metre 100 pawh tling loa zu zuartu chuan Mizo Âw-ah mitthi ka vui ṭuma ka thusawi dik zîktluak lo takin a rawn bei a; amah chu ‘Thlifîm’ tih party pakhat chanchinbua sawrkar zu zawrh sawisêltu Pastort-te report tûr titu zînga thusa tak kha a ni nghe nghe a. Mahse kan diau lo, zâm loin thu dik tak sawiin kan kal zêl dâwn. Hmeithai siamna khâwl ‘Zu Zawrh’ hi tihtâwp a nih loh chuan hmeithai an pung chak tual tual tih hi thu dik tak a ni.

Tûnlaiah mi thiam tân chuan hna thawh tûr ṭha a tam ang. Tih tak takna nèna All India Services-a luh tuma Mizo nula leh tlangvâlten an beih chuan tlin lohna tûr a awm bîk lo; kan tlin loh chuan kan tum tâwk loh vàng mai a ni ang. Tûnah phei chuan zirna pui thei thil a ṭha tawh a; college-a zirlaiten Sarkar & Mitra, Ray & Chaudhury, Sen & Das Notes nèna inchhawp a ngai tawh lo. Internet aṭangin thil tam tak a zir theih ta a; zirnaa tih ṭhat leh ṭhat loh hi chu peih leh peih lohah a innghat a ni. Mi taima tân chuan engkim a tih theih. A hma lama kan sawi Lalhlimpuii pawh khian IAS nih a tum a nih kha; a ni ta chiah lo a nih pawhin dam renga a awm chuan a thleng sâng khawp ang. Mizo nula leh tlangvâlte u, Lalduhthlana thusawi aṭang khân ‘PIANGTHAR’ tawp rawh u.

(Note: Ka thu ziahah hian ‘Pu Lalduhthlana’ ka ti kûr nguai lo; a bulah vawi khat ka hman khi ka duh tâwk mai. Mizote hi thu ziaha Pi/ Pu/ Dr/ Er/ Rev/ Upa/ Prof. etc., dah kûr ngiai nguai awm chhun kan ni mai thei. Inzahna entîrna ah kan ngai a nih pawhin dah kher hian kan thu ziak a tibawlin deuh a; ka dah lo lui a ni).