Guest writer
Revd Chuauthuama
MIZORAM CHIEF SECRETARY CHUNGCHÂNG
Mizoram Chief Secretary fel tak Lalnunmâwia Chuaungo chu November 1 aṭangin voluntary retirement-a a chhuah dâwn avàngin ni khat thil thûah Mizoram sawrkar leh Ministry of Home Affairs-in Chief Secretary tùr appointment order anga ngaih theih an ti chhuak rual ṭhãwih mai a. An mi ruat erawh chu a thuhmun si lo!
Mizoram sawrkar order 28th October, 2021-ah chuan, “Pu J.C. Ramthanga IAS, Additional Chief Secretary to Chief Minister shall take the charge of Chief Secretary Government of Mizoram w.e.f. 01.11.2021 and until further orders,” tih a ni a. Chief Secretary atâna ruat ni loin thu leh awm hmâa ‘charge’ la tùra tih a ni.
Ministry of Home Affairs order hi chu a tãwi tak mai a, “Consequent upon the retirement of Sh. Lalnunmâwia Chuaungo, IAS (GUJ:1987) on 31.10.2021 (AN), Ms. Renu Sharma, IAS (AGMUT:1988) is transferred from Delhi and post as Chief Secretary, Mizoram with effect from 01.11.2021,” tih a ni tawp thung a. Sentence 2-naah, “This issues with the approval of the Competent Authority,” tih a ni.
Mizoram Chief Secretary appointment order anga ngaih theih pahnih a awm tákah chuan CYMA-in, “Mizo ṭawnga biak theih Chief Secretary kan duh,” an lo ti hmanhmawh a. P. C. Làwmkûnga (IAS Rtd), Manipur Chief Secretary leh MPSC Chairman pawh lo ni tawhin November 1-ah khân WhatsApp-ah ‘Chief Secretary ruat chungchâng’ tih thû a theh darh a; chu chu duh tâwk loin November 2, 2021 Vànglaini-ah a rawn ûm zui leh zat bawk!
November 1-ah Mrs. Renu Sharma chuan Aizâwl a lo thleng a; a tûk November 2-ah Mizoram Chief Secretary hna chu a chelh ta a. A hming ziahnaah ‘Dr.’ tih a ni kalh mai, amah hi MPhil, PhD degree nei a ni. Dr. Renu Sharma hi Mizoram tân mi thar a ni lo. June 2011–August 2012 chhûng khân Commissioner & Secretary, Finance & General Administration Department a ni a. Kum 2016-a a lo chhuah leh khân Principal Secretary, Home and Personnel & Administrative Reforms Department a chelh a. Administrative Reforms-ah hna ṭha tak a thawk hman an ti. Tûn hnâi October 7, 2021-a senior IAS officer 12 zet Central sawrkara Secretary puitling atâna ‘empanel’ zîngah a hming a hmasa ber.
Mizoram sawrkar chuan November 2-ah Ministry of Home Affairs thû angin Governor hmingin Ms. Renu Sharma chu Mizoram Chief Secretary-a ‘appoint’ a nih thû a ti chhuak ve leh a; October 28-a Chief Secretary charge la tùra J. C. Ramthanga thû a pêk chu a sût nghâl bawk. A mak zãn zàn angreng mang e! Centre-in appointment order a pêk hnûa State sawrkarin appointment order thar a pe ve leh kher hi sawrkar kal hmang a ni em? Centre leh Sate sawrkarin appointment an pêk bukthuah CS nih chu a nghet zual sauh dâwn pawh a ni mahná! October 28-a Mizoram sawrkar order-ah khân “Pu J.C. Ramthanga... shall take the charge of Chief Secretary.... w.e.f 01.11.2021 and until further order,” tih a nih avàngin CS appointment pângngâi chu niin a lang lo.
Mizoram CS ruat chungchâng ziaktu P. C. Làwmkûnga hi sawrkara tawn hriat ngah tak a ni tih hai rual a ni lo! Chief Secretary ruat chungchâng a sawi pawh hi hnial ngawt chi a ni lo ang. A thuziaka lang chiang tak chu Central sawrkarin Mizoram sawrkar râwn miah loa Chief Secretary a rawn ruat ta mai hi a ngâi thiam lo hle a. A thu tàwpah chuan, “Tûna CS ruat chungchângah pawh hian a ngaihna hriate chuan Sawrkar thlavàng hauh leh Mizo mipuite duh dàn hi huai taka champion-pui a ṭûl mai thei àwm e,” a ti a. “A ṭûl mai thei àwm e,” a ti chauh náin fuih pawrh theiha mual mual chu a nei maithei! CM pawh tãl na deuh tùrin a phût bawk!
P. C. Làwmkûnga’n CS ruat chungchângah, “State sawrkar a thû ber tùr a ni,” a tih hi a dikna chin a awm thei ang. Chutih lâiin Chief Secretary lak chhuah thûah erawh chuan State sawrkar a thû ber lo a ni ang tih chu May thlaa Modi-a thinrimin, West Bengal Chief Secretary pension hnaih tak, Shri Alapan Bandopadhyay (IAS–1987) lâk chhuah a tum dàn aṭang khân a hriat theih a. Alapan Bandopadhyay khân Central-a kal duh loin voluntary retirement a thlang ta zâwk a nih kha! Khata ṭang khân IAS service chungchânga thu tâwp neitu tak tak chu Central a nih a rinawm zâwk!
Dr. Renu Sharma chanchin hi ka hre tam lo. AGMUT cadre-ah January 1, 2021 khân IAS 316 an awm a; Dr. Renu Sharma hi khatih lâi khân seniority-ah 11-na a ni. A aia senior 5 chu Central-ah Secretary an ni a; a aia senior 3 chu Goa, Arunachal leh Delhi-ah Chief Secretary an ni a. A aia senior pakhat chu Chandigarh-ah Advisor to the Administrator a ni bawk. AGMUT cadre IAS zînga senior ber Mrs. Rina Ray chu Financial Commissioner, Delhi a ni. Amah aia senior 5 hi September 1961 hma lama piang an nih avàngin tûnah chuan an pension tawh ang a, seniority-ah 6-na a ni ang.
Mizo zîngah IAS, IPS leh Central Service-a tling tam se kan tih hian Mizorama thawk tùr ngawr ngawr kan ngaihtuah lo. Mizo faten India ram hi dâp chhuak hneh hlê i la, State tin leh Central sawrkarah Mizo officer fel tak tak awm thliah thluah se kan duh a ni.
Mizoram hian IAS cadre hran pawh nei ve ta i la, Mizo vek an awm dâwn lo. Mizo IAS-a tling hi kum tin pali panga pawh awm se, Mizoram cadre-ah an lût thei vek lo ang. Mizoram Chief Secretary atân hian Mizo ngei duh ṭhin mah i la, kan nei reng thei ngai lo ang. Mizo ngei Chief Secretary atâna neih reng chu Mizoram atân a ṭha ber kher lo bawk ang. Mizo zîngah tling leh ṭha an awm erawh chuan thil làwmawmah ngâi i la.
CYMA-in “Mizo ṭawnga biak theih Chief Secretary kan duh,” an ti ringawt hi thil ṭûl lo tak a ni. Mizo ṭawnga biak theih kher kha Mizoram tân ṭha ber an ni chuang lo ang. Hmân deuh lawkah Higher & Technical Education Director-a Mrs. Nazuk Kumar IAS awm tùr kha MSU-in, “Mizo ngei kan duh,” tiin an dodâl tawh bawk a. Hetiang rilru zîm, thliarkâr rilru hi kan bànsan ngam tùr a ni.
IAS pension tawh, chinchâng hre tak pakhat chuan, “Secretariat officer-te hi chuan long term policy leh thu ril, mipui mi mir hriat phâk piah lam an ngaihtuahin an buaipui tùrah ka ngâi a; chu vàng chuan an tih tùr ṭha taka an tih chuan mipui an dàwr fo ṭûl lêm lo tùr a ni. Chief Secretary phei chuan tihtùr pawimawh a ngah avàngin mipui mi mir dàwr fona tùr hun a nei tùr a ni lo,” a ti a, a dik thui hle ang.
Hetiang hian a sawi bawk a, “CS ni tùrin Mizo nih leh ‘Mizo ṭawng thiam’ hi ‘compulsory/mandatory qualification’ ni loin ‘extra/additional/desireable qualification’ ni chauh se a fuh ang. Thil dang inang rau rauah chuan Mizo duhsak chu ṭhatna chin awm thei bawk mah se, ‘qualification, wider exposure, ability, efficiency, integrity’ hi kan ngaih pawimawh zâwk chuan Mizo leh Mizoram tân a ṭha zâwk ngei ang,” a ti bawk.
WhatsApp group ṭhenkhata thû an rawn chhuahte phei hi chuan thil kal hmang kan hriat tâwk lohzia a ti chiang hle. Mi pakhat chuan, “Himanta hote hian Mizo ni lo, hnam dang dah tùrin an lo zuk nawr a nih ka ring deuh,” a’n ti a! Mi dangin, “Hnam dang neih a hun lo viau,” a ti bawk. P. C. Làwmkunga ngei pawh khân, “Assam nèna ramri buai kan neih lâia Vai CS lo neih pawh chu a thlamuanthlâk ber ang em tih pawh a ngaihtuah theih bawk,” a ti. IAS Rtd vâl hi a ṭawngvai em ni âw?
Assam nèn kan ramri a buai avànga vai Chief Secretary-a neih hi kan lo hnualsuat chhan tùr a awm lo ang! India ram state hrang hrangah an state mi ngei Chief Secretary an nei vek ngai lêm lo. October 5, 2021-ah khân State 28-a Chief Secretary 17 chu an State pâwn lam mi vek an ni a, an State cadre-a mi erawh chu an ni. IAS-te hi chu khawiah pawh awm se, hleih nei (bias) taka thil ti tùra ngaih chi an ni lo ang.
Assam CS Jishnu Barua leh Mizoram CS inbiak chungchânga Lalnunṭâwma’n Lalnunmâwia Chuaungo a kawmna pawh CS khân a sawi chian hle kha. Union Home Secretary Ajay Kumar Bhalla (IAS-1984) pawh khu Assam cadre IAS a ni a; amah tak erawh chu Delhi a ni. Ajay Bhalla khuan Assam cadre a nih avàngin ramri thûah Assam a ṭan ngawt bîk miah lo ang.
State hrang hrang cadre IAS-te hi 40% aia tam lo, Central-ah deputation-a kal thei ni mah se an kal vek kher lêm lo. West Bengal Chief Secretary hlui Alapan Bandopadhyay pawh kha Central-ah deputation-a kal miah loin a thawk tluan parh a ni. Tûnlai hian Central deputation-a kal an tlêm hle a. UP-in 32; Bihar-in 32, Assam-in 29, Gujarat-in 27, Rajasthan-in 13, West Bengal-in 11 chauh an nei. IAS an neih zât aṭanga chhûtin Assam-Meghalaya hian Central-a thawk IAS a ngah ber!
Assam–Meghalaya cadre-ah tûnah tak hian IAS 186 an awm a; chûng zînga a tam zâwk daih 133 chu an state pahnih pâwn lam mi an ni. Assam–Meghalaya aṭanga IAS tam zâwk 39 chu IAS-a kai sàntîr SCS-IAS an ni a; Assam-Meghalaya RR-IAS dik tak chu 14 chauh an ni! Assam-Meghalaya cadre IAS 29 chu inter-cadre deputation-in an awm mêk bawk.
IAS officer, mahni state-a awm ngawr ngawr ringawt mai Chief Secretary-a neih phei chu an khawhawi a zau tâwk lo maithei a, state tê deuha thawkte khawhawi phei chu a zau lo lehzualin a rinawm. Mizo IAS officer-te hi India ram state lian tak takah Secretary ni fur sela, experience zau tak nei sela; chûngho chu Chief Secretary atân inter-state deputation-in koh chhuak ṭhin i la, Mizoram tân pawh a ṭhat zâwk a rinawm.
India rama kan awm avàngin vai IAS leh IPS kan hrawn fo dâwn. Mizoten hnam dang thawhpui thiam kan zir a ngâi hle. Rokûnga’n, “Hnam dang hmusit mai lovin, ṭhian a’n i sâwm ang u,” a tih kha kan theihnghilh tùr a ni lo. Kan ramah vai IAS & IPS officer an rawn awm tawh ṭhin, an la rawn awm zêl ang. Sawrkar pawhin hêng IAS&IPS officer-te hi ring ngamin hmun pawimawh tak takah dah ṭhin se; kan lamṭang ṭha takah kan lo siam thiam tùr a ni ang.
Assam sawrkarin Cachar, Hailakandi leh Karimganj district-a DC leh SP a rawn dahte hi Assam mi an ni vek lem lo; tun hnaia mite phei chu Andhra Pradesh, Sikkim leh Tamilnadu-a mi an ni. Assam tân ṭhahnem an ngai êm êm a; lamṭangah an siam ṭha hle tihna a ni. Keini pawhin kan rama vai IAS officer-te hi kan lamṭangah kan siam ve thiam tùr a ni.
Covid-19 hripui lêng kârah hian Mizoten harsatna kan tawk nasa hle tih kan hre ṭheuh; khawi aṭang pawhin ṭanpuina kan mamawh hlawm. Mizorama vai IAS, DC-ten an awmna district tâna thil ṭha an lák luh hnemzia hi kan hria em? Anni chuan phai lamah hmêl hriat an nei ṭhain thil tih dàn an thiam bîk a ni ngei ang; tluk loh rim an nam hle a ni!
Dr. Renu Sharma hi Mizo a nih loh avàngin CS atân kan hnualsuat tùr a ni lo ang. Ramri chungchângah pawh vai CS kan neih avàngin a pâwng a taka lo rinhlelh lâwk ngawt tùr a ni lo. Ramri chungchânga lehkha pawimawh zawng zawng pe vek i la, zan hnih khat lekah a hre bel êm êm vek ang a; Assam CS Jishnu Barua hnial tùr pawhin a ṭha tâwk êm êm ang. A enga mah hmâa, “Mizo ṭawnga biak theih CS kan duh,” lo tih hi lehkha thiam tamna rama inchhâl tân a zahthlák deuh lo maw?
CS thar Dr. Renu Sharma hi a khawngaihthlâk letling zâwk hle lo’ng maw? Delhi-ah sawi anga thawk zêl mai Kejriwal-a hnuaia thawh leh sawi anga tih awm mûmal lohna Mizorama thawh chu hrehawm tih châng a ngah maithei! Chief Secretary fel tak tân pawh ‘political boss’ ten an zir miau loh chuan eng mah a tih theih tak tak loh ang a; hna thawk ṭhaa hlawhtling tùr chuan ‘political boss’ ten an zir a ngâi ve tlat si.