MALSÂWMLIANA (February 6, 1942–November 9, 2021)

Kum 1973-ah khân Assam Home Guards aṭangin Mizoram Home Guards (MRHG) a lo ding a. Assam Home Guards a nih lai khân Capt. Malsâwm-liana chuan Disrict Soldiers Board Secretary leh Hony. Commandant, Home Guards nihna kha a chelh kawp a. A office-a a thawhpui an tlêm khawp mai; a thawhpui LDC pakhat chu kum 1974-a nupuia a neih ták K.Laltluangi (L) kha a ni.

Kum 1972-ah Mizoram chu UT a lo ni a; UT hna ṭau ṭetah khân ka duh rêng vàng pawh ni loin mi pakhatin ka aiawhin dilna a lo theh lût ve a; exam huna ka bula a ṭhut duh vàng a ni! Government Mizo High School-a kan exam ni kha ka dam chhûnga ka ‘to’ ber ni a nih hial ka ring. Ka bula ṭhut tum, nula rual khân min pawt sup sup mai a. Ka mangang tih ngaihna hre lo chuan tlar hmasa ber ka pan ta ringawt a. Chawhma leh chawhnu exam-ah ka chhâng zo hmasa ber. a; ka chhuah dâwnin min vêngtute zînga pakhat chuan, “I va zo hmâ ve” min lo ti ziah!

Kha exam-ah khân ka ti ṭha viau a ni a; pakhatna ka nih loh pawhin pahnihna chu ka ni bîk hauh lo ang! MRHG office ding tharah min dah a. March 1, 1973 (Ningani)-ah chuan MRHG District Commandant office-ah chuan ka thawk ṭan ta a ni. Khatih lai khân MRHG kha mi deusawh an ni a, “Home Guard, i mawnga kah rûlhût,” an tih khum ṭhin lai kha a ni.

Ka thawh ṭan ni chuan District Comman­dant Capt. Malsâwmliana chu a office-ah ka hmu a; a hmêl han en chuan a nèlawm fahran lo. A lo meng khai mai a! India sipai hotu lal Field Marshal Manekshaw ang mai khân hmui hmul a zuah ki vàn mai a. Ka chanchin tlêm ka hrilh hnû chuan, “Posting siamtute hnênah LDC exam-naa a ti ṭha ber ber min pe rawh u, office ding ṭan tìr kan ni si ka ti a. I lo thawk thei tùr chu ka lâwm hle mai,” a ti a. Chumi ni aṭang chuan January 31, 1978 thleng MRHG Office-ah chuan ka thawk ta a ni.

Capt. Malsâwmliana kha a hmêl en aiin hrawn a nuam a. Khawngaihna a ngah a; a thawhpuite hriat thiamna a nei thûk êm êm a. Kan harsatna kan sawi chuan min puih dàn tùr a ngaihtuah vat ṭhin. MRHG Office chu sipai bàng thawk tamna a ni a. An inbiak rêng rêng hian, “Ji sâp” tih hi a ri deuh reng mai a ni. An hawihhâwm thiam hlawm hle kha a nawm zualna lai tak a ni.

MRHG Headquarters Office-a an hotu ber chu Maj. Zâma a ni a; a nihna hming chu Senior Staff Officer (SSO) tih a ni a. A hnûah chuan Deputy Commandant General (DCG)-ah an hlâng kai ta a; chu chu Brigadier nèna intluk a ni àwm e; a motor-ah arsi pakhat a tar thei! Maj. Zâma chuan Bazar thlang Chhînga Vênga L.T. Zauva inah Office an nei a; keini Office chu Tuikhuahtllang-a C. Lalruata (MLA) inah a ni thung.

Pu Sâwma hnuaia thawh a nawmna chu eng mah ‘pending’ kan nei ve ngai lo tluk a ni. Min ring êm êm a; ka thawh hnu rei lo tê-ah account ka khawih nghâl. Sipai bângho chu an inzah thiam êm êm mai a; kan officer-te khân fiamthu an duh tlâng a, an inchhaih nasa thei hle. Kum 2/3 chhûng kha chu Krismas leh Kum Thar pawh hi Republic Vênga MRHG training centre-ah khân a huhoin kan hmang ṭhin a; keini pawh hmun hla deuha awm ni mah ila, min rawn hruai ṭhin.

DCG Maj. Zâma a thi a; Pu Chhûnga sawrkar khân Nagaland pawhin Civil Defence hotu atâna an duh loh Lt. Col. A.K. Rawlley kha DCG ah an la tlat mai. Rawlley-a kha mi phutkhat deuh a ni àwm e. A lo awm hnu lawk aṭangin Capt. Malsâwmliana chu District Commandant aṭanga paih dàn kawng a dap a. Khatih lai khân Commandant General chu IGP, vai sipai putar Brigadier a ni a. Ni tin titih hian IGP hnênah a lêng a; Capt. Malsâwmliana chu a phiar ru reng mai a ni.

Ni khat a lêng lo hâw chuan Capt. Malsâwm­liana chu Saiha-a election duty tùra thupêk a rawn hàwn a; Pu Sâwma chu a rang thei ang bera kal tùra tih a ni. Chutih lai chuan MRHG Headquarters Office chu Mamawii Girls High School chhakah a awm tawh a. Pu Sâwman Saiha a thlen ni la la chuan Rawlley-a chuan District Office leh Headquarters Office chu hmun khatah min chhun fin a. Ni thum chhûng lekin kan insawn thla ta duak a. Kei chuan MPRO office aṭangin Pu Sâwma hnênah Rawlley-a thil tih dàn chu ka va hrilh ṭhin.

Rawlley-a chu ni tin IGP Office-ah a lêng a; a tâwpah chuan District Commandant post awm miah lohna Lungleiah an transfer ta a nih chu! Pu Sâwma chu Aizâwla lo hâw tawh loin Lungleiah awm nghâl tùra tih a ni. Rawlley-a chuan Pu Sâwma thil tih dik loh man chhuah tumin, “Office ka thian fai dâwn a, MRHG thar ka din dâwn,” tiin ni tin office files chu min chin feltîr hlawm a. Lehkha pawimawh tam tak chu paih tûr a ti a. Pu Sâwma tih dik loh zawng mah se eng mah a hmu zo si lo!

Khatih lâia Pu Sâwma min rawn biaknaa a thusawi pakhat chu, “Ti khân a duh tâwkin min bei rawh se; ka dik lohna a hmu chuang lo ang. A duh chuan Chawlhhmuna ka in hmunah ro phùm rûk ka nei emaw tiin zuk lai rawh se,” a ti a. A sawi zâwng chuan a nui kur kur nghe nghe a! Rawlley-a khân Pu Sâwma dik lohna a hmu zo ta si lo a; a tàwpah amah kha Brig. T. Sailo CM nih lai khân bàn a ni ta zâwk a!

Rawlley-a bàn a nih kha chuan Pu Sâwma kha DCG-ah kai sàntir ve mai àwm tak a ni a; mahse Brig. T. Sailo khân Pu Sâwma kha DCG-ah a kai sàntîr phal tlat lo! Brig. T. Sailo khân Brigadier thlenga kai sân harsatzia kha a ngaihtuah a nin ang. DCG kha Brigadier rank a ni si. Pu Sâwma lah a hminga Captain kai ve chang chang chauh a ni bawk si. Khatiang nihna hniam tak zan khat thil thû maia Brigadier rank-a kai sàntîr kha Brig. T. Sailo khân ni thei ngangin a hre lo a ni ang. Vai officer kha DCG-ah an dah ta reng mai a. Kum 1978 February 1-a MRHG office ka chhuahsan hnûah pawh vai DCG an la hrawn ta reng a ni.

A tàwpah erawh chuan Pu Sâwma chu DCG-ah an kai sàntir ta nge nge a; a hnûah Commandant General-ah a kai sâng leh ta zel a. Pu Sâwma khân Sesawnga CTI khi a din a ni a; khimi din nân khian sum pawh PWD rate-a hisàp chuan chêng maktaduai tam tak sènna tùr a ni a; ani erawh chuan PWD rate-a chhût âia sènso tùr tlêm zâwk daihin CTI khi ṭha takin a din thei a ni. Ka hnêna thil pakhat a sawi ṭhin chu, “Ka naupan lai aṭangin khaw din hi ka châk a; CTI-ah hian ka naupan laia ka duh ang tak chu ka tipuitling ta a ni,” a ti. A hnathawh ṭhat avàngin India President’s Police Medal hlu tak kha a dawng nghe nghe a ni.

Pu Sâwma kha mi mal taka min siamtu a ni. Jail tâng chhuah hnûah harsa takin lehkha ka zir leh a. MRHG office-a ka thawh lai khân Pachhûnga Memorial College Evening Shift (Dàwrpui School)-ah PU leh BA ka zir a; kum 1976-ah khân BA (Distn)-in ka pass a. BA ka exam lai te khân chawlh pângngai min pe loin ‘hriat thiamna leave’ min pe mai ṭhin. Ama zârah BA pawh ṭha takin ka pass thei a ni.

Kum 1974 favàngah tûna kan in hmun hi kan lei a; kei chuan pawisa kan nei lo. Pu Sâwman Rs 3,000 min pûktîr a; ama zârah tûna kan in hmun hi kan lei thei a. Kan tân chuan a va’n hlu tak êm! Khatiang taka pa ṭha, khawngaihna leh hriat thiamna ngah kha mi an tam vak lo ang!

A.K. Rawlley-an MRHG a sawisak lai khân hrehawm kan ti tlâng kher mai. Kan officer-ho kha sipai bâng an ni a; sipai hi chu inzahna lantîr nasa ṭhang an ni a. Rawlley-a kha an hlau êm êm mai a, ṭîk ti ngam pawh an awm lo! Kei kha hlau lo lui awm chhun chu ka ni deuh ber. Ka dawhkanah Rawlley-a min hmuh ropui theih nân Indian Constitution, Indian Penal Code leh dàn lam lehkhabu chi hrang hrang ka dah a. Ka bula a lo kal hian a thlir vung vung a; kei chu min cho chiah loh niin ka hria!

Pu Sâwma lamṭang deuh ni-a a ngaih kha chu a bàn zawih zawih mai a. Kan upa ber, Guardmen anga thawk a bàn nite kha âw! Office ka thlen veleh min ko a, “I û khu ka bàn dâwn a ni; MRHG ka then faina kawng dâltu a ni tlatin ka hria. Thla 2 hlawh erawh chu ka pe ang,” a’n ti mai chu ka sa deuh zak mai a. Kei chuan, “E! I tâna hnawka i ngâi a nih phawt chuan bàn rawh. Thla 2 hlawh i pêk pawh a ngâi lo. Pathian zârah an thi bîk lo ang,” ka’n ti ve sak a; a meng tãl tap tap mai! Ka office-ah ka chhuk a; ka û chu hâw nghâl tùrin ka hrilh ta a nih kha. Pu Sâwman khawngaih láka a lák kha Rawlley-a khân a bàn ta thung si! Kan upa ber kha ram buaia laia sipaiin an man ṭumin an vaw nasa lutuk a, ramtuileiloin a awm phah a. Kolasib-a MRHG detachment hawn a nihin Pu Sâwma hnênah, “Ka û khu Guardmen angin la ve teh. Lehkha ziak a thiam a; office-ah a ṭangkai khawp ang,” ka tih avànga a khawngaih lák kha a ni a. Kolasib MRHG detachment office tih tàwp a nih hnûah Aizâwlah lo chhoin kan awmpui a. Commandant Office-ah ṭangkai taka hna thawk lai a ni.

Rawlley-a khân Pu Sàwma lamṭangah a ngai ve nge, a hmêl huat zâwng a ni ve hrm hrim pawh ka hre lo, ka nau K.L. Liana pawh kha chutih lai chuan a bàn ve nghe nghe a ni. Ka nau K.L.Liana a bàn tùr kha chu a fing ve roh khawp mai. K.L.Liana pu S.R.Vâla IAS kha Mizoram sawrkarin a chhuahtir tûk lawkah a che vat mai a, K.L.Liana kha a bàn a ni. S.R. Vâla pawhin a rawn lènchilh na a, awmzia a nei tawh chuang lo!

Ni khat chu IGP Office aṭanga a lo hâw khân officer pathum —Hony Capt.C. Hmingliana, Sub. Pathanga leh Nb Sub. Rualhleia te bàn an nih theih nâna hêkna lehkha min chhuttîr a. Ka chhut dàn tùr chu a sawi (dictate) zêl a. Ka ã duh bîk lo; carbon paper thar hlîr ka hmang a; hmang nawn miah loin a thar ka hmang zêl a. Rawlley-a lah chuan a hre dèr si lo. Ka chhut zawh chuan carbon paper chu ka la daih a. Kan officer-te chu ka pe a, “Kha u, hei hi Rawlley-an a hèkna che u a ni hi; lo inring lâwk ṭhap rawh u,” ka ti a. A duh ang tak chuan a bàn thei ta hlawm lo a ni.

Pu Sâwma kha sâp ṭawng hi a thiam viauin ka hria. Official lehkha ka buatsaihte kha tih dik tùr, pen tui sena thài hi a nei leh mai ṭhin. Ka tluk loh vâl a ni. Mizoram sawrkarin DCSO post a siam hlim khân Supply Office-ah accountant hna ka dil ve a; ka tling ve leh mai a. Aizâwl DCSO Office-ah min dah a. Pu Sâwma lah khân min chhuah (reaease) duh tlat si lo. DCSO S.R. Chaudhuri hnênah khân, “Thla 3 lo nghák rawh,” a ti a. A hnûah pawh, “Lo la nghâk deuh rawh,” a ti leh ta zêl a! S.R. Chaudhuri pawhin min nghâk zêl a. Chumi hnûah pawh min chhuah duh si loh avàngin S.R. Chaudhuri hnênah ka kal a, “Ka pû hian min chhuah duh si lo a; ka rawn zawm lo mai ang e,” tiin ka hrilh ta ringawt mai a ni. Amah kha ka dinhmun min siamtu a nih avàngin chhuahsan ka hreh ve tho bawk a ni.

Thu zãngkhãi lam han sawi i la. A nupui K.Laltluangi, ka thawhpui nèn khân office khata awm dun ta reng chu an inngaizâwng ta si a. Ramhlun Vênga ka parawlna inah khân zànah an lo lêng dùn ṭhin a; dâr 11 vêlah te an hâw ṭhin. Ka in luah tlâwm takah khân a lo lêng ve fo a nih chu. An inneih hnûah K.Laltluangi kha a hrisêl ta vak lo a; a nulât lâi, kum 1963-a Mizoram Olympic-ah pawh nula chak berte zînga mi kha hrisèl lohna avàng chuan office a kal lo rei ṭhin hle. Kei chuan a hna chu ka lo thawh kêp a ni ber mai; mahse ka tân khatianga kêp kha hrehawm tihna chhe tê pawh ka nei lo. A chhan chu Pu Sâwma kha ka dinhmun min siamtu chu a ni tlat alâwm.

A nupui K.Laltluangi kha beisei loh takin a thi thut a nih kha. Inrinni zànah a sermon tùr a ziak mawlh mawlh a; a ziah zawh hnû lawkah a thi ta mai a nih kha. A tûk Pathianniah khân Pu Sâwma nupui meuh thi chu tiin kan nupain a vuinaah kan zuk kal a. A thih hmâ lawka a sermon ziah kha vuina ṭan hmâin Pu Sâwma khân min chhiar chhuahtîr nghe nghe a ni.

Pu Sâwma ze ṭha tak mai chu mi thil phal, ui nei lo a ni. A nûin Zotlâng Biak In hmun khu a pêk a ni a; Pu Sâwma khân Chawlhmun Biak In hmun khu a pe ve thung. Kohhran Upa ah an thlang ve ta tlat mai; thu sawi thiam lêm lo mah se a thusawi ngaihnawm an ti hlawm tlat. Sàwma pakhat pêk a ngâi pawimawh êm êm a; hetiang hian a sawi a, “Pathian hnêna thilpêk ka pêk ve rêng rêng hi hlim tak leh ui hauh loin ka pe a; nuam ka ti êm êm a ni. Ka pêk tam poh leh ka hlim. Thil dangah erawh chuan ṭhahnem lo leh tlâktlai lo ber ka ni,” tiin.

District Commandant a nih laia a motor (Jeep) khuhna (hood) kha rawng dum a hnawihtîr vek a. A driver pu Lâia khân siai hnawihin a hru tle hliau mai a; Aizâwla motor fâi ber leh tle nalh ber a ni. Pu Sâwma kha chu motor seat hmâah a han ṭhû a; a hmui hmul a han zût kî vàn mai a. Aizâwl khawlaia a tlân vêl kha chu hmuhnawm tak a ni. Field Marshal Manekshaw hriate chuan, “Hei hi Mizo Manekshaw a nih hi” an ti zui sap sap ṭhin!

Khatiang pa ṭha, mahni hnaa inpe zo, hna thiam bawk si, mi dik, khawngaihna ngah tak, Rawlley-aan theih tàwpa a dik lohna zawn chhuah tuma a bei chung pawha a hmuh zoh loh kha tûnah chuan Lalpa hnênah a chàwl ta. Synod Executive Committee ṭhut lâi a nih avàngin a vuinaah ka tel ve thei lo chu pawi ka ti hle mai. Kuminah thla 3 chhûngin ka ûte 3-in mual min liamsan a; min chhângtu chiah thih tûk leh chiahah Pu Sâwma, ka hotu, ka thawhpui, ka ṭhian ṭha, min siamtu, û ang chiaha ka neihin mual min liamsan leh ta mai chu ná ka ti ngei mai. Ka khua a har ngawih ngawih a; a châng chuan ka zãm rum rum ṭhin. Pu Sâwm, ka va’n ngâi tak che êm! I kal hmasa ta si a. I nau hi min han thlîr teh. Ka lo kal ve hunah min lo hmuak dâwn nia âw!