Guest writer
Revd Chuauthuama
IAS EXAM TUMTE TÂN
Kan thupui hi mi nâwlpui hriat thiam theih tùrin ka dah lui a, ‘IAS Exam tumte tân’ tih hi Civil Services Examinations (CSE) ka sawina tho a ni. ‘IAS Exam tumte tân’ ka tih hian vàntlângin kan hre thiam zâwk ang.
Hmânah khân Mizoram Synod-in inkhâwmpui thû pass bawh zuina kal zêla ‘Synod Resource Centre’ (SRC) hawn a nih thû ka rawn ziak tawh a; a hmun chu Sikulpui-ah a ni. Tûnah chuan thawktu pakhatin ni tin, Inrinni pawh tiamin a nghâk ṭhin a. SRC-ah hian computer 2 leh photo copier (Xerox khâwl) pawh dah a ni. Internet thlun zawmin SRC Website - http://synodresourcecentre.com hawn a ni tawh bawk a; SRC email chu - synodresourcecentre@gmail.com a ni. SRC zawm duh tân ‘advertisment’ chhuah a ni a; dilna form chu SRC-ah lâk theih a ni a; SRC Website aṭangin download theih a ni bawk a; dilna chu ‘online’ pawhin November 30 thlengin theh luh theih a ni.
Kumin 2021-ah IAS Prelim Exam-a Mizo inziak tling, Mizoram chhûnga mi Mizo 7 kan hria a. Chûng mite chu:–
1. Abednego Chhaihlo
2. Francis Lalṭhazuala
3. K.C. Zalèna
4. Joseph Lalchhuanawma
5. Lalzâra
6. Vànlalawmpuia
7. Z. Lalnghâktluanga
Anniho hi Mizoram Synod chuan Main Exam-a an inbuatsaih nân Rs 50,000 ṭheuh a pe dâwn a. Anni hi ‘Zirlai Viltu Committee’ (ZVC) chuan a biak pawh theih mai hlawm loh avàngin anmahni emaw an chhûngte emaw chu Zirlai Viltu Committee Secretary, Mrs. Zirkûngi (Principal, Synod Higher & Secondary School) hnênah inhriattir thei se; a mobile No. chu 9862303933 a ni. Anni mi 7 bâk pawh mi dang an awm chuan rawn inhriattîr se, Rs 50,000 pêk an ni ang.
Tûnah chuan Synod Resource Centre-ah hian IAS Exam tumte tâna General Studies Paper I–IV lehkhabu ṭangkai tak tak tùr eng emaw zât chah thlen a ni tawh a; sâp ṭawng chanchinbu leh magazine pawimawh pawh lâk a ni tawh bawk. Hêng lehkhabu zînga tam tak hi NCERT lehkhabu (ClassVI–XII) a ni a; NCERT lehkhabute hi Prelim exam atân chauh ni loin Main exam General Studies I–IV atân pawha ṭangkai nghâl tùr a ni. IAS exam tumin NCERT lehkhabute hi a hriat hneh hle chuan thluak a hman thiam dàn azirin IAS exam zawhnate chu chhàn harsa a ti vak lo ang.
IAS exam tumte tâna lehkhabu chah lai mêk lo thleng mai tùr eng emaw zât a la awm a. Chu bákah chuan Mizoten Main Exam Optional Paper atâna an thlan duh deuh bîk tùr ni-a ngaih subject pakua - (1) Anthropology, (2) Economics, (3) Geography, (4) History, (5) Law, (6) Political Science & International Relations, (7) Philosphy, (8) Public Administration, (9) Sociology atâna lehkhabu pawimawh pawh chah mêk a ni a. Tûnah chuan Synod Resource Centre tluka IAS exam tum tân lehkhabu pawimawh leh ṭha bîk awmna hi Mizoram hmun dangah a awm lo ang.
A chunga subject 9 bâkah khian Mizo zîngah Optional Paper atân subject dang thlang duh an awm pawhin chûng subject atâna lehkhabu pawimawhte chu SRC hian a chah chhuak zêl ang a. SRC Registered Member zîngah IAS Exam atâna lehkhabu pawimawh mi mala neih duh an awm pawhin SRC chuan a theih ang angin an neih theih dàn tùr a ngaihtuahpui bawk ang.
A remchàn dàn azirin Zirlai Viltu Committee chuan SRC Registered Member-te tân phai lama mi thiam bîk, IAS exam buaipui ṭhang chah chhuakin ‘special lecture’ bâkah ‘zawhna leh chhànna’ ang zâwnga inkawmnate pawh a la buatsaih ṭhin tùrah ngaih a ni a. SRC-a Registered Member-te chu Zirlai Viltu Committee chuan IAS etc., an tlin theih nân theih tàwp chhuahin kawng a zawnpui zêl dâwn a ni.
IAS exam hi khawvêla exam hautak ber ang hiala ngaih a ni a. Graduate chhuah hlawta tum thar thut chi a ni mang lo. IAS exam tùr chuan a ni lo berah pawh High School kal lâi aṭanga tum lâwk a ngâi a. Chu vàngin Zirlai Viltu Committee chuan a remchàn dàn azirin High School & College hrang hrangah IAS exam lam hawiin beihpui (campaign) a la thlák ṭhin tùrah ngaih a ni a. Chutianga beihpui thlâkna nih duh High School leh College-te chuan Zirlai Viltu Committee-ah thlen theih a ni ang.
Zirlai Viltu Committee chuan Synod Information & Publicity (Synod) nèna ṭang dûnin TV-ah IAS Exam chungchâng sawi hona a buatsaih tawh a; a la buatsaih zêl dâwn bawk. Chutiang sawi honaah chuan a ṭùl dàn azirin mi thiam bîkte pawh sàwm ṭhin an ni ang. A remchàn dàn azirin Mizo zînga All India Services (IAS, IPS, IFoS/ IFS) leh Central Services hrang hranga tling tawhte pawh zirlaite fuih phûrtu an nih beiseiin kawmna hun pawh Synfo nèna ṭang tlângin buatsaih ṭhin a la ni ang.
IAS nih hi a nêp lo a ni ang, India ram state hrang hrang hian an state mite IAS an tlin theihna tùrin beihpui an thlâk nasa êm mai! Manipur CM N. Biren Singh chuan a state chhûnga mite IAS an nih theihna tùrin 28.9.2021 khân ‘Super IAS 500 Programme’ atân Rs Rs 2.8 crore a dah a ni. India ram states hrang hrangah pawh an state mite IAS an tlin tam theihna tùrin nasa takin ṭan an la a. Bihar-ah chuan IAS Prelim exam-a tlingte account-ah Rs 100,000 an thun tawp mai an ti. Nimin piah lawk pawh khân Bihar sawrkar chuan an state mi hmeichhia IAS Prelim-a tling account-ah Rs 100,000 thun tùr a ti rup mai!
State Civil Service te hi a ṭha e; Mizoramah phei chuan India rama State Civil Services âiin an ṭha chungchuang daih tih thu Mizoram Chief Secretary kal chhuak ta Lalnunmâwia Chuaungo khân TV-a a sawi ka lo ngaithla a. Chutiang khawpa SCS officer-te dinhmun ṭhatna state-ah pawh chuan MCS officer-te thlákhlelh ber pakhat chu IAS-a kai sàntîr an nih hun a nih a rinawm!
State Civil Service emaw Non-State Civil Service emaw aṭangin tu emaw IAS-a hlàn kai an nih chuan an hna thawh ṭhat avànga kai sâng an ni ber ang a; ngaih nêp theih a ni lo. Amaherawhchu, Regular Recruit IAS (RR-IAS) nèn chuan tehkhin chi a ni lo. A mihring azirin SCS-IAS & Non SCS- IAS pawh danglam hlei tak an ni thei a; an zîngah RR-IAS âia thiam pawh an awm ve thei tho maithei a; a tlângpuiah erawh chuan RR-IAS chu an chungnung leh nge nge ṭhin.
Thil pakhat kan hriat chian êm êm tùr chu state tinah SCS-IAS atân hian 33½% reservation a awm a; RR-IAS atân a bâk zawng chu a ni thung. SCS/ Non-SCS-IAS te hi chu an kai sàn meuh chuan upa lam an ni tawh ṭhin a. Tûna Mizorama Non-SCS-IAS pakhat hi a kum tlêm pâwl tak a ni ang, kum 2018-a IAS-a a kai sàn khân kum 41 a ni a. Pay Matrix 11-ah a awm. Hêng SCS-IAS &Non-SCS-IAS tân hian Secretary leh Commissionar thleng chuan kai sàn theih a ni ngei mai.
Chief Secretary ni thei tùr erawh chuan eng anga thiam leh ṭha pawh ni se, an service-in a tlin tawh lo. IAS-a an kai sàn hlimin Pay Matrix 10-na emaw 11-naah emaw an awm ber a; an thawh chhûngin a vànnei zual chu Pay Matrix 14-naah an kai hman a; Pay Matrix 15-naah an kai hman hlawm kher lo ang! Chief Secretary-te hi chu Pay Matrix 17-naa mi an ni zêl a; Central sawrkara Secretary tlukpui an ni.
Tûna AGMUT Cadre-a SCS-IAS senior ber Balatee Pertin (Arunachal Pradesh) chu kum 1962-a piang a ni a; Pay Matrix 14-naah a la awm a, a pension ṭêp tawh a ni. Mizo zînga SCS-IAS senior ber berte pawh tûnah hian Pay Matrix 14-ah an awm a; pension an hnaih tawh hlawm viau a. Pakhat hi kum 1965-a piang a ni a; Pay Matrix-a 15-naah kâi hman tak ang maw? SCS-IAS pakhat hi April 7, 1969-a piang a ni a; IAS-a a kai sàn khân kum 46 a ni. Hêngho tân hian CS nih ngaihna a awm lo!
Tûn hnâia Mizoram Chief Secretary chungchângah titi a awm hlat a! CM ber pawhin a Cabinet Minister-ten English leh Hindi an thiam lo tih Union Home Minister a zuk hrilh hial nghe nghe a. Mizo ngei CS ah kan duh tih a chiang hle.
Mizo ngei CS hi nei reng thei kan ni lo hrim hrim ang. Tûna Additional CS to CM JC Ramthanga (RR-IAS 1989) hi CS ta pawh ni se la, nakkum May-ah a pension ang a. Ani bâkah chuan Jharkhand Cadre-a mi Lalbiaktluanga Khiangte (RR-IAS 1988) khu October 26, 1964-a piang a ni a; Mizoram CS atân la chhuak thei pawh ni ila, 2024 October-ah a pension ve leh mai ang. Lalbiaktluanga Khiangte hi JC Ramthanga aiin IAS-ah kum khatin a senior zâwk a, kumah a naupang záwk thung. AGMUT Cadre pâwna mi rau rauah chuan CS ni zâwk àwm tak pawh a ni mahná! CM ‘good book’-a a awm leh awm loha thû a ni ang chu!
Lalbiaktluanga Khiangte dawta RR-IAS kan neih senior ber chu Lalrin Liana Fanai (RR-IAS 1997), May 27, 1970-a piang a ni a; Uttarakhand Cadre-a awm, tûnah Pay Matrix-14-naah a awm. Pay Matrix 17-naa kâi tùr chuan hun a la duh rei deuh maithei. A dawt leh R. Lalvêna (RR-IAS 2001) chu October 25, 1977-a piang, Tamilnadu Cadre-a mi a ni.
Chief Secretary atân Mizo IAS ngei duh mah i la, kum 2024 hnu lamah chuan kan duh emaw duh lo emaw vai RR-IAS chu CS-a neih hi kan pumpelh dâwn lo a; hun eng emawti chhûng chu vai CS kan neih ngei a ngai dâwn. Vai IAS officer-te hi kan ring lo ringawt tùr pawh a ni lo; state danga Mizo IAS officer-te hi an awmna state miten lo ring lo nghâl ringawt ve se kan vuipui nasa hle ang. “Miin i chunga an tiha i duh tùr ang bawkin mi chungah pawh ti ve rawh,” tih a nih kha.
Arunachal Pradesh-in IAS Cadre hran neih a dîl mêk a; Mizoram pawhin a dîl tawh bawk a. Eng tikah nge min pêk ang? IAS Cadre hran pawh nei i la, kum tin Mizoram mi leh sâ ngei hi IAS-ah 4/5 emaw, a âia tam emaw pawh tling se, Mizoram Cadre-ah an lût thei vek dâwn lo. Mizoram Cadre-a lo lût tam zâwk chu vai an ni ang a; India rama kan awm chhûng chuan vai IAS officer hrawn hi kan pumpelh thei ngai lo ang. Tûnah hian Mizoram Cadre min pe thut pawh ni se, vai CS neih hi kan pumpelh dâwn chuang lo bawk tih hriat a ṭha. Mizo IAS zîngah CS ni tùr khawpa senior kan neih chu 2 chauh an ni rih si! An ni lah kum 2025 hmâa pension ve ve tùr an ni.
IAS Cadre insawn hi thil awlsam a ni lo; a theih dàn awm chhun chu nupaa IAS an nih chuan a tû zâwk emaw Cadre-a insawn phalsak theih a ni. Chutiang tih lohah chuan Cadre insawn hi phalsak ngawt theih a ni mang lo ang. State dang Cadre-a mi state dangah insawn ngawt theih a ni lo bawk a; dil an nih erawh chuan an awmna State-in a phalsak thei a, a phalsak lo thei bawk. Anmahni khân Cadre insawn an duh lo thei bawk!
“IAS, IPS leh Central Services-ah lût tam i la” kan tih hian Mizorama thawk tùr ngawr ngawr kan ngaihtuah lo. Mizo IAS etc., officer-te India ram state hrang hrang leh Central sawrkarah awm fer fur se kan tih vàng a ni ber zâwk. Tûn hmâa Central sawrkara Kristian Officer langsàr tak Cabinet Secretary Nirmal Kumar Mukarji (ICS-1943) leh Dr. P. C. Alexander (RR-IAS-1948 te ang kha Mizo IAS officer-te hi ni thei se kan va duh êm!