Guest writer
Revd Chuauthuama
MIZORAM LÂRSÂP
Mi hnu vai ramah ka’n ûmpàwng pàr ve leh hnutawh teh ang. British hun lai khân Mizorama sawrkar hotu lu ber chu ‘Superintendent’ an ti a; India indan hnûah ‘Deputy Commissioner’ tih a ni ta thung a. Superintendent kha vai ṭawng (Bara Saheb/ Sahib) tlêma her danglamin ‘Bawrhsâp’ kan ti ṭhin a; Deputy Commissioner a nih hnûah pawh Bawrhsâp kan ti zêl. Kum 1972-a Mizoram chu Union Territory (UT) a lo nih khân January 21 - April 23 chhûng khân S.J. Das kha Chief Commissioner a ni a; chumi hnûah Lieutenant Governor kan nei ta a. Lieutenant Governor kan neih ták hnûah Bawrhsâp aia a len ták bawk avàngin Lt Governor/ Governor sawina atâna hman ṭhin Lârsâp tih kan hmang ta thung a; hei pawh hi ‘Laat Saheb/ Sahib’ phuah rem ve lehchhàwn a ni.
Saheb/ Sahib hi Arabic aṭanga lo kal, ‘ṭhian’ tihna a ni a; Persian, Urdu, Hindi, Punjabi, Pashto, Bengali, Marathi, Somali ṭawngahte pawh an la chhâwng zêl a. British hun lai khân inzah lantîrna ṭawngkam pawimawh tak a ni; Saheb/Sahib aṭangin ‘Sâp’ tih hi a lo chhuak a. India ramah chuan ‘Sâp’ tih chu zah zâwngte koh nân an la hmang reng. MRHG District Office-a ka thawh lai (1973–1978) khân kan hotute kha sipai bâng an ni fur bawk a, inkoh hi chuan ‘Sâp’ tih hi a ri zing hle. Keini ang duang clerk mai mai pawh Guardman-in ‘Sâp’ min ti ve zêl tho. Ka nau K.L. Liana lo thawk ve zawk khân ‘Sâp’ tih hlawh zo ve tak maw?
Bawrhsâp chênna in kha chu ‘Bawrhsâp Bangla/Banglapui’ tih a ni ṭhin a. Lârsâp kan neih ták hnûah kha in tho kha ‘Raj Niwas’ tih a ni ta a; Raj Niwas chu ‘sawrkar in’ (Government House/Government Abode) tihna a ni. Mizoram chu State puitling a nih hnuah ‘Raj Niwas’ kha ‘Raj Bhavan’ tih a ni leh ta thung a. ‘Raj Bhavan’ pawh ‘sawrkar in’ tihna tho a ni. ‘Bhavan’ chu in lian deuh, hmanna tûr bîk awm hming ah an hmang deuh ṭhin a, in nazawng chu ‘Bhavan’ an ti ngai lo. Bawrhsâp Bangla ni ṭhin kha a chhûnga chêng nihna hming a danglam dàn azirin a hming pawh a danglam ve zêl. Mizoram inah chuan hming thlák zin ber a ni àwm e. Aizâwl Theological College (ATC) hi Durtlânga sawn hlim khân Synod-ah a hming thlák rawtna a lo lût a. Rev. Thansiama kha herh deuh ṭêng ṭãwng hian a lo ding chhuak a, “Pu Moderator, kan pêm apiangin hming kan thlâk lêm hlei nêm,” a ti a; ATC hming chu thlâk a ni ta lo.
Mizoram UT nih chhûng khân Lt Governor (Larsap) 6 kan nei hman a; chûngte chu-(1) S.P. Mukherjee; (2) S.K. Chibber, (3) N.P. Mathur, (4) S.N. Kohli, (5) H.S. Dubey, (6) Hiteswar Saikia te an ni. A tuate mah kha han langsâr fâl an awm lêm lo a ni ang; S.P. Mukherjee kha lambun a tawh avàngin a langsâr deuh hlek a. Admiral S.N. Kohli kân Mizoram a hmuh dàn tâwi tê a sawi kha a mâwi ve hrim hrim; hetiang hian a sawi a, “Mizoramah chuan Pathianni-ah nula leh tlangvâl, pitar putar leh naupang thlengin an thawmhnaw ṭha ber hâin, Bible leh Hla Bu kengin biak in an pan sung sung mai a ni,” tiin. Mizote a fak thiam thlâwt a ni. Lt Governor-te kha ‘administrator’ an nih tel avàngin Governor aiin an thuneihna a sâng zâwk mah a. Ram buai lai a ni bawk a, UT sawrkar thuneihna kha a sâng vak lo bawk a; Lt Governor kha duh sela chuan inlek thei tak tûr an ni.
Mizoram chu State a nih hnûah tûna mi Kummanam Rajasekharan nên Governor 18 kan nei ta a; a hmasa ber Hiteswar Saikia kha UT laia Lt Governor hnuhnung ber tho kha a ni. Assam Chief Minister (1983 - 1985) a ni tawh a, Mizoram Governor a nih hnûah pawh Assam Chief Minister (1991 - 1996) a ni leh bawk. Mizoram Governor zîngah hian Garo pakhat, Meghalaya Chief Minister hlui Capt. W.A. Sangma (July 21, 1989 - February 7, 1990), Khasi pakhat P.R. Kyndiah (February 10, 1993 - January 28, 1998) an tel. Hetiang ngaihtuah hian Mizo zîngah tu mah India rama Lt Governor/Governor kan la awm ve lo hi tlâwmah lák chi a ni hial lo maw? Mizoram Governor-a chhiar zîngah Manipur Lârsâp ni chunga rawn hmuitu Ved Prakash Marwah kha tûn hmaa Mizoram Police hotu ber IGP ni tawh, a mizia rêngah pawh ‘gentleman’ raih mai a ni a. Vawi khat chu Mizoram Lârsâp a nih lai khân ATC a tlawh dâwn a; chutih lai tak chu chawlh lai a nih avàngin Gate duty chu ATC Cook Murmu-a a ni. Murmu-a chuan Lârsâp chu Gate a hawn duh ta tlat lo mai a, “A theih loh, puten an phal lo,” a ti a. A bula awmten “Lârsâp a nih kha,” a tih pawhin a hawn duh chuang lo. A tàwpah Principal an phone ta ringawt a, Principal-in hawn tûr a rawn tih hnûah chauh Gate chu a hawnsak ta a ni. A rinawm dangdai ve hle! Murmu the Great!
Mizoram Lârsâp charge rawn latu zîngah Vinod Kumar Duggal (August 8, 2014 - September 16, 2014) kha tûn hma, UT lai khân Aizâwl District Additional DC a lo ni tawh a; khatih laia DC chu P. Rohmingthanga a ni. Miin an sawi dàn chuan P. Rohmingthanga kha a zah/hlau hle an ti. Mizoram Lârsâp ah hian sipai lam mi pali-(1) Admiral S.N. Kohli, (2) General K.V. Krishna Rao, (3) Lt Gen (Rtd) M.M. Lakhera, (4) Lt Gen (Rtd) Nirbhay Sharma te an tel. Anni zîngah hian Lt Gen (Rtd) M.M. Lakhera leh Lt Gen (Rtd) Nirbhay Sharma-te khân thiltih an tum hle a, Mizoram pawh nuam an tih hmêl hle.
Mizoram Lârsâp 11-na Vakkom Purushothamam kha mi mala ka kawm ve chhun a ni. Kan inkawm chhan pawh a thusawi kalh zâwnga chanchinbua ka ziah vàng a ni. Mizoram journalist-te lênga a sàwm ṭumin Mizoramah zu zawrh a ṭhat tûr thu a sawi a; chu chu ka chekin a ngeih ta hauh lo mai a. A awmna Kerala State-in zû an zawrh avànga an tuar nasatzia ka ziak ta a. ATC-a ka thawh leh lai a nih avàngin Police Officer rawn tîrin min lo han zawng a; mahse chu officer nèn chuan kan intawng hman lo. Ka phone number an lo pe a; min rawn phone ta a. Lêngah min sâwm a, Inrinni-ah ka va lêng ta a; dârkâr khat zet kan inkàwm nghe nghe a ni. Ani chuan, “Journalist-te khân ka ngaih dàn min zâwt lui deuh tlat a, hreh takin ka mi mal ngaih dàn ka sawi mai a nih kha,” tiin a lo pha deuh a. Kerala state-in zu zawrh an tuar phahzia ka hrilh ve hrep thung a; kan inhmin lo dûn ngawt ang! Thingpui kan in dûn phah a, a làwmawm angreng hle.
Mizoram Lârsâp zîngah 9-na Amolak Rattan Kohli (May 18, 2001–July 24, 2006) kha a thãwm a la na ber àwm e. Mizoram tân hna nasa taka thawh tum angin a lang a; Pathianni-a zin chhuah a chîng a; a zinnaah chuan hauh a nei deuh zêl, a hauh tuar zing ber chu zirtîrtute an ni ang. Ani kha tlang taka sawi chuan BJP ruhkawl a ni a; Lârsâp a nih chhûng khân RSS/VHP-ten Mizoramah a lang a pâuin ṭan an khawh nasa hle niin a lang. Hindu puithiam B.K.Bhrata Bhusan chah chhuakin ‘Gospel for All’ beihpui thlákin March 3-4, 2006-ah khán Vánapa Hall-ah crusade an buatsaih a. A hun chhûng khân mi rethei zirna ngaihsak ni àwm takin tute emaw chu phai lamah lehkha zirin tirh an ni a. Kohhran pângngai chu kawm enah en loin pâwl chhuak ṭhenkhat a thurualpui a; chûng pâwl chhuakte chu ‘Mizo hnam sakhua’ tih châwi vàwngtute, tûnah chuan ‘Hindu fa hrin’ an ni ta ber a. Mizo naupang 50 vêl lai chu phai lamah lehkha zirin an tîr a, an zir erawh chu Hindu sakhaw thil a ni ber. Hêng zawng zawng hi AR Kohli sûlhnu chhe hnutchhiah a ni. Ani awm lai kha chuan Hindu sakhuaa inpe tûra Mizote thlêm boruak a lian hle a, vawi khat inthâwiah chêng sîng nga hlawh theih tih thute pawh a thang nawk a nih kha.
Mizoram aṭanga a chhuah a hnaih tákah khán awm zui a duh deuh a ni ang, NGO hrang hrang hnênah a awm zui theih nân ‘no-objection’ lák a tum tih thãwmte pawh a awm a. Chutih nák alai chuan Mizoram politician hlun tak pakhat, MPSC Chairman pawh lo ni tawh khân AR Kohli-a chu “Mi thiam chungchuang, Governor awm mai mai lo,” ti-a rawn fakin Mizoram Lârsâp-ah awm zui ze a ṭhat tûr thu kha ualâu takin chanchinbu pakhatah a rawn ziak ta bawk si (The Aizâwl Post, June 2, 2006). Hei phei hi chuan ka sahuat a khawih nasa lehzual a. Chu politician thu ziah chu chhângin Vànglaini-ah ka ziak ve ta hial a; ka ziah vàng ni chuang loin kâr hnih hnu lawkah AR Kohli chu Mizoram
aṭangin a chhuak ta a ni. Ani bawk kha a ni lâwm ni, Mizoram hrui hnâng chi (hruitung) tam tak hàwn an tih kha, a duhâm ve hle tihna a ni a; India President, Dr A.P.J Abdul Kalam, suitcase lian vak lo pakhat nêna Rashtrapati Bhavan chhuahsan nên chuan an inang lo hle.
Tûna Mizoram Lârsâp Kummanam Rajasekharan hi ruat a nih tirh khân thãwm chi hrang hrang a awm a. A chhan chu ani hi kum 1970
aṭang khân Kerala State-ah RSS khaipa (activist) leh Sangh Parivar a lo ni tawh a; December 18, 2015 aṭang phei chuan Kerala State-a BJP President a ni. Tûnlaia Central BJP sawrkarin State hrang hranga inbun ngheh an tum dàn chu tlâng hriat a ni a. North-East India-ah pawh tlàwm leh zah sawi loin an lamṭang sawrkar theihna tûr a nih phawt chuan eng hmanrua pawh an hmang hreh lo tih chu Nagaland leh Meghalaya-a an thil tih dàn aṭangin hriat theih a ni. Tûn hnaia Karnataka State-a sawrkar siam hrãm an tum dàn pawh kha tlâng hriat a ni. North-East State-ah Mizoram hi an hmabák awm chhun a ni ta.
Nagaland leh Meghalaya States-a an hlawhtlin hlim khân national newspaper-ah chuan, “BJP overcomes ‘church veto’ in Nagaland and Meghalaya” tih a lo chhuak a. BJP tân chuan ‘Next Mizoram’ tih chu an thupui a ni ta. Tûn hnaiah CADC inthlanah party mal chak ber an awm lo; chutih lai chuan member ngah ber party chu sawrkar siam tûra sàwm chhin pawh hlawh pha loin, ui leh kêl thlun pawlh ang maia inngeih lo, Mizoram BJP leh Congress chuan sawrkar an han siam dûn leh teh tlat a. Hêng zawng zawng ngaihtuah hian BJP thil tum hrisèl lohzia chu a lang tlang hle. Mizo politician tam zâwk hi vai rim nam vek an ni ta mai em maw ni le tih mai tûr a ni.
M. Lalmanzualan social media-a a ziah angin Lârsâp hi chu ‘constitutional head’ a ni a, sawi dàn pakhatah phei chuan ‘rubber stamp’ ang lek an ni; chuvàngin sawrkarah thil tih theih an nei tam lo. President Rule lai erawh chuan thu an nei viau. Tûna Lârsâp pawh hi chuti taka huphurh láwka buana hmaa lo kherh chiam a ṭûl ber lo. Amaherawhchu, hmâna amah ang bawka BJP ruhkawl AR Kohli-a anga chêt a tum nge tum lo tih erawh chu mitmei deuh reng a ngai thung ang. Mizoram Lârsâp ah ruat a nih hlima khati taka khel a hlawh ta mai kha, mi ã nilêng a nih loh chuan a fîmkhur phah ve bawk ang chu.
Eng pawh ni se, Mizote pawh hian BJP emaw RSS/ VHP/ Sang Pavivar tih angreng vêl hi râlpui phiara lo phiar chiam loin kan tân ‘chona’ (chellenge) leh fiahnaah ngai zâwk ila. Kristian kan nihna hi eng ang taka nghet nge a nih fiahnaah ngai ila. BJP thang kama kan âwk a nih chuan Isua Krista ringtu ṭha tak kan ni lêm lo tihna a ni ang. Keini pawhin India ramah Chanchin Ṭha kan hril a, anni pawhin an ‘chanchin ṭha’ chu kan ramah rawn hril an duh a; kan chhàn lêtna ṭha ber tûr chu ‘Kristian Nun Nghet’ neih a ni. Eng ang zirtîrna dangdãi leh duhawm ni àwma lang pawhin min rawn su sawk sawk mah se, “Nghet takin i ding ang, Beràmno thisena inbualin” tih hla saa nghîng mai loa ding tlat tûr kan ni.