Guest writer
Revd Chuauthuama
REMNA LEH MUANNA
Kum 1986 June 30-ah khân India sawrkar leh MNF-ten inremna an siam ták avàngin Mizoram mipuite chu kan thaw hawk a. Khatih lai khân kei chu United Theological College (UTC), Bangalore-ah BD zirin ka awm a; kan rama remna leh muanna lo awm ta chu kan lo lâwm ve êm êm a. Eng tik ni leh thla nge a nih ka hre ta lo, MNF-ho lo hâwng video khân Bangalore a rawn thleng thla ve a; UTC hotute phalnain zan khat chu pindan pakhatah video chu kan en a. Khatih lai khân video-a thla lák an la thiam vak lo bawk a, kan thil en chu duh angin a chiang tâwk lo hle. Kan unaute ram mû, kum 20 hnua lo hãwng ta chu kan lo hmu chák ve a; khatih lai ṭawngkam takin ‘in-surrender’-ah kan ngai bîk lo. Ramhnuaia ei leh in ṭha lêm lo tak ei an ni bawk a, an hmêl chu a pawr phang mai. Keini chuan hmusit enin kan en lo a, chhuang rilru pu angreng takin kan en zâwk. An lo hàwn kawngah Zoramthangan thu a sawi ṭhin a; a hmêl en aiin thu sawi chu a thiam a. A biangte pawh hmuihmer tui ei pha lo tih takah a la hriam hraih mai!
Mizoram buaina avàng khân kei pawh Tezpur Jail-ah kum 3 chê chê ka tâng ve a; dik taka sawi chuan MNF ka ni ve lo. Mizo-ho chu Jail chhûng thlengin MNF sawrkarna hnuaiah kan awm a ni ber mai. Tezpur Jail-ah chuan Mizo Prisoners Representative Council (MPRC) kan din a; kan hotu ber apiang chu MNF President aiawhah ngaiin ‘High Official’ kan ti a. Inkaihhruaina (constitution) kan nei thlap a. High Official ah chuan MNF sawrkar-a civil lama nihna sâng ber apiang kan hmang a; ka tàn chhûnga High Official indawt dàn chu - (1) Hrângzuala (Rova - MNF MP), (2) Lalnundâwta (Aizâwl DC & President Adviser) leh (3) Ngûrchhìna (Chief Commissioner) te an ni.
MNF party din tirha independence an sawi ṭan lai khân ka hmin ve ngai lo. Zoram Thupuan chanchinbu-ah Laldêla (Jabalpur) khân independence harsat dàn tùr thiam takin a rawn ziak a, kha khân min hneh êm êm a. Kum 1963-a Assam MLA inthlan result a lo chhuah khân MNF MLA pahnih an tling a, chutih laia kan awmna Down Hostel (tûna Zàrkawt Biak In hmun)-ah chuan ka awmpuite chu MNF deuh vek an ni bawk a, an thãwm a ṭha hle. Govt. Mizo High School zirlai tam zâwk kha MNF lamṭang an ni ang.
Ram buai khân min nghawng vek mai a; dik tak chuan hrehawm kan ti tlâng. Mi tam takin kan tum kan nih loh phah nghe nghe. Kum 1972-a Mizoram chu UT a lo nih khân inthlan apiangin political party zawng zawngin ‘remna leh muanna’ tih hi manifesto-ah an dah ziah ṭhin a. Kum 1986-a MNF leh India inrem ták hnûah erawh chuan eng party mahin ‘remna leh muanna’ tih hi manifesto-ah an telh ngai ta lo a ni àwm e. A indo berte an inrem tawh chuan Mizoramah ‘remna leh muanna’ awm taah an ngai a ni ang.
Keini erawh chuan ‘remna leh muanna’ hi Bible aṭangin kan thlîr ṭhin a. Bible-in ‘remna leh muanna’ a tih chu ‘shalom’ nun a ni. Hebrai thumal ‘shalom’ hi ṭawngkam hnih khat maia sawi fiah theih a ni lo; English-in ṭawngkam khata an dah dàn ber chu ‘welfare’ tih a ni a; a awmzia chu ‘ṭhat tlànna’ tihna a ni ber ang. Shalom chu a awmzia a zau êm êm a, ‘a ṭha ber induhsakna’ tiin dah ta ila, a la phawk zo chuang lo ang. Politics aṭanga thlìr chuan Mizoramah remna leh muanna a awm tawh a; thâwk khat lai phei kha chuan India rama state râlmuang ber nih avànga ‘peace bonus’ te pawh dawng kan ni àwm e.
‘Shalom’ awmzia aṭanga thlìr erawh chuan Mizoramah remna leh muanna a la awm si lo. Kuminah Mizoram Presbyterian Kohhran chuan Puitling Sunday School-ah 1&2 Chronicles kan zir a, lal Solomona hunah kan lût mêk. Davidan ram tam tak a lák hnûah Solomona chu râl do ngai loin muanawm takin a lal thei a. A ramah chuan ‘remna leh muanna’ a awm em? Politics aṭanga thlìr chuan awm teh lul e. Mahse kum 40 a lal chhûng khân Israel ramah a ṭha ber induhsakna boruak a lêng lo. Solomona chu a hausa tawntâw a, mahse a rama mi tam tak chu rawih luih hnathawktûah a siam a; chutianga rawih luih hnathawkte hotu pakhat Jeroboama phei chu Aigupta-ah a râltlân ta ringawt a nih kha.
Kum zabi 8-na (BC) lai khân Israel leh Judai ramah politics aṭanga thlìr chuan a râlmuang êm êm a; sumdàwnna a kal tluan avàngin mi tam takin an hausak phah a. Mahse khawtlâng, politics leh sakhaw thilah ‘remna leh muanna’ tak tak a awm si lo. Mipui dinhmun a inthlau êm êm a; mi hausaten mi retheite chu an hnuaichhiah a, an lu chunga vaivut takngial pawh an ît hial a; pheikhawk bun hnih khat lekah an hralh duh a ni. Samari nuho phei chu an kâwlhrãwng zual a, an pasalte chu ‘thaibâwih’ an ni hrim mai a. Bashan bâwng chàwm thau nèn tehkhin an ni a, an pasalte hnênah, “Kan intihhlimna tûr rawn la rawh u,” tiin corruption-ah an hnûk lût hial a ni.
Tûnlai Mizoram dinhmun pawh hi kan bih chian chuan Solomona hun laia mipui dinhmun leh kum zabi 8-naa Israel leh Judai ram dinhmun nèn khân a danglam ual lo ang. Sum ngahten an ngah tawntâw a; sum hmuhna tûr a nih dâwn phawt chuan ‘eng anga hmuh nge’ tih an ngaihtuah tawh lo - chiahpuam, khehpuam, leipuam - an vaihma vek ta mai! Mi thisen dâwta eizawng ang kan ni ta ber. Sawrkar pawhin sum hmuh nân zû a zawrhtîr ta hial a. Min vêngtu mi hrisêl ṭha tak tûra ngaih police-ten zu an thih phah zawih zawih mai zawng a nih hi. Kum 2008-2017 kum bul thlenga police 889 an thi tih report a nih khân ka âwih phal lo deuh a. Mahse kumin kum bul lama Mizoram Assembly session-ah Home Minister-in Dr K. Beichhua zawhna chhângin ‘2015-2018 chhûngin police 435 an thi’ a tih aṭang erawh kha chuan a hmaa 889 thi tih kha âwih loh chi a ni ta lo.
Kum 2015-ah khân thla 8 chhûngin Mizoram police 100 dâwn lai - a tam ber zû vànga an thih avàngin September 2, 2015-ah DIG (Hqrs) chuan police-ten physical fitness ngai pawimawha zu in, meizûk, etc., aṭanga inthiar fihlîm tûrin thupêk a chhuah ta hial a. Tûna police lalber DGP pawh hi hnam dang mah ni se, police zînga zû buai phah an tam avànga a mangang chuan ‘camping’ buatsaih a sawi ri ve ta hial bawk! Zu inte siam ṭha tûrin a tâwp khâwkah chuan Pathian leh Kohhran bák hmachhuan tûr kan nei lo. Police battalion hmunpuiahte zu dàwr a awm miau si chuan police zîngah tu nge in lo phal ang? Tûnah chuan mitthi awmna apiangah YMA board-a ‘thih chhan’ ziah hi dâwt sawi tamna ber pakhat a ni ta; a phèna thih chhan tam ber chu ‘zu’ a ni si.
Hêng zawng zawng ngaihtuah hian kan ram hian remna leh muanna a mamawh reng tih hi hai rual a ni lo. Bible-in ‘remna’ a tih ve chu ‘buai awm lo’ (absence of trouble) ringawt a ni lo. Tute pawh a ṭha ber induhsak tlànna hi remna leh muanna dik tak chu a ni zâwk. Chutiang chu Mizoramah hian eng tikah nge a thlen ang? Mipui kan inthlau êm êm a, a neiaten sum leh pai an ngah tual tual a, a retheiate lah kan rethei tual tual a. Kum zabi 8-na Israel ramah mi hausahoin nipui in leh thlasik in an nei hrang thliah thluah angin kan ramah pawh inpui leh thlâm changkãng an nei hrang thliah thluah a; mi hausa thlâm changkãng ang nei pha lo hi mi tam zâwk kan ni. Sawrkar hna ni se, thil ti thei chhûngkuaah chuan a kawp a thuahin an thawk a, thil ti thei lo chhûngkua erawh chuan mamawh hliah hliah mah se, hna an hmu hlei thei si lo. Hetiang hi remna leh muanna ram awm dàn tûr em ni dâwn le?
Kan ram hruaitute pawh hi an lian chak hlawm hle mai. Mizo chuan ‘pheichham’ hmuh chu vànneihnaah kan ngai a ni maw kha? Kan ram hruaitu tam tak hi chu pheichham an hmu nawn awn awn emaw tih mai tûr an ni. The Frontier Despatch (TFD) hian politcian ṭhenkhat zir chianna a rawn tichhuak ṭhin a; a bengvàrthlák rualin a lungchhiatthlák tel tlat thung. US President Donald Trump-a chanchin ngaihnawm angreng tak pakhat chu President a nih hnûah a sum leh pai neih nasa takin a tla hniam tih hi a ni. Khawvêl ram dang hruaitute chu an term a zawh dâwn meuh hi chuan an hmai a hriam rât mai a; keini ramah ve thung chuan ram hruaitu nih hmaa sa pan ve takte pawh an hmai chu sàwr theih mai tûr emaw tih khawpin an mâm kâng vek hman zêl thung si.
Mi hausate hi chu khawvêl awm chhûngin an awm reng ang; Pathian hian mi zawng zawng hi intluk tlâng vek tûrin min siam lo. Amaherawhchu, mi retheite dinhmun chàwi sàn hi chu sawrkar tih tûr a ni. Ram mipui ṭhat tlàn theih nân chuan hmasâwnna chi hrang hrangin ram dung leh vãng a tuam chhuak tûr a ni. Mizoram dung leh vãng hi kawngpui ṭhain pawh vek sela; khawi hmunah pawh awm ila, mihring mamawh zualpui - kawngpui ṭha, ei leh bàr kham khawp, kâwlphetha hnianghnãr tâwk leh duh anga hman tùr tui tam tâwk nei vek ila hmun hrehawm lutuk a awm thei lo ang. Ramri hrûla kan awm peih loh chhan pakhat pawh hmasâwnnain a thlen phák loh vàng a ni.
Mizoramah tûnlai politics aṭanga thlìr chuan silaia inkah awm tawh hek lo, ‘remna leh muanna’ a awm tih mai tûr a ni ang. Pathian thu aṭanga thlîr erawh chuan remna leh muanna tak tak kan la thleng thei si lo. Vawiin remna ni champha aṭang hian kan rama remna leh muanna tak tak awm theihna tûrin tute pawhin ṭan i la thar teh ang u.