COMPUTER & INTERNET TAK HI CHU ÂW!

Kâr hmasa khân Mizo IAS senior ve deuh tawh kan neih zînga mi pahnih (1) Robert L. Chongthu (RR-IAS 1998), Secretary to the Governor of Bihar, (2) Christina Z. Chongthu (RR-IAS 2001), Secretary & Commissoner, Tribal Welfare Deptt (Telengana) te kha ka lo hmaih palh a. Eng pawh ni se, anni pahnih hian tûnah rih chuan Chief Secretary level nih chu an la hlat deuh a, mi dang senior deuh ka rawn tàr lan tawhte nèn khân Pay Matrix 14-ah an awm tlâng a ni.

IAS pakhat chuan ṭhahnemngaih thilah, “IAS chauh i ziak a, IPS pawh i ziak tel ve lo a,” tiin thû min rawn thawn a. A ni lah tak a, IAS kan tih hi chuan IPS pawh hi rilruin a huamtîr titih deuh roh vàng mai a ni. IPS kan sawi dâwn chuan Indian Forest Service (IFS/IFoS) pawh a kàng kâi thei zêl mai àwm e. IPS pawh hi DGP tùr kan nei rih lo chu a ni a; tûna Mizo RR-IPS senior ber David Lalrinsânga (IPS 1995) hi DGP ni tùr chuan hun a la duh rei deuh ang!

Khatia chanchinbu-a kumina IAS Prelim inziak tling 7-te awmna kan hriat duh thû ka tàr lan kha a lo ṭangkai khawp mai a; tûnah chuan khâng mi 7-te kha kan be pawp thei ta vek a. December 1, chawhnu dâr 1-ah Mizoram Synod chuan Synfo Studio-ah Rs 50,000 ṭheuh hlan a tum a. Amahni tak an lo kal theih loh pawhin an chhûngte tal chu an lo kal thei tùrah kan ngâi a ni.

Kum 2020 CSE Results aṭangin IAS tlingte pawh tih chian a ni ta a. Scheduled Tribes aṭanga IAS tling 13 zînga 7 chu Meena an ni! Meena hi 9 lai IPS-ah an tling bawk. Meena-ho hi Rajasthan lehMadhya Pradesh-a mite an ni a; kum 1980 vêl aṭang khân CSE-ah hian an tling thei ta riau mai a; an ṭang nasa hle a nih a rinawm. Mizo nula leh tlangvâlte hian tih tak zeta an beih chuan Meena-ho hi an tluk thei a ni.

Kuminah hian Tripura state-a Kanchanpur khuaa mi Dhiman Chakma chu IAS a tling nge nge a. Hmân deuhah khân mi pakhatin IAS a tlin phâk loh a rin thû WhatsApp-ah a rawn sawi a. Tûn ṭum hi a vawi thum exam-na a ni a; CSE-2020 beitu IAS tling zîngah 482-na a ni. Dhiman Chakma hi NIT Agartala aṭanga Computer Science graduate a ni. Kum 2020 khân IFS-ah a inziak tling a; tûnah hian Odhisa-a Mayurbhanj-ah Forest Officer hna a thawk mêk a. Dhiman Chakma hi, “Tumna a awm chuan kawng a awm,” tih leh “Bei la, bei rawn rawh,” tih ti diktu a ni. Dhiman Chakma ang hian Mizo nula leh tlangvâlten tumruhna nèn CSE hi bei ṭhin se, kum tin a nih êm loh pawhin tling tâwk chu an awm ve ngei a rinawm. Dhiman Chakma IAS tling hi kan làwmpui e.

Ka thupui kalsana kan pên ták duai chu! Kâr hmasaa Mizo IAS senior deuh tawh 2 ka hmaih chhan kha computer vàng a ni. Mizo IAS, IPS leh Central Services-a awmte ka ziah chhuahna kha hmân ni lawka ka Laptop chhiat aleiah ka zawng hmu thei mai lo a. Chu bákah chuan kâr hmasa Ningani aṭang khân hritlâng namên loin min tlákbuak a; hahchhiau, hnaptui leh mittui nèn Zirtàwpni zîng dâr 4 aṭangin Vànglaini-a chhuah tùr ka ziak a. Dâr 8 hmâa thawn a ngai bawk si; ka indap kim hlei thei lo a ni ber. Computer hi a ṭangkai teh lul nèn kawng lehlamah chuan min ti buai ṭhin teh asin!

Rev. Zairema khân kum 80 a nih hnûah computer hman a zir a; a buai ve ṭhin hle a ni ang. Zan khat chu a ‘mouse’ khân hna a thawk thei ta tlat lo a ni ngei ang, dâr 10 hnu lamah Vànneihtluanga a zuk phone a, “Tluanga, ka fei a bo,” a ti e, an ti! A fei ber a bo chuan hna thawh chu a har phian tak ang! Kum 80 hnu lama computer hmang ṭan chauh khân a lehkhabu pakhat ‘Kan Bible Hi’ tih kha computer-a a chhut chhuah ve dap a ni. MAL ‘Book of the Year’ a nih nghe nghe kha!

Kei pawh kum 2003 December-ah khân nei leh nei loin computer ka lei ve ta rãwih a. Thla khat vêl zet lehkha chhut ka zir hnû chuan lehkhabu buatsaih thei khawpin ka hmang thiam ve ṭan ta mai a. Chuti chung chuan ka chhut chhuah sa ka hloh hlen fo! Vawi khat chu Beginners Zirlai Bu Kum Hnihna ka chhut laiin zirlai 32-na thleng ka zo tawh a; tih sual palh thil thûah khawih loh tùr ka khawih a ni chêk ang, a zavaiin a bo ta hmiah mai a. ATC Office-a ka thawhpui ka pun pawhin hmuh leh ngaihna a awm tawh lo. A bul aṭangin ka’n bei nawn leh tak kha kha a ni a. Ka lo by-heart vek bîk bawk si lo; ka hah phah teh asin âw. Mahse kâr 2 chhûng lekin a ngai ang titih chuan ka ziak zo leh ta mai a!

Computer hi hmang ṭangkai pâwl tak ka ni ve àwm e. Tûnah hi chuan ka hming ziak (sign) bák hi chu computer-a ka thawh vek a ni ta mai a; kuta ziah hi ka peih ta bar lo! Kuta ka ziah âiin computer-a ka chhut hian ka thawk chak zâwk bawk si. Amaherawhchu, a chìn chhuaka computer thiam ve tak tak ta lo chu eng emaw ho tê-ah hian ka buai leh ṭhin a; pun tùr hi ka zawng ruai ṭhin a ni.

Computer nèna inthlun zawm ‘internet’ tak hi a ṭangkai asin. Thil ṭangkai tak pawh hi hmang khawlo tâwk an awm avàngin mi ṭhenkhat chuan an sawisêl bawrh bawrh ṭhin a; chutiang chuan internet pawh sawisêl tâwk an awm tho. Sawisêl mah se, a ṭangkaina a bo chuang si lo.

Kei pawh hi internet hmang ṭangkai tak ka ni a; ka computer ka tih nun rualin internet ka ti nung ve nghâl a. Thil ka ziah laia ka hriat duh chu internet-ah ka zawng nghâl thei zêl. Internet a ṭhat loh chuan hna thawh ka harsat tlat mai. Vànglaini-a ka thuziak chhuah tùr ngei pawh hi Zirtàwpni tûka ka internet a ṭhat loh chuan Zàrkawta an office-a va pêk châng ka nei tawh a ni. Mamawh zual lai tak maia internet ṭha lo chu manganthlák tak a ni.

August thla tàwp lam aṭang khàn Laptop thar ka hmang a; mak tak maiin a ‘hard disc’ a chhe tlat mai a; ka thuziak dah chin zawng chu a bo duak mai. Ka external hard disc-ah ka thu ziah tharte ka lo dah kim hman si lo a; ka buai chang chang teh asin. Vànneihthlák takin ka ‘pen drive’ pakhatah ka laptop thara ka thuziakte chu ka lo dah kim deuh vek a; July thla aṭanga Vànglaini-a ka ziahte erawh chu a bo zîngah a tel ve hlauh thung!

Engtin nge ka tih tâk ang? Vànglaini-a ka thu ziahte hi kum tin a hlãwmin lehkhabua chhuah theih tùrin ka siam nghâl zêl a. Kum 2021-a mi pawh June thla thlengin ka siam hman a; a bâk zawng erawh chu a bo ta hmiah a nih chu. Ka harh chhuak ta zâwk a. Ka thuziakte hi facebook-ah ka dah zêl avàngin facebook aṭangin ka la chhuak leh nual hman a; facebook aṭanga lâk chhuah leh hian ‘ṭ’ zawng zawng hi ‘m’-ah a chang vek ṭhin a; ‘ṭawng’ tih hi ‘mawng’ tih a ni ta tlat ṭhin a. Chu vàng chuan ennawn leh fê a ngai dâwn tlat!

A hma aia nasain ka harh chhuak leh ta káwk a; email-aṭangin Vànglaini-a ka thawn zawng zawng kha awlsam têin ka la chhuak leh thei ta vek a. Hei hian internet leh email ṭangkaizia min hriat chiantîr hle a ni. A sawisêltute chuan sawisêl raw sek sek, ka tân erawh zawng internet leh email hi sawisêl rual a ni lo. Ka hmang ṭangkai êm! Nikum leh kumin chhûng hian mi lehkhabu ziak 10 aia tam ka enpui a. Chûngte pawh chu chhut chhuah sa (hard copy) ka en peih lo; email-in min rawn thawn a; computer-ah ka ensak a; email bawkin ka thawn leh mai ṭhin.

Kâr kal ta Zirtàwpni khân Senate of Serampore College (University) Master lehkha, DD (Honoris Causa) dawng tùr ka nih thû min rawn hrilhna email ka dawng a. A hmain Serampore College Principal an hnênah ka email 2 ka pe tawh a; a tâwi zâwk, ka hman ngai vak loh zâwk (revd12cht@gmail) chu an tân hriat a awlsam zâwk a ni chêk ang a, chuta ṭang chuan an email ka dawng ta hlauh zâwk a. Làwm thu sawina ka thawn leh hnûah ka ‘click’ sual palh leh ta tlat mai, ‘delete’ tih-ah ka lo chhu palh zauh pek a nih chu. Kum 18 zet computer ka hmang ve tawh chung pawhin tih sual a bâng thei lo. Senate lehkha pawimawh tak chu a bo leh ta vek mai! ‘Trash’ bâwmah ka hmu zo ta bawk si lo! Tlâw nawn leh ta!

Computer lama ka zirna ber ka ‘nau’ (kid) pakhat chu phone-in ka râwn a; eng emawti ti chuan min rawn hmuh chhuahsak leh thei hrãm hlawm a. Chumi hnûah chuan Senate lama email ka thawn tùr chu ka ṭi dui vek tawh mai a ni. Ka email hman ṭhan zâwk (revd_chuauthuama@yahoo.com) chu rawn hmang tùrin ka zuk hrilh ta ringawt a. Ka màwlzia an hre palh ang tih ka hlau teh asin! Mãwl hi tàwp-in-tai a awm dâwn lo a nih hi!

Senate aṭangin Serampre College Annual Convocation-a Commemoration Message sawi tùrin min rawn ruat mauh mai bawk si. Synfo Studio-ah November 23 khân ka thusawi chu video recording tih a ni a. Engtin nge ka thawn tâk ang? Email bawk a ngai a; ka thusawi video chu thawn tùrin email chak ṭha deuh a ngai lehzêl a. Kei lahin Jiofy bák ka hmang pha si lo a; ka ṭhenawmpa ka thawntîr ta ringawt a.

Ka ṭhenawmpain min thawnsak chu a thleng ngei em tih chu ka smart phone aṭangin ka ngaihven reng a. November 24 chhûnah khân ka smart phone aṭangin ka thusawi thawn chu an hmu tih email ka dawng a. Ka hming ziah dàn tùr min rawn zâwt nghâl a; email-ah bawk ka hming ziah dàn tùr dik tak ‘Revd Chuauṭhuama’ tih chu ka zuk hrilh leh ta a nih kha. Internet leh email chu awm ta lo se, ni khat thil thû-a ka tih ngei ngei tùr kha ti thei dâwn lo a ni.

Kum 1987-88 khân internet kan la hman ve loh avàngin Cambridge University nèna kan indàwrnaah dâkah hlîr lehkha kan la inthawn a; a kal chak chângin kâr 2 te a thang ṭhin. Tûnah erawh chuan email-in lehkha kan inthawn zung zung thei tawh a. Serampore College-in DD degree min pêk tûr thû hi Cambridge University-a ka zirtîrtu 4 ka zuk hrilh a; anni chuan ka email an hmuh ni la láin min lawmpuina thû min rawn thawn nghâl thei a ni.

Computer leh internet hi hmang khawlo tâwk awm ve ṭhin bawk mah se, pâwngpaw sawisêl ngawt chi a ni lo. Mi tam záwkin hna ṭha leh ṭangkai thawh nân kan hmang a. Tûnah chuan sawrkar hna thawk tùr pawhin computer thiam nih a ngai tawh ang. Minister leh Officer-te pawhin computer leh internet an hman thiam a pawimawh hle ang.

Kum 1988 October-ah khân Holland-ah ‘Reading the Bible from the Jewish Perspective’ tih zirin thla khat zet ka zuk awm ve a. Kan zirpui ṭhenkhat Indonesia-a mite kha chuan computer leh internet an hmang thiam bîk a. “Internet-ah ka email lo thlen leh thlen loh ka en dâwn,” an ti vêl a. Ka tluk lo vai vai hle!

Kan zirna hun tâwp dâwnah ‘paper’pakhat ziah a ngai a. Kan ṭhianten computer an hman thiam laiin kei ve chuan type-writer ka’n dil ta bîk a nih kha. Chutah type-writer pângngai ni lo, electronic type-writer min hmantir a; chu pawh chu a tìrah chuan ka hmang thiam lo pek a. A ribbon ka ti hnawk palh a, rei fê ka buai phah nghe nghe a; a tàwpah chuan eng emawti tiin ka ziak zo ve ta hrãm a!

Khami ṭuma ka lo hàw hnû khân, “Tûn chinah chuan computer leh internet ka hman thiam hmâ chuan foreign-ah ka zin tawh lo ang,” ka ti a. Kum 2007-ah khân Tahan (Myanmar)-ah Visiting Professor-in ka han kal a. Kâr 2 hnûah ka hrawk a na ta tlat mai a, ka ṭawng chhuak thei ta lo. Ka ‘lecture note’ phêk 100 chuang zet kha pen drive-in ka lo keng hlauh a; kan print chhuak a, an zir ta a nih chu. Harsatna lutuk awm loin thla khat chhûngin exam nèn ka ti fel vek hman a. Computer hmang thiam lo la ni ila chuan ka zirlaite kha an hawi hil teh ang chu!

Tûna computer ka hman thiam hnû lah hian Tahan-a ka zin bâk kha foreign-a zinna tùr ka nei leh ta mang si lo. Ka thiam hun a tlai ta lua ni maw? Kan lo piang tlai lu deuh a ni mahná! Eng pawh ni se, ka nih ang angah hian lungâwi lo chungin lungàwi ka zir tawh mai nãng e!