FAKNA - KA CHAKNA

Insêl leh inrêl, in-er leh in-elna ramah hian thinlung taka mi min fakna awrawl han hriat hi chu beng tan thâwm mawi, mawi tawpthang a va ni em! Dawn ngun leh dawn ṭhan avanga ngaia neih mai theih a ni ve lo.

Mi alaia fak tlak lo ber si hian fak hi ka lawm pherh erh a; hei hi Pa Pathian nena kan inchhun pafa ve-na tak chu a ni awm e. Amah OV Isch-a dan takah, “Ka hnê hnawk thlenga mi fak zawm zat peih mihring ka la tawng chhin lo.” A insiam ṭha zawnga insawiselna leh inkhakna ai chuan ka chek pawh hian a ngeih zawkin ka hria.

Fak lawm chungchanga ka rilru ang pu mi hian khawvel hi an luah khat hmukin ka hria! Fak lawm miah lo tak tak mihring hi an lo awm teh khiah a nih pawhin chu tak chu an mihrin lohna a ni tal ta ve ang.

Mite min fakna ri aia rimawi ngaihthlak hahdam leh ngaihnobei hi a tam lo kher ang. Anni lo liama aw mawi chhiar sen loh nei hi an awm thei dawn em ni? Fakna a daih ṭhinna khawvelah hian min fak ṭhintute hian an kam an sûm thei mah mah fo va; hei ai hian kamhleiin an râwlte hi han ring zawk deuh sela aw, huatthla an lâk loh thin vei nena maw!

Fakna thu hi a chhuahtute tan hekna leh heuna awm hauh si lo, a lo dawngsawngtu tan rohlu a ni a. A thiltihtheihzia han thlir hian infakna thu hi “nunna thu” a ni tiin han sawi ta hial pawh ni ila, kan kohhran pal a nêk em lo vang chu!

Dik lohna inhrilh fak fak hian rah ṭha chu chhuah ve bawk mah se infak phurna hian a lêta nasa zawk a chhuah ṭhin. Humorist hmingthang Mark Twain phei chuan, “Mi pakhat min fakna thu ringawt pawh hian thla khat pumpuhmlum dam viahin min awmtir thei a ni,” a ti hial. Thu uar leh ngam lua-ah chuan kan puh ngawt thiang lo vang.

“Fakna hi mihring thinlung tan ni êng ang a ni a, a tel lo chuan parfung chawi chu sawi loh, a ṭhan pawh kan ṭhang duang thei lo vang,” tia Jess Lair-ina a lo sawi kha thutak bawla bawl tlak a nih zawngin min fak ṭhintute hi hringnun kalchawi hrang hrang a, hlawh lova min châwmliantute an ni kan ti thei ang. A tel lo chuan mihring a tu a te pawh hian kan thil tihna kawng hrang hrangah theihtawp chhuah kan harsat thin. Kan nun kawng chhuk chhova chona thar huai taka kan hmachhawn theih nan faka fuih phurtu kan mamawh ṭheuh va. Chu chu insawisel leh inthununna ai pawhin a hlawk zawk fe si a.

Kan ṭhian bulhnai leh ngamtlakte chu ṭul thlu-a kan hriat phawt chuan an chak lohna laite hrilh ṭhin mahila a pawi lo. Amaherawhchu chutih rual chuan an chaknate leh an tlinna laite pawh i hrilh tel ve ngei ṭhin ang u. Thih hnua infak leh damdawi inchawh hian a thawh tur ang a thawk mawh khawp nia.

Mihring aṭanga chhuak fakna lawm tehchiam lo tak PL Liandinga meuh pawh a ngaihsan em em zaithiam Vanlalruati pasalin Ruati hnena, “Hei hi alawm i hmuh chak em em PL-a chu,” a han tih meuh chuan PL-a chu a insum hman lo ṭhelh a,

“Thangvan ka kai ta em ni ka chung lur lur,

Leng tin lungdamtea awitu Zoram Leltein,

Chawnbanah min vuan, ka dam ta e!”

tih tak mai a nâp hial a; mahse fak lawm chawpchilh tehchawng lutuk an tih a hlauh avang chauhin a inbengdai leh ta mai mai a nih kha!

Mi hrâng A. Thanglura pawh, an khum sawi leih luih, honeymoon laia hman chi loh hul hual, khumfa leh chukchu inkhawmpuina hmuna a mut laia amah fakna thâwm a lo hriat chuan a tilawm hle ni tur a ni; a hma lawka chhâwk tur awm si lova hah hluah hluaha inhria khan, “Pu Thanga min fakna khan min tihlawm em avangin kan Mizo pawnpui pawr ṭil uai zawngin ka leng bat bat kha maw,” tiin khami zan, a zahna “zan rapthlak” nia a ngaih kha a nun kawng sial chhoh zelna atana “malsawmna inthup” a nih thu a sawi ta hial a ni.

A naupan laia khawsikpuia a nat hluah avangin Zaikungpui Sir Walter Scott chu a sawngnawi hle mai a. Chumi avang chuan amah hrechiang intite chuan eng barah a inchhuah theih an ring ngai lo. Rawlthar mai a la nih laiin ṭum khat chu thu ziakmi lar tak tak inkawmkhawmna in pakhatah hian a chuangkai ve a. Ziakmite zingah chuan Robert Burns pawh a tel ve nghe nghe a. An inkawmkhawmna pindan bangah chuan milem a intar a, chu milem hnuaiah chuan hla chang tawitê hi a chuang kalh a. Burns-a chuan chu hlathu intar chu eng hla nge a nih a, tu phuah nge a nih, a thiante chu a han zawt a. Hria an lo awm der lo mai a. Chutia an ngawih ṭhiap lai chuan kimki dêkin Scott-a chuan a hla hming, a phuahtu leh zawm zel changte chu a han sawi ta par par mai a. A hla chang hril lai mittla dawna lo thlirtu Burns-a chuan Scott-a lu chu tuaisak vat vat pahin, “Chhi hi! Vala, engtik ni-ah emaw chuan Scotland pa challang tak ila ni dawn khawp mai,” a ti ta hluai a. Chu ṭawngkam tawitê chu hlawhtlinna leh hmingthanna kawngpuia Scott-a nawr chhuak a, hnûk kal turin a tawk em em a. Sir Walter Scot chu pa thuthiam ti a an hrilhfak kumkhua a ni zui ta reng a ni.

Dar insi riala thu leh hla ruai ka kilpui ṭhin Ṭhuamtea Khawlhring chuan, thlalera mi vakvaite chuan hruaitu “hmar Arsi” chauh ni lovin “tuisik” an mamawh a ti ṭhin. Keini pawh hian kan tumram thleng ngei turin tumruhna leh hmathlir (vision) neiin thawkrim er teh mah ila, kawng laka kan dang hnâwn tura phûrna leh thathona tuisik kan tlakchham si chuan dang ro dang châra thlalera tlukhlum mai kan hmabak a ni. Chuvangin thinlung taka mi kan fak apiang hian kan kamchhia kan tleuh satliah emaw, kan chilthli kan tiper thlawn emaw i ti lo vang u. Hriat loh karah kan khualzinpuite rawng ropui tak bâwlsak kan ni zawk si a.

Lungchhiatthlak em em mai chu, Rivanol-a’na, “Kan chanchin sawitu sawm zela pakuate hi chuan a chhuanchhe zawngin min sawi tlangpui a; a ṭha lam hawia min sawitu awmchhun lah hian a han sawi thiam lo em em mai lehnghal a,” a tih ang deuhin, mite fak tura kan dangâwk hlawm nen, a deuhchhe tura kan leili a per rang lutuk ṭhin hi a pawi a ni. Hei hi hringfate’na kan kumkhaw hrivei pakhat chu a ni. Mite che fuh lo lai hmu tura kan mit a chak lutuk leh, mite sâwt zawnga kan dangnâl leh kamhlei lutuk ṭhin hi chu a tih-rehna hlo hmuhchhuah a châkawm ngawt mai.

Mite sawichhe zawnga ṭawngkam kan cheh zeuh ṭhin hian kan rin phâk baka nasain pawi a khawih ṭhin tih hi kan hriat a ṭha khawp mai. Kan thiampuipa William Shakespeare-a phei chuan, “Mi’n ka hmingṭha sa a tihhliau hian amah tihausa tur ni miah lo, keia tan pachhiatna nasa tak tur ni bawk si thil min ruksak a ni,” a ti hial a. Ni e, mi chanchin ṭawngkam hrâmchang tak taka kan sawi apiang hian kan mi sâwta te khawnvar, midang mithmuha amah chhun êngtu chu kan chhêm mihsak a ni a, a namai lo teh a nia.

Tih tak tak arpa tuihalah chuan, nu pakhat sangha lei tum hnenah a zuartunuin, “Nang pawh kha tih êmah chuan i kumkar zawng zawng keuvin hnim den den che ila i rimtui ngût bik na ‘maw chu?” a ti e, an tih fiamthu ang khan, he khawvel Pathian fapa meuh pawh lei si lo van si lova thi tlak khawpa an sawichhiatna hmunah hian sawisel bo leh thianghlim famkim kan awm hauh lo vang. Khawvel mihring zinga i mi ngaihsan ber pawh kha amah hrechiangtu chuan a famkim lohna lai pathum aia tlem lo a hrilh nghal theih loh che atakah!

Brazillian footballer lar tak ṭhin Zico-a thil tawn pakhat an sawi ṭhin hian min hneh tâwp thei lo. Kum 1986 World Cup quarter final-a an ram chakna ni ngei tur, penalty a han pêt khan France goal vengtu Joel Bats chuan a lo dang per hlauh mai a. An ram an tla zui ta bawk khan hawn a ti-hreh hle mai a. Mahni ram meuh pawh thlahlel thei lova lunghnual leh lungnguiin an ram thlawhna ṭumhmun an han thlawk thleng a. A lo hmuaktu mipui sang rual khan Zico kha eng thu nge an lo tar khum kha? “Zico, i vawi khat penalty petah kan teh lo che - khawvelah hian nang tluk reng an la awm chuang lo,” tih lam biahthu daih a nih kha maw!

Kan hnam ṭhang lai mêk pawh hian “Khênga” leh “Khâwnga” te ai chuan “Faka” kan mamawh zawk a nih hriain inchawimawi leh infak tawn thiam ila, mathei lovin kan ropui phah ngei ang.

Infak hi chutifakauva thil ṭangkai a nih si chuan nih leh kan phu loh thleng thleng pawhin a leh a luain kan infak ar-êkin, kan inpawih fak mawlh mawlh mai dawn em ni ang? Hnai lo ve. Fakna awkâ hi a dawn nuamin hahdamthlak viau mah se, kan phu phâk loh lutuk a nih chuan indeuhsawhna leh in-elhsenna ang hiala a lan theihna chen pawh a awm ang. Hun puma mi â kan nih nghal loh chuan a tawk a fang kan hre ngei ang. Naupangina mite piai leh pawm hlawh chhuak tura a phu ve a ngai ang bawkin mite fakna pawh hi kan phu ve deuh chu a ngai hmasa a ni tih hi kan hriat loh ka duh lo ve.

Keini ang duang “IQ” sang mang si lo va “BP” tisang ve ringawt tan phei hi chuan fakna awrawl hi a mawi zual a. Khâwl tar lam ang maia kan ngaihtuahna tui-ek leh khawro tur a tuaihnûm ṭhin a, kan khûp zawiah chakna thar a kâp lût a; kan dâwngdah dawn apianga kan thahrui a ni. Nangni tehlulin keini tehchai ṭawngka leh ziaka min han fak hi chuan Vanram sawm pakhatnaah min chêntir hi a ni thawthang ṭhin. Kan mi ngaihsan ve em em thawnthu-a mi emaw kan tih hial khawpa mi hmingthangte’na min han fak zauh chang phei chuan chhûm chhâwng kua-na khi a hleuhin kan hleuh a ni deuh ber.

Chhan tam tak zinga Vanram ngaihtuah hian min tihlawmna chhan ber pawh fakna a dai tawh lo tur hi a ni. Haleluia!