BETHLEHEM KA TLAWH HNUHNUN BER NI KHA

November 9, 1990 Zirtàwpni a ni a. Zîng dâr 6-ah ka tho a; Jerusalem-a zîng ni chhuak chu a mâwi kher mai. Ka chauh deuh avàngin ni zung chakna (solar) hmanga tui lum, sa ver vawr chu hmangin ka inbual fai sar a; ka harh deuh hawk mai! TV ka ngâithla a; Jerusalem chanchinbu lãr ber ‘Jerusalem Post’ chu tûkṭhuan ei pahin ka chhiar a; Jerusalem-ah boruak duhawm lo eng mah a awm lo.

Vawiin chu ka dam chhûnga a hnuhnung ber a nih ringin Bethlehem va tlawh ka tum a; tûn bâk hi chu kei hian Israel ram ka tlawh leh tawh pawh ka inring chiah lo. Dâr 9-ah chuan Isua thlàn an tih ve mai ṭhin ‘Garden Tomb’ ka thleng a; chuta thlàn ruak chu engtianga lian nge a nih teh ka tum a ni. Garden Tomb hotupa ber Flank Flynn-a nèn chuan mi reh deuh lâiin Garden Tomb chu kan lût dûn a; thlàn hungna thîr pal kalh tlat chu min hawnsak a. Garden Tomb chu ka teh ta vêl a nih kha! Thlàn chu a dung lam inches 84, a vàng lam chu khawchhak lamah inches 35, khawthlang lamah inches 40 a ni. Frank Flynn chu ka camera hmangin ka teh lai thla ka lâktîr a; Cambridge University-a kan hotute lecture an hriat loha ka record ṭhinna ‘voice activated tape recorder’ chuan kan inbiakna chu ka record a, “eighty two inches” ka tih lai pawh chu a chiang ṭha hle! Garden Tomb-a thlàn chu Church of the Holy Sepulchre-a thlàn ai chuan a lian zâwk a ni.

Chawhma dâr 10:25-ah chuan Garden Tomb chu chhuahsanin Bethlehem-a Isua pianna hmuna biak in ‘Church of the Nativity’ tlawh tùrin Garden Tomb bul lawka Arab Bus station chu ka pan ta a ni. Kum 1990-a Jerusalem-a kan chàm lai kha chuan Arab Bus station chu a lùn hle mai a; minutes 10 dan lek lekah Bus a tlân chhuak zut zut ṭhin a. Tûn ṭumah erawh chuan Bus chhuak tùr a khãt pharh mai! “Engtizia nge Bus a va lo kal har ve?” ti-a a bula thingpui dàwr nghâktu ka zawh chuan, “A lo kal ve mai ang,” a ti ringawt a. Thei reh takin a reh vawng vawng a ni ber a; ka ngaih chu a ṭha lo hman titih a. Chhùn dâr 12:50-ah chuan Bethlehem Bus chu a lo thleng ta ṭâwk a!

Bus chhûngah chuan ka lût vat a; Bus chuan man shekel 2 ka pe a. Kan tlàn chhuah hlim chuan Bus-ah keimah chauh ka chuang nghe nghe a! Jaffa Gate bul kan thlen chuan mipa 1 leh hmeichhe 3 an lo chuang ve a; chumi hnûah chuan kawng lakah pakhat tê têin an lo pakâi zeuh zeuh a. Kan chuanna Bethlehem Bus-ah chuan seat 54 a awm a; a zahve luah zo pawh kan chuang lo! A khawharthlák rum rum mai a ni. Keiin Isua pianna hmun tiin Bethlehem ka thlákhlelh teh lul nèn, khami ni kher kher khân Jerusalem-ah Bethlehem thlahlel hmêl hmuh tùr an awm lo.

Chawhnu dâr 1:30-ah chuan Bethlehem bul kàwn zam, Bus kal tàwpna chin station chu kan thleng ta a; ka thaw huai mai. Kawngpui zawh zêla Isua pianna hmuna biak in pan âi chuan tlângdung kawng chho, ka la kal ngai lohna chu ka zawh ta zâwk a. Tlâng chhîp ka han thlen chuan kawngpui zau vak lo kam lehlam lehlamah chawhmeh zuar leh electronic thil nepnâwi zuar eng emaw zât an lo intlar ve thliah a. Electronic thilte chu lei tum àwm takin ka’n en vêl a; China siam a tam hle. Eng mah lei loin kawngpui chu ka zawh ta zêl a.

Isua pianna hmuna biak in chu thleng mai tùra ka inngaih lâiin ka thleng thei ta lawk lo. Khawi lamah nge a awm pawh ka hre thei ta bawk hek lo. Ka bo chu a ni ta dèr mai! Eng emawti ti chuan ka tei ka tei a; nakinah chuan chhim lam thlang deuh takah chuan Church of Nativity chu ka zuk hmu ta hlawl mai a. Chu biak in pan chuan ka chhuk thla hlawk hlawk a; a tàwp a tàwpah chuan Isua pianna hmuna biak in ‘Church of Nativiy’ kawt zâwl chu ka zuk thleng thla ta hlawl a. Ka thaw huai mai. Tlêmah tlêmah hmêl hriat loh zîngah ka bo hlen ṭêp alâwm le! Kawl zâwl chu siam ṭhat an tum emaw ni, an lai phut nasa hle lehnghâl a.

Biak in kawngka hniam tê-ah chuan keimah chauhin ka lût rak rak a; kawngka vêngtu pa thau deuh pawh chuan mal min ti ve ngei ang. Biak in chhûngah chuan chhim lam hawi zâwnga kalin dawhsàn (maichàm) chunga pulpit chu ka chhoh thlir vang vang a. Chu pulpit chu Saint George’s College Dean Revd Dr. John L.Peterson-a sawi dàn chuan khawvêla pulpit sâng ber a ni a, ft 23-a sâng a ni!

Pulpit tlâk lam dawhsàn sir tawn lehlam lehlamah chuan Isua pianna pûk pan thlákna rahkâ (step) a awm chhuk ve ve a. Rahka 10-na kan chhuk thlen chuan thing kawngkhàr a lo awm a; kawngkhàr thlang lamah chuan rahka dang 5 a lo awm leh a. Chumi tàwpah chuan Isua pianna pûk chhuat chu kan zuk thleng thla ta chiah a ni.

Rahka chhuk thla lehlam lehlamin chhuat a zuk pawhna inkâr, chhuat hnung lamah chuan ‘Bethlehem Arsi’ an tih chu a lo awm a; chu hmun chu Isua pianna hmun an tih tak chu a ni. Arsi awmna hma lam (frontage) chu ft 5.5 a ni a; a hma lam aṭang chuan bang lam hawiin a kual chho a. A kual thûk lai ber chu ft 3.7 a ni. Chumi kual chho chungah chuan Mizopa thuk chunga rapchung ang deuh chhuar a awm a; chu chhuar sàn lam chu ft 3.5 a ni.

Chhuar hnuaia Bethlehem Arsi lem chuan kâk 14 a nei a; arsi kâk hmâwr zum aṭanga a hmâwr lehlam zum tàwp thlengin ft 2.3 a ni a. Arsi kâk 14 hi hmun 12-ah kilh beh a ni. Arsi kâk 14 invuahna lai tak a khuar bial pap a; a khuar thûk lam chu centimetre 3 chauh a ni.

Bethlehem Arsi awmna thlang lamah chuan pûk tepèn lian vak lo a awm a; chu pûk chhuat pan thlâkna chu rahkâ 3 a ni a; rahka tin sàn zâwng chu inches 9 a ni. Ran chaw pêkna thleng dahna an tih chu ft 3.10-a sei, ft 1 chauha zau a ni. Hetah hian ran chaw pêkna thleng an tih chu a awm tawh lo a; an sawi dàn chuan Rome khawpuia Santa Maria Maggiore Biak Inah an la kawl ṭha an ti!

Isua pianna pûk chu chipchiar taka teha ka fan kual hnû chuan biak inah chuan ka chuang chhuak chho leh ta a. Páwn lama ka chhuah hmain mosaic painting an tih ang chi-a khawchhak mi fing 3-te lem an ziah, tûn thlenga la awm chu chîk takin ka en a; hêng khawchhak mi fingte lem hi Persian-ho inchei dàna inchei an ni a. Kum AD 614-a Persian-hoin Bethlehem an lâk pawh khân Church of Nativity an tih chhiat loh chhan chu khawchhak mi fingte lem hi Persian-ho inchei anga an inchei vàng a ni.

Biak in pâwna ka va chhuah chuan tlai lam a ni tawh bawk a; tlawhtu hmuh tùr pawh an awm tawh lo. Biak in tual zâwl thlang lama souvenir dàwrte chu ka en kual dan dan a; ka lei duh zâwng thil an kawl bawk si lo. Kawl teh ta rêng pawh ni se, leina ka nei lo bawk. Inren rêng rênga zin ka ni si a!

Chawchhùn ei mumal lo ka nih avàngin ka kua a ruak tawh angreng a; a ri ruih ruih tawh mai a! Chu vàng chuan souvenir dàwr sîra thingpui dàwr lùn lo takah chuan ka lût a; thingpui bâkah kamram an neih ang ang chu ka ei a. Tlai lam boruak hnîm deuh ruih tawhah chuan keimah chauhin thingpui in leh kamram ei chuan ka mal ṭhut reng a. Thingpui dàwr nghâktu chu ka thla ka láktîr a; mahse, dàwr chhûng chu a thim deuh ruih avàngin ka thlalâk chu a fiah vak lo.

Chutianga keimah chauha ka ṭhut ngawih reng lai chuan ngaihtuah a thui duh kher mai. Isua pian hun laiah khân rilru a thlâwk lêt a; khua a har vawng vawng mai a ni. Isua pian hun lai khân Bethlehem chu ‘Davida khawpui’ tih ni mah se khaw te reuh tê a ni a. Bible-a Juda-te’n ‘khawpui’ (city) an tih chu mihring tam lama teh a ni lo a; kulh nei khua zawng zawng chu a lian emaw a tê emaw ‘khawpui’ an ti mai ṭhin a ni. Tûnah chuan Israel rama ‘khawpui’ an tih chu mihring 25,000 chin chung lam chènna a ni thung.

Isua pian hun lai khân Bethlehem-ah chuan a tam berah mi 2,000 lo liam an chêng kher lo ang; tûnah erawh chuan mi 35,000 aia tam mah an chêng tawh a ni. Tûna Bethlehem-a chêng tam ber chu Palestinian Arab an ni a; Kristian tam ber pawh Palestinian an ni. Ram dang mi puithiamten Isua pianna hmuna biak in chu an enkawl a; chu biak in chu Kohhran pathum—(1) Catholic, (2) Greek Orthodox leh (3) Armenian-hoin an inchan sem a. Anniho chu biak in chhûng hmun chang zau nih duhin an intibuai fo a; a châng chuan khawvêl tlantu Remna Lal pianna hmun neitu Kohhran pathumte chu thisen chhuak khawpin zuk insual buai ṭhin a maw le!

Khua a tlai lam ta! Jerusalem leh Bethlehem inkâr chu mêl 5 chauh a ni tih ka hria. Chutiang mêl 5 lek chu kawng kal chak inti ve ṭhin tak chuan kê-in ka kal thlen thuai ka ring a; Jerusalem pan chuan ka kal ta a. Hebron kawng lam aṭanga motor tlân vêl a tam angreng a; an rawn vung thuak thuak hlawm ta mai a. Dârkâr khât dâwn lai ka kal hnû chuan khua chu a thim ta angreng riau mai a; kawngpui dung chu duh angin electric a eng ṭha bîk mang tlat lo mai a. Chu vàng chuan ka zãm ta deuh a ni!

Tawh sual tawh mai palh te pawh ka hlau ta deuh rum rum a; kawng lakah tawh sual tâwk palh ta ila, tu khàw khàin “Ka ui, ka âr,” min ti dâwn dèr si lo! Ui thisâwn pawh ka tluk lo mai palh ang tih ka hlau ta deuh a. Chu vàng chuan sum ren tak chung siin Taxi ka ti ding ta ringawt a; US dollar 10 sêngin Taxi chuan Jerusalem chu rei lo tê-ah ka thleng ta a. Jaffa Gate-ah lût chhoin a chhak lawka restaurant-ah chuan zanriah ka ei ta a. US dollar 5 man lek ei mah ni i la, puar el euhin ka awm thei a; ka harh sawng zawng ta mai!

Zanriah ka ei kham meuh chuan zàn dâr 7 a lo hnãi ta kuar mai a. Damascus Gate pana Jerusalem Old City kawngpuia ka kal lai chuan a reh ruih mai a; hêng laiah hian ka kal zin tawh avàng erawh chuan ka zãm lêm lo! Ka dam chhûnga ka hmuh hnuhnun ber Bethlehem chu ka ngaihtuah zui vang vang a; lung a lêng duh hle mai. Bethlehem ka tlawh lai khân ‘vàn zaipâwl’ zai hriat tùr a awm lo a; beràmpute rawn kal thãwm lah hriat tùr a awm bawk hek lo. A reh vawng vawng mai a ni. Saint George’s Guest House ka thlen chuan kê-a ka vah nasat deuh avàng a ni ang, rin ai daihin ka rawl a. Ni zung chakna hmanga tui lum, sa tâwk tak chuan ka inbual a; ka harh ta sawng sawng mai. November 9, 1998 (Zirtàwp) zàn chuan tui takin, thin thi ṭhakin ka muhil ta vang vang a!