Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

BENGCHHENG SUH U

Sikulah zirtîrtuten naupang an bengchhen viau chuan, “Bengchheng suh u,” tiin an khap ṭhin. Tûn hnaiah Kulikàwn leh Khatla-ah bengchheng eng emaw awm avàngin thãwm a awm hlat a; mi ṭhenkhatin jail bang a zût phah a. Khatiang thil thleng kha a ṭha lo hle; thleng lo se tih kan duh vek ang. Kut inthlák zâwnga bengchheng khap tum khân thil ṭha lo tak a nghawng chhuak a; social media-ah sawi a hlawh nasa si a, a pawi tak meuh a ni.

Hmân deuh khân Zonet-ah Chief Information Commissioner (CIC), Lalduhthlana (IFS Rtd) an kawmna kha ka en a. CIC khân an in aṭanga vêng pali/ panga tlângâu a hriat theih thu a sawi a; a sawi hmangah khân tlângau thupuan kha a bengchhenzia a lang a. Lehkha zir duh tân tibuai thei a ni tih pawh a hriat theih. A ni rêng lah tak a, kum 20/30 kal ta vêl aṭang khân a ni àwm e, Aizâwl leh khaw lian deuhah chuan ṭawng rinna hmanga tlângàu kan chîng ta a; a ṭhatna lai a tam ang a, kawng lehlamah chuan kan âu uar ta lutuk em âw tih theih a ni bawk.

Local Council, YMA, MUP, MHIP-in tlângâu an autîr a; chumi bákah kohhran pawhin ṭawng rinna hmanga thil puan dum dum kan chîng hle bawk. Thil pawimawh inhriattîrna a ni chungin kawng ṭhenkhatah chuan bengchheng (noise pollution) kan ngah phah ve tho. Vêng ṭhenkhat chuan àu hun leh hun lo pawh an sawi mang lo, an duh hun hunah an âr mit ṭet khuan ta emaw tih mai tûr a ni. Pathian biak inkhâwm neih hun kan hre tlâng vek a; inkhâwm laia lo âu ta ngheng tâwk pawh an awm ṭhin.

Tûn hma deuh khân thingtlâng khaw ṭhen­khatah kohhran hrang hrangin biak in pâwn lama ṭawng rinna dâwt dah chhuah an chîng a; chutianga an dah chhan chu kohhran dang elsèn nân a ni tlat! Thingtlânga kan zinnaah kan kohhran miten chutianga biak in pâwna dah tûr dâwt an duh ve thu an lo sawi a, “Engati nge in duh?” ka tih chuan, “Kan biak in bula kohhran dang hian an dah chhuak a, min âu khum nasa thei bîk êm alâwm,” an ti a. Ṭûl ka tih lohzia ka hrilh ták kha!

Tûn hnai thil thleng pahnih avànga social media lama sawi hona group pakhata an thil sawi chu chîk takin ka lo chhiar ve a. Mi ṭhenkhat chuan kohhran lam pawh kan fîmkhur a ṭûl an ti ve tho mai. Branch KṬP Leader lo ni tawh Kohhran Upa pakhat chuan an vêngah hetianga bengchheng tûr hi an inkhap hrâm hrâm ṭhin a; hla zir an awm nikhuate hian a ngaihven deuh reng thu a sawi nghe nghe. Chu mi anga mi taima nih chu Kohhran Hruaitu leh Ṭhalai Leader-te pawh nih a ngai ang; kan inthlah mai mai chuan mi tâna ninawm kan ni thei tih hi hriat reng tûr a ni. Kèlkàng harhna vànglai phei kha chuan thãwm ninawm tham a awm nual niin an sawi.

Dik tak chuan Mizo thlarau mi dàn hian khawlaia thuhrila àu vak vakte hi a keng tel emaw ni? Hei hi tûn hnaia chìn thar pawh a ni lo, tûn hma aṭanga mi ṭhenkhat tih dàn a ni. Pastor pension tawh pakhat chuan Pathian thua a tui hlima thusawi a chákzia a sawi a; an kohhrana thusawi dìl mai a duh a. Mahse a piin, “Chutiangin kohhranah thusawi an dîl ngai lo; i chák tak zet a nih chuan khawlaiah sawi mai rawh,” a ti a. Khawlaiah chuan a sawi ta nge nge a; chutianga zan eng emaw zât khawlaia a àu tákah chuan an Upaten, “Ani hi khawlaiah a âu a âu si a, thusawiah i ruai ve chhin teh ang u,” tiin an ruai ta a. Kan Pastor-te zînga hlawhtling ber pakhat a ni ta nghe nghe.

Anni ang hunah kha chuan ṭawng rinna khâwlte a la awm ve lo a; khawlaiah a hângin an sawi ve mai a ni. Chutiang chu a bengchheng nêp deuh a; ani hunah kha chuan a hre phaten ngun deuh záwkin an lo ngaithla pawh a ni mahná. Mi tân ‘bengchheng’ (noise pollution) a tling lêm lo a ni ang. Tûnlai erawh chuan mi ṭhenkhatin ṭawng rinna hmangin thu an sawi a; mi ṭhenkhat tân chuan bengchheng a lo tling tawh si ṭhin. Mi huat hlauh vàngin ngaithei lo deuh pawh an ngâwi mai a; rilrua helh nei rànin mi kan siam tihna a ni ve tho mai.

Chuvàngin khawlaia àu vak vak te, zàn reha thusawi emaw thil zir thãwm bengchheng thama siamte hi kan insûm thiam deuh chu a ṭûl ve tho. Mahni chauh inngaihtuah loa mi dang ngaihtuah tel hi chêng ho tûra siam mihring zîngah hian thil pawimawh tak a ni. Mihring chêng ho hi mitmei invèn tlàn thiam a ṭûl ve hrim hrim; mi dang tâna hnawksaka awm loh dàn hi zawng tlâng ila, “Chutiang khatiang chu a thleng leh ta,” tih tûr awm lo se a ṭha ber ang. Ka nau KL Liana te angin dàn thiam mi ka ni ve lo; IPC/CrPC in tih foahte hian khapna dàn a awm làwm ni Nauva?

Delhi High Court-in social activist Sanjiv Kumar-a PIL a ngaihtuahnaah Chief Justice Gita Mittal & Justice C. Harishankar Bench (2017)-in ‘mi tâna ninawm khawpa bengchheng siam hi fundamental rights kalh’ a tih kha. Supreme Court pawhin ‘Forum, Prevention of Environment and Sound Pollution’ chungchângah, “No religion ever says to force the unwilling to listen to expressions of religious beliefs,” a tih kha. Supreme Court vêkin, “Every democratic country sanctifies domestic life; it is expected to give him rest, physical happiness, peace of mind and security. In the last resort, a person’s house, where he lives with his family, is his ‘castle’; it is his rampart against encroachment on his personal liberty,” a tihte pawh hi kan ngaihtuah ve deuh chu a ṭûl lo maw?

Ka naupan ât lai khân bengchheng chi khat ka siam ve tawh ṭhin; Middle School-a ka kal laiin ka lehkha zir chu ka chhiar ring lutuk a. Kum 1961 Good Friday zàna ka lehkha zir phei chu ka chhiar ring zual a; kan in ràl daih thlànmual tlângdunga biak in aṭangin ka âw an hre thei. Ka âw a chhãng ta a, chumi kumah chuan aw pângngaiin ka ṭawng hlei thei ta lo a. Kum tluanin ka âw a chhãng zui a; tleiràwl aw thûmin a zui a, tûn thlengin mi angin âw mawi tak nei ve loin dawl râi ham ang ṭuák aw pèr chher chhur ka neih phah ta a ni. Khati taka ka chhiar ring kha kan ṭhenawma ka pâwlpui Rualchhîngin a lo hmang ṭangkai ve hlauh thung a, ka thãwm aṭang khân chhiar ve vak ngai loin zirlai chu a lo thiam ve a; Class VI fail tawh khân ṭha takin a pass ve ta a ni.

Tûnlai erawh chuan âwka pângngai ni lo, ṭawng rinna hmanga thusawi te, chhepchher nèna hla zir te an han tih tak tak hi chuan an bul hnaia awmte tân bengchheng ve tak tûr chu a ni. Nu leh pa leh kohhran hruaitute pawhin biak in emaw mi mal in emawa hla zirte pawh fîmkhur tûra hrilh an ngai tih chu tûn hnaia thil thleng aṭang hian hria sela; buaina pumpelh tûr chuan rui lo hai lo zâwk kha fîmkhur hmasak ve mai tûr a ni. Thil ṭha ti ni-a kan inhriat lai hian kan tihna bul vêla mite tân ninawm leh hnawksak kan ni ve thei tih hriat a ṭha. UTC, Bangalore-a BD kan zir lai khân kan ṭhian ṭhenkhatin family quarters-a zàn rei tak thlenga hla an zir ṭhin kha ṭhenawma awmten bengchheng an ti ṭhin khawp mai.

Kohhran ṭhenkhatin biak ina Bible chhiar indawt chhãwnga zan khaw tairêk thleng thlenga an tih pawh hi a ṭûl ber lo; mi ṭhenkhat phei chuan ngaihthlák tlák alawi awm mang lo khawpin an chhiar lehnghâl a. Sakhaw thil a nih avàngin sawisèl kan hreh tlâng mai mai niin a lang. Mahni ina mahni hriat tâwk leka chhiar tam hi uar zâwk ila; mite hriat tûra nilêng zankhuaa Bible chhiar chhuah tum kher hi hranghlui kal ta Rev. Thansiama ṭawngkam takin ‘Thlarau chapo hnathawh’ te pawh a ni lo ang tih sawi a har.

Kan sawi tel hrãm duh erawh chu tûn hnaia buaina phènah khân thil pakhat awm chu ‘ZU’ a ni. Hmân ni khân ni tin chanchinbu pakhatah sawrkarin zû a zawrhtîr hnûah ‘zu chhe in’ an awm tawh lo tih thu Excise & Narcotic Department hotuten uanpui ni àwm taka an sawi chu an rawn chhuah a. Khawvêl hmun hrang hrang - khawi ramah pawh zu chhe in aiin zu ṭha ina thi an tam zâwk daih. Kum 2008 - March 31, 2017 chhûnga Mizoram Police 889 an thi tih ka hriatin mak ka ti a; mipui vêngtu police san ṭha pui pui tûr kum sàwm pawh tling loa battalion khat daih an thih chhan chu eng nge ni ang? Kum 2015 September 2-ah khân Mizoram Police DIG (Hqrs) chuan, “It is sad to know that almost 100 (one hundred) police personnel have passed away this year. It is also learnt that most of the dead cases are alcoholic related cases ..... All Commandants of MAP/IR Battalions are requested to maintain proper physical fitness and health” tiin lehkha a thawn hial a nih kha.

Kum 2008-2017 chhûnga police 889-te thih chhan phênah ‘ZU’ a awm. Kum sàwm chhûnga police battalion khat daih an thih thu chu âwih loh chàna ka chàn laiin kumina Mizoram Assembly session-ah MLA pakhat Dr K. Beichhua zawhna chhânga Home Minister-in, “Kum 2015–2018 chhûngin Mizoram Police 435 an thi tawh,” a tih khân min ṭhâwng lehzual a. Chu chauh pawh chu a la ni ta lo, Mizoram DGP Mr Balaji Srivastava pawhin Police-ho zînga zû avànga buaite tân ‘camping’ buatsaih ṭûlzia a sawi ta hial khân manganna vàwr tâwp an thleng tih a tilang bawk.

June 23&24 khân Tlûngvêl Vêngthar Bial KṬP Half Yearly Meet hmangin Dàrlawng-ah ka han kal a. Dàrlawng chu tûn hma chuan zu tamna a ni a; tûnah chuan zu zuar awm lohna khua a ni tawh. Engtin nge chutiang chu a lo nih theih? Khawtlâng hruaitute leh kohhran hruaitute an inhmu khâwm a; kohhran hruaituten zu tihrêm an duh a. Khawtlâng hruaituten “Mi leh sa in inchuh nasa si a; zu tihrêm in duh tak tak chuan eng kohhran mahin zu zuarte in pâwlah in làwm lût lo ngam ang em?” tiin an zâwt a. Presbyterian Kohhran hruaituten, “Ngam e,” an ti a; pâwl pakhat, Presbyterian tiat titih chuan an ngam ve lo.

Khawtlâng hruaituten Presbyterian Kohhran duh dànin zu tihrêm an tum ta a, an hlawhtling hle a ni; tûnah chuan Dàrlawng chu ‘DRY VILLAGE’ a ni ta. An khaw VCP pawh hmâna zu zuar kha a ni. Presbyterian Kohhran hruaituten an mite hloh hlau loa thil an tih khân kawng lehlamah nghawng ṭha a chhuah ta hlauh thung a; kohhran pâwl dang chhûngkaw 12 chu rei lo tê-ah Presbyterian Kohhranah an lût a. Tûnah chuan hmâna intiat thual kha Presbyterian chu in 80 an ni tawh a; pâwl dang pakhat kha chu in 40 emaw chauh an ni ta. Sawrkarin tih tak zetin zu khap hi bei sela, ṭanpuitu Kohhran leh NGO a nei ṭha si; khawvêl hmun danga tih theih loh anga ngaih hi kan tum chuan kan ti thei. Kan tum tâwk lo hi kan tih theih loh chhan chu a ni. ZU hi awm lo se, tûn hnaia bengchheng tih avànga buaina pawh kha a punlun lo deuh ngei ang.

Sawrkar din MLPC Study Group thil hmuh chhuah chu a tãwi thei ang berin hetiang hi a ni. Zu zawrh avànga hlâwkna (tax) hmuh chu chêng vaibêlchhe 105.2 a ni a; zu zawrh nghawng avànga sènso (social cost) zawng zawng chu chêng vaibêlchhe 299.4 a ni thung. Hlâwkna aia sênso tam zâwkna chu chêng vaibêlchhe 194.2 a ni thung. Mit nei tân chuan hmuh thiam a hun; beng nei tân chuan hriat thiam a hun!