JOSEFA LEH MARI ZINNA

A hun tak kan hre thei lo; kum 2020 chuang vêl zet kal tawhah khân, nupa tuak thar ti-a sawi mai theih Josefa leh Mari chu Galili biala Nazareth aṭangin Judai rama Bethlehem panin an zin chhuah a ngâi ta tlat mai. A chhan kan hria: chhiarpui neih dâwn vàng a ni. Isua pian kum dik tak kan hre thei lo. Hmân ni lawk khân pa pakhat chuan Bible Code an tih ṭan chhanin Isua chu BC 3-a piang ni àwm takin WhatsApp-ah thû a rawn theh darh a. Mahse, kha thil kha rin tlák a ni lo ang; a chhan chu Lal Heroda kha BC 4-ah a thi daih tawh tlat! Isua chu Lal Heroda la chak deuh lâi, a thih hmâ ngei, kum 3/4 vêla piang a nih a rinawm záwk ang chu.

Eng vàngin nge Juda mi ni si, Josefa kha Nazareth-ah a va awm daih? Mistiri a ni a; hna thawh tùr tamna hmun a va pan ni fahmiang! Nazareth hmàr lam km 6 vêlah chuan khatih laia Galili bial khawpui Sephoris chu a awm a; chumi beh chhan chuan Nazareth-ah mistiri hna a va thawk a nih a rinawm. Chutih lâi chuan mahni khua ṭheuha kal ngâi chi, chhiarpui neih a ṭûl ta mauh mai si a; Josefa leh Mari pawh Jerusalem chhim lama Bethlehem khaw panin an zin chhuak dùn ta a ni.

Nazareth aṭanga Bethlehem panna kawng hnãi zâwk chu Samari ram pal tlangin Jerusalem pana kal tùr a ni a; he kawng hi an hmanhmawh hle a nih loh chuan Juda-ten an zawh duh zen zen lo! Isua ngei pawh khân rawngbâwla a chhuah hnûah he kawng hi vawi hnih khat bák chu a zawh lo niin a lang. Nazareth aṭanga Bethlehem inkâr kawng hnãi zâwkah pawh hian mêl 80 vêl zet chu a ni ngei ang a. Râi puar, nau hrin hun ṭeuh tawh Mari han zinpui nân chuan a kawng tãwi zâwk pawh chu kal huphurhawm tham tak chu a ni ngei ang.

Galili aṭanga Jerusalem/Bethlehem lam panna kawng lùn zâwk ni si, thui zâwk chu Galili dîl thlang lawkah Jordan lui kânin Jordan lui chhak lamah an chhuk thla zar zar a; Jeriko kàiah Jordan lui rawn kân lehin Jerusalem an pan chho ṭhin a. Hemi kawng hi chu Samari ram tan tlang âi khân mêl 20/30 laiin a thui zâwk maithei! Josefa leh Mari pawhin he kawng zâwk hi an zawh a nih chuan kawng pakhata kal âi kha chuan a rei lo berah ni khat talin an thang rei dâwn a nih chu!

Josefa eizawnna khua Nazareth hi Thuthlung Hluiah a lang miah lo a; Juda-te lehkhabu pawimawh Mishna leh Talmud-ah pawh a lang chuang lo! Eng vànga lang lo nge kan hre lo a; a khaw têt avàngin a pawimawh tham lo a ni mahná! Thuthlung Tharah erawh chuan Nazareth hi vawi 29 a lang a; Chanchin Ṭha bûah vawi 22, Tihkohte Thiltihah vawi 7. Isua chanchin nèna inkaihhnawih vek a ni a; Isua sei lenna khua a ni a. Isua pawh ‘Nazareth Isua’ ti-a hriat lãr ber a ni a; krâws-a an khen beh chhan Pilata’n a tàr pawh kha, “Nazareth Isua, Juda-te Lal’ (Iesus Nazarenus, Rex Iudaeorum—INRI) tih a nih kha.

Josefa leh Mari’n an pan Bethlehem erawh hi chu Thuthlung Hluiah a lang zing hle a. Mi thiamte chuan Isua pian hmâ kum 1400 vêla din niin an ngâi deuh ber a. Israel lal ropui ber Davida pian leh mùrna, a sei lenna khua a ni a, ‘Davida khawpui’ tih a ni. Bethlehem kulh kawngka bula tuichhunchhuah tui chu Davida’n a in châk êm êm a nih kha!

Bethlehem hi ‘khawpui’ tih ni ṭhin mah se , khaw lian tak a ni ngâi lo. Hmànlâia Israel-ten ‘khawpui’ an tih chu ‘kulh nei khua’ sawina a ni mai a; khaw lian leh mihring chêng tamna a kâwk ber lo. Tûnah chuan Bethlehem-ah hian mihring 28,000 âia tam deuh an chêng. Bethlehem chu Jerusalem chhim lam mêl 5 âwrh chauha hla a nih avàngin Jerusalem khawper ang deuha sawi mai theih pawh a ni ang chu. Chutiang deuh bawk chuan Nazareth khua pawh kha Sephoris khawper ang deuha sawi mai theih a ni bawk ang.

Josefa leh Mari zin dùn kha engtin nge an kal kan hre lêm lo ná a, khatih lâia zin nâna an hman ber pakhat sabengtung chu Mari chuan nân tal an hman a rinawm a. Kawng lakah harsatna tâwk lêm loin Bethlehem chu an lo thleng tluang ve mai a nih a rinawm. Nau hrin hun ṭêp tawh Mari tân chuan mêl za chuang fê han zin ták mai chu sabengtung chungah chuang pawh ni se, a chauhthlák ve ngawt ang!

Josefa khân Bethlehem a chhuahsanna a rei tawh nge, chhûngkhat laina pan mai tùr a nei lo em ni ang âw? Mahni pi leh pûte khaw hluna lo zin ta chênga thlenna hmu lo ang maia ngaih theih tùra a chanchin ziak a ni ta mai hi hriat thiam a harsa angreng khawp mai. Bethlehem an thlen hnû lawkah chuan Mari’n nau a hring ta mai si. Luka’n, “Khual bûka an len ve ták loh avàngin rau chaw pêkna thlèngah a muttîr a,” a lo ti si (Lk 2.7). Isua piang hlim chu riangvài tak mai chuan mutna tùr khum pawh a nei zo a. Mizote phei chuan hla phuah thiamte zârah Krismas apiangin, “Bâwng in rûnpui a bèl” kan ti deuh reng ta mai zawng a nih hi! Isua pianna hmun ngaihtuah hi chuan ‘Bethlehem-ah krâws a inṭan’ kan ti thei ang a; a pian tirh aṭanga a nun pum pui kha krâws nunin a tuam chhuak vek a ni ber mai.

He lam hi zawng sawi kan tum ber pawh a ni lo a, kãwi thui lo mai zâwk teh ang! Kum 2020 chuang daih kal taa Bethlehem-a nau lo piang hi a mak ngawt mai! Amah hrim hrim hi ‘thil mak’ a tling a. A nû leh a pa pawh nun pawh hi thil mak a tling a. A nû leh pa intawn dàn, a nu pum chhûnga a lo awm dàn leh a nu leh pa chu inṭhen ta mai loa an inneih zui ták mai dànte pawh kha thil mak a tling bawk a. Bethlehem kher khera a pian theihna tùra ‘chhiarpui’ siam a lo ni te thleng khân a mak vêl vek a ni.

Josefa hming awmzia chu ‘belhchhah, puntîr’ tihna a ni a; a awmzia a sei zâwnga kan sawi dâwn chuan “Pathianin a thlahte belhchhah ṭeuh rawh se,” tihna ang a ni ang. Suala tlu tawh mihringte, Pathian laka mi hrang ang mai ni tawh, Pathian mi atâna belhchhahtîr leh tùra hmanraw pawimawh tak chu Josefa, a hming awmzia rênga ‘belhchhah’ tih hian a keng fu khawp mai!

Mari hming awmzia erawh chu ‘kha’ (Heb. mara—bitter) tihna a ni daih thung! Mari nun pum pui kha ngun taka kan chhui chuan nun hlimawm a ni thei lo a; khãknain a bual chhuak vek zâwk a ni. Nula tuai tîr tê, mi nupui hual nih lâia lo râi ta pawng mai kha chu hming hliauna nasa tak tùr a ni phawt mai. ‘Voh bîk leh Pathian ngaihsak zâwng’ ni meuh mah se, dinhmun hrehawm takah a ding lawi si! “Ṭhangthar zawng zawngin ‘nihlawh’ an tih tùr,” ni mah se, a fapa ngei chu a thinlung, ngûnhnâma la chhun tlângtu tùr a ni lawi si (Lk 2.35). Kha thil kha Kalvari mualah khân a takin a lo thleng ta a nih kha!

Bethlehem tih hi Hebrai thumal pahnih, beth + lehem (Heb. BT-LHM) kaih kawp a ni a; awmzia 4 lâi a nei thei. A awmzia kan hriat lãr ber chu ‘chhang in’ tihna a ni. A lo puitlina rawng a bàwl hnû khân Isuan, “Vàn aṭanga chhang nung lo chhuk chu ka ni,” a tih kha (Jn 6.51). Lei Bethlehem chu ‘chhang in’ tihna ni mah se, ṭàm an pumpelh thei bîk lo. Davida pû Elimeleka te hun lâi pawh khân ṭàm tlànin Moab ramah an zuk kal a nih kha (Rut 1.1). Vàn aṭanga chhang nung lo chhuk Isua hnênah erawh hi chuan ṭàm leh tuihàl rêng a awm tawh lo (Jn 6.35); rethei bak berh tak takte pawhin chatuana rilṭàm tawh lohna chu an chang ṭhin.

Bethlehem awmze dang pakhat chu ‘sa in’ (house of meat) tihna a ni. A hmêlmaten nakina ran ang maia an la talh tùra chu ‘ran chaw pêkna thlèngah’ muttîr a lo ni a. A pian hlim aṭanga riang rêng rêngin ran in a rawn luah a nih chu. Revd C.Lianhmingthanga khân a sawi thiam khawp mai; hetiang hian a sawi a, “A pian tirhin mutna tùr khum a nei lo, ran chaw pêkna thlèngah an muttîr a. A thih pawh khân a ruang zalhna tùr thlàn a nei lo, Josefa thlànah an zalh hawh a. Rawng a bàwl lâi pawh khân lehkha ziakna tùr kawlawm leh lehkha a nei lo; a kut chu a kawlawm a ni a, leia vaivut chu a lehkha a ni,” a ti!

Bethlehem awmze dang leh chu ‘indona in’ tihna a ni. Mihring hmasa berte suala an tlûk hnû khân vàn leh khawvêl an indo ta a; Pathian leh mihring chu an inmihran ta. Pathian leh mihring chu duh dàn indo rêng rêngin an awm ta a ni. Isua pian zànah erawh kha chuan vàna miho mipui tam tak (Grik ṭawnga ziak dàn ang tak chuan vàn sipai rual) chuan ‘indo thû’ ni loin ‘vàn leh khawvêl inremna thû’ an rawn puang ta záwk a nih kha. Lei Bethlehem chu indona hmun a ni ṭhin; Davida dam lâi ngei pawh khân Philistia-hoin an ṭhut a. Davida’n a tui in ṭhin chu a in châk hle a nih kha (2 Sam 23.15; 1 Chr 11.17)! Chu indona hmunah ngei chuan vàn sipai rualin ‘sa ui tanna hla’ ropui tak rawn sàin inremna thû an rawn puang ta zâwk a nih kha (Lk 2.13–14).

Bethlehem chu Kanaan mite pathian ‘Lahamu in’ tihna a ni bawk. Kanaan miten chi ṭhatna pathian Lahamu an be ṭhin a; chu pathian an biakna hmun ngeiah chuan ‘Lahmu dinhmun luahlàn tùrin vàn Pathian nung Fapa chu a lo piang a, “Leiah a lo piang vàn Lalbera chu!” kan lo ti thei ta (KHB No. 90). Kanaan miten ‘pathian’ an tih ‘lahamu’ chu Pathian tak a ni lo; an zêldin leh suangtuah chhuah chawp mai mai a ni zâwk. ‘Lahamu in’ an tih hmuna lo piang erawh chu Pathian nung Vàn Lalbera Fapa a ni. Tûn thlengin Isua pianna hmunah chuan ‘lahamu in’ ding tawh loin Isua pianna hmun a nihzia chhinchhiahna biak in ‘The Church of Nativity’ chu a la ding reng zâwk a ni.