Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

FAK TLÂK CHU I FAK ZÊL ANG U

Tûn hma khân Mizo tlàwmngaihna hi kan fak thiam khawp a, hnam dangin an neih ve loh ang hiala sawi tâwk pawh an awm ṭhin. Kum 1970 hnu deuhah khân MZP Chanchinbuah Lalbuaia (Ex-MP) khân ‘Vai Ṭha’ tih thupui hmangin vai tlàwmngai a tawn thu a ziak a. Vaiho zîngah pawh mi tlàwmngai chu an lo awm ve nameuh mai. Tûn ṭumah hian Mizorama hna ṭha thawk mêk vai pahnih chanchin kan sawi dâwn a; lo helh tâwk kan awm êm lo ang chu maw!

Kan sawi hmasak tûr chu K.R.S. SAMBASIVA RAO, Mizoram University Vice Chancellor hi a ni. Ani hi kum 1958 August 15, India independence champhaphák vawi 11-naa piang a ni a. A lehkha zirna leh a curriculum vitae (CV) chu sawi sèn loh khawpa tam a ni. Internet aṭangin ka print chhuak ngawt mai a, phêk 33 zet zuk nia. Mi tam takin CV ṭha tak an nei ang; amaherawhchu a ‘tak’ lêm lo thei. K.R.S. Sambasiva Rao CV erawh chu a tak khel khawl hlawm hle. Science lam thil a ni ber a, theology-ah chuan a ngawng ve fu mahná!

MZU Vice Chancellor ah ruat a nih hma khân Acharya Nagarjuna University (ANU)-ah kum 29 a thawk tawh a; Rector ni lai a ni a, VC pawh a lo ni lawk tawh a ni. India ramah chauh ni loin khawvêl hmun hrang hrang - USA, Germany, Australia, Panama, Africa leh China-ah te pawh a thiamna pho langin a lo feh chhuak zing hle tawh a. Research papers 224 zet a ziak tawh a; lehkhabu pawh eng emaw zât a chhuah tawh bawk. A lehkhabu leh article hming ringawt pawh hi keini ang duang tân chuan chhiar thiam hleih theih loh leh chhaih fê tham a tling.

Kum 2017 November 16-ah MZU Vice Chancellor hna a zawm ṭan a; dam renga a awm chuan kum 2020 November 16-ah a term a tàwp ang. Thla 8 emaw chauh Mizorama a awm chhûng hian hma lákna thar a ngah tawh hle a. A mi mal tih ni vek lo mah se, hotupa ber a nih avàngin fak tlák a awm pawhin hotupa na ná ná chuan hming a tum lo thei lo. MZU tihhmasâwnna tûrin a thawk tak zet tih hi amah bèl chiang apiangin an sawi dàn a ni. Hna a thawk rim êm êm a; dârkâr hian a phuar ve lo a ni ber. Office hun pângngai hi hna thawh nân a hman vek bákah a hun ãwl zawng zawng pawh MZU tân a pe tawp a ni ber; a nihna takah chuan ‘hun ãwl’ a nei lo a ni záwk.

MZU-a zirna tihhmasâwnna tûr a nih phawt chuan thil rêng rêng a tih theih dàn tûr chauh a ngaihtuah a, a harsatna tûr lam a thlîr tel ve duh lo. Chutiang mi a nih dàn lan chianna chu MZU-a affiliated sawrkar college 24-te zînga management (BBA) zirna la awm miah lo hawng tûra College pakhat rawtna a lo dawnsawn dànah a lang chiang hle. Subject eng pawh hawng tûrin kalphung pângngaiah chuan Permission To Start (PTS) hi Academic Council Meeting-in a pêk phawt hnûah subject affiliation dil tûr a ni a; Academic Council chu thla 3 dan zêla ṭhu ṭhin a ni.

J. Thankima College-in subject thar BBA hawn a dîlna chu Academic Council ṭhut khâwm hmasak bera thlen tûrin a phalsak lailâwk mai a; chutianga phalsak lailâwkna beh chhan chuan subject affiliation dilna pawh a ngaihtuahsak a. Academic Council ṭhut khâwm hmasak bera thlen tûr bawkin phalna lailâwk a pe mai a ni. Mizo society-ah subject pawimawh tak management hi a la lãr táwk lo hle tih hriain hmasâwnna rahbi pawimawh tak a nih dàn tûr thlîrin hetiang hian chak takin hma a la tawp mai a ni. Dàn leh kalphung pângngai aṭanga thlîr chuan hetianga phalna pêk loh chhan tûr a tam khawp ang; mahse dàn chu a ṭûl anga pawh fàn ngaih hun a hre thiam a. Hei hian hna thawk tak tak mi a nihzia a tilang chiang hle a ni.

MZU-a affiliated college-a thawktute hi UGC Rules-in PhD scholar an supervise/guide phalsak mah se a takin phalsak an la ni ngai lo. PhD scholar guide hi College zirtîrtute intuai hriamna atân thil pawimawh tak a nih avàngin UGC Rules-in a phalsak niin a lang. Tûn hnaia MZU VC hnuaia Academic Council ṭhu khâwm chuan Mizoram College Teachers Association ngenna angin PhD an guide phalsak a ni ta a. Hei hi College Teacher-te tân chuan thil làwmawm tak a ni a; chona lian tak a ni tel bawk a, hmasâwnna thlentu pawimawh tak a nih ngei a rinawm. Hun kha leh chen phalsak an nih loh laia tûna MZU VC thar hnuaia phalsak a ni ta mai hian VC rilru zauzia a tilang hle a ni; Academic Council member-te pawh VC ngaihtuahna an ṭâwm thiam avàngin an fakawm bawk.

K.R.S. Sambasiva Rao hi MZU VC atâna ruat a nih hlim khân hetiang hian a thil tih tum chu an ziak a, “He said that he will give top priority in admissions to genuine students based on merit only. He also stated that he will bring the University into top ten lists of the Universities in the country by introducing his ideas in both administration and academics. To improve the standard of research, he has promised to provide necessary infrastructure to the students,” tiin. Tûnah chuan MZU hi National Institutional Ranking Framework (NIRF) 2018-in India ram University ṭha a tehnaah 81-na a ni. MZU VC hian a tum anga a thawh theih zêl chuan a term chhûngin MZU hian hmasâwnna nasa tak a nei hman ngei ang. Lungleiah MZU Southern Campus hawn hman ngei a tum a. Pachhûnga University College-ah Master Degree zirna subject pathum - Mizo, Philosophy leh Life Science hawn a ni ta a; college dangah pawh faculty-in an tlin phawt chuan Master Degree zirna la hawn zêl a ni ang. K.R.S. Sambasiva Rao, i ti ṭha e! Ṭang zêl rawh.

Mi dang pakhat chu ASHISH KUNDRA IAS, Commissioner & Secretary, Higher & Technical Education hi a ni. Kum 1973 March 6-a piang a ni a; tûnah hian kum 45 mi, vànglai tha ngah lai tak a ni. Ashish Kundra hi Punjab mi, Benaras Hindu University-a B.Tech (Electronic) pass a ni. Kum 1996-ah IAS-ah a lût a, AGMUT Cadre-ah a awm a; kum 2018 January 1-a AGMUT Cadre-ah IAS 277 an awm a; an zînga senior 4-te chu (Lalmalsàwma telin) 2018-ah hian an pension tawh a. Tûnah hian Ashish Kundra seniority-ah 57-na a ni; a nupui Gitanjali Gupta pawh IAS (1996 batch) tho a ni a, AGMUT IAS seniority-ah 56-na a ni.

Tûnah hian India ramah IAS 5000 vêl zet an awm a; chûng zînga pakhat Ashish Kundra hi a chanchin an ziahna pakhatah chuan “Not a Yes Minister” an ti ngat nia. Mi dik leh huaisen, taima tak, hma thlìr nei thui thiam mi, Minister a hrawnte lakah ‘Yes Sir’ ti ve satliah ringawt ngai lo a nihna hi amaha zir tûr pakhat chu a ni ngei ang. Tûn ṭum hi Mizorama a awm vawi khatna a ni lo. Kum 2000 July 1 - 2002 July 31 khân Jt. Secretary (Finance & Power) a ni a; kum 2002 July 31 - 2003 May 31 khân Siaha DC a ni tawh a; kum 2003 May 31 - 2003 October 31 khân Registrar (Co-Operative Society) a ni tawh bawk. Delhi-ah te, Andaman & Nicober Islands-ah te, Arunachal Pradesh leh Central Government-ah te a thawk tawh a. Tûn ṭumah hian Arunachal Pradesh sawrkar Finance Secretary a nih laiin Mizoramah rawn sawn a ni a; Commissioner & Secretary, Higher & Technical Education, GAD, Co-operation a ni mêk.

Ashish Kundra hian thla 4 vêl kal ta aṭang khân Higher & Technical Education a enkawl chauh a; chuti chung chuan hnuhma duhawm tak tak a nei hman tawh a ni. Tûna a hna hi a chelh tirh phat aṭangin tih tak zetin a Department enkawlte tihhmasâwn dân tûr a ngaihtuah nghâl a. Thla 2/3 chhûng hian tûn hmaa la tih zen zen loh College Principals Meeting vawi 4 a ko hman tawh a; engtin nge College zirna hi tûn aia ṭha zâwka kalpui tûr ni ang tihte chu ngaihtuah a ni ber a. A châng chuan office chawlh ni, Inrinni-ahte meeting a neihpui ṭhin a; chûng meeting aṭanga hmasâwnna tûr ke pênna thar an chhawp chhuahte chu hetiang hi a ni:-

(1) NAAC Accreditation la nei lo hrim hrim College 3-te chu rang taka accreditation an neihna tûrin hma lák mêk a ni.

(2) NAAC Accreditation neih tawhte zîngah pawh an accreditation nun hun chhûng kum 5 term hmang zo mêkte chu accreditation an tihthar leh thuai theih nân hma lák a ni a; anmahni puih ngaihna laia pui theitu tûr Core Committee din a ni.

(3) NAAC Accreditation nei tûr hian online application tih thiam harsa tak submit a ngai a; chumi lama a taka tawn hriat nei expert hoin amah Commissioner Chairman-na hnuaiah zir hona buatsaih a ni tawh bawk.

(4) MZU Vice Chancellor nèna an sawi dunna thu chhuak angin Mizoram sawrkar hnuaia College hrang 24-te chu academic hmasâwnna tûra kaihruaitu mi thiam, Professor chin College Mentor tûr ruat an ni. College Mentor-te chuan anmahni enkawl College ṭheuhte academic thila tihmasâwn tûrin thuràwn leh kaihhruaina an pe ṭhin dâwn a; hei hi Mizorama la tih ngai loh, thil thar liau liau a ni.

(5) Mizoram s awrkar hnuaia College tam zâwkten Principal nghet an nei lo reng hi ṭha a ti lo hle a; UGC Rules-in a phût ang Principal nghet lák a nih thuai theih nân chak takin hma a la mêk.

(6) RUSA programme hnuaiah College pathum, J. Thankima College, Hnahthial College leh Siaha College-te Degree Model College-ah siam a ni dâwn a; hemi atân hian RUSA aṭangin chêng nuai 400

ṭheuh an dawng dâwn a ni.

(7) Mizorama Science zirna seat indaih lohna nasa taka awm mêk phuhru tûrin RUSA programme hnuaiah College pathumah Science zirna hawn dàn tûr a ngaihtuah mêk bawk.

(8) Mizoram sawrkar hnuaia College-ten an la neih ngai loh management (BBA) zirna chu Govt. J. Thankima College-ah hawn thar a ni bawk.

A hma láknaah hian Mizoram College hotute an lâwm hle tûrah ngai ila; hetiang taka kaihruaitu Department hotu an mamawhzia hre chiangtute an ni a. Chutih lai erawh chuan College zirtîrtute zîngah mi zawmthaw deuh awm palh theih a ni a; chûngho tân erawh chuan mi hnawksak a ni thei ang. MZU-a Professor thawk lai College Mentor atân ruat chhuahte zîngah pawh an hna chelh laia lungâwi tâwk, a ruahmanna thlâwp ṭha duh lo leh sawisêl tâwk an awm mai thei; chutiang mi an lo awm a nih chuan Mizoram education tihhmasâwnna tûra ṭhahnemngaihna nei tak tak lo, hlawh ṭha tak hmu chung si-a a tlêm thei ang ber thawh tum tâwk lek an ni ang. Mizote hian mahni hamṭhatna ringawt ngaihtuah loin ram leh hnam hmasâwnna thlentu tûr kan ni tih hi hria ila. Tûna MZU Vice Chancellor leh Commissioner & Secretary, Higher & Technical Education anga mi ṭhahnemngai leh remhriate hi chu châk taka thawhpui tûr a ni. Hmun dang aṭanga lo kal, hun rei lo tê chauh awm tûr mahin hetiang taka Mizoram Education hmasâwnna tûr an ngaihtuah a nih chuan a ram leilung fate ngat phei hi chuan nasa lehzualin kan ngaihtuah tûr a ni ang.

Higher Education hian Mizo society-ah mi puitling leh chhawr tlák a tihchhuah loh chuan Mizoram mipui hi kan changkâng tak tak ngai lo ang. Kan rama lehkha thiam china ngaihte hi hman tlák an nih theih ngeina tûrin Higher Education hi tihhmasâwn a ngai a; mi chhawr tlák an chher chhuah tam poh leh kan vànnei dâwn tihna a ni. College thar dinte pawh hi kan sawi ṭhin; kan lo din a nih pawhin “Akbar was a great king” leh “Democary is a goverment of the people organised for law within a definite territory” ti mai mai tûr ni lo, an zir chhuaha ‘unemployed graduate association’ member tipung ngawt tûr ni lo, mahnia indap chawp thei tûr leh firms hrang hrangin an rawih nghâl char char theih tûr ‘mi thiam dik tak’ chher chhuak ngei tûr college chauh din ni tawh rawh se.