PEH LÀWR!

Vawiina ka thuziak hi kum 2013 August 19 aṭanga Vànglaini-a ka thuziak 421-na chiah a ni. Inrinni tin, Vànglaini a chhuah phawt chuan khêl loin ka thuziak a lo chhuak ziah a; vawi khat mah hlah ka nei lo kha keimah ngei pawhin mak ka ti zâwk hial! Pathian min hruaina a nih avàngin a hnênah làwm thû ka sawi a ni.

Mizoram khawi khawiah emaw ka zin kual ve châng hian Vànglaini-a ka thuziak avànga min lo chibai táwk hi ka tawng ve leh nawlh ṭhin a; chu chuan ka thuziak hi a lothlàwn bîk lo a nih dâwn hi tih min ngaihtuahtîr a. December 4, 2021-ah khân Serampore College (University) chuan Doctor of Divinity (Honoris Causa) min rawn pe ve hlawl mai a. An thu chei (citation)-ah chuan, “The fact that the leading Mizo daily newspaper, ‘Vànglaini’ has been dedicating a column for him on every Saturday issue, from August 19, 2013 till date, is an unquestionable attestation of his credibility and unique standing in the Mizo society,” an rawn ti hial a ni.

Bible-ah chun he thû pakhat hi a lo awm a:

“I chhang paih la,

tui chungah chuan,

I hmu leh dâwn si, ni rei hnûah.”

(Thuh 11.1)

January thla tìrah hi chuan tuia chhang paih hnû rawn lâng chhuak leh ang deuhin facebook-a thu mu hnû rawn inhai lang leh a awm ṭhin a. Nimin lawk pawh khân chutiang thu sei zet mai chu ka han bih nawn thuak thuak a. Thil pakhat ka hriat chhuah zawk chu biak in chowkidar pakhat chungchâng a ni. Kohhran Upa ṭhenkhatin an chowkidar hnathawh dàn chu an duh táwk lo hle mai a; pulpit, maichàm leh ṭhutthlèng a ti fâi tâwk lo an ti a ni ber! Upa pakhat erawh chuan, “Ngâwi teh u, kan chowkidar hi thiam loh i chantîr vek bîk lo teh ang u. Keinin ‘fâi’ kan tih leh ani’n ‘fâi’ a tih hi a inang lo a ni ber e. I hre thiam teh ang u,” a ti ta roh a! A dik phian awm asin!

Lu khuih pial thãn ṭhin lu pial dàn aṭanga teh chuan mi ṭhenkhat lû, mi dangin thura an ngaih loh kha thur tak a tling thei tlat! Chutiang bawk chuan zu in ngâi miah lo mit aṭang chuan zu rim nam chem chem kha a rui hmél tlat! Mi ṭhenkhat fiamthu thawh ve dàn pawh mi dang tân chuan thu dêngkhâwng tak a tling thei tlat bawk! Kan kehmê tih a inan’ miau loh chuan mi dang hriat thiam loh palh mai hi thil awm thei tak a ni ang! A chhan ber chu - kan thil thlìr dàn hi a thuhmun lo ṭhin êm atin a ni!

Nilaini (5.1.2022) khân Electric Vêngah Pu Sânglûra Sailo râlin ka kal ve a. Upa F. Lallûran thu peh làwr a sawi a; ani hi chu Zokhawthar ṭawngkam takin a hrawk a hnâwng ṭha a; eng pawh sawi se a ngaihnawm phian zêl. Sânglûra Sailo kha a dam lâiin a chanchin Vànglaini (14.5.2016)-ah ka ziak tawh a; mi danglam leh mak tak a ni. Assam Police-ah a ṭang a; ASI-ah kâi sâng thei tawh kha a kâi sâng ta mai si lo. Shillong-ah a zuk ngaihven a; a kai sànna tùr khawihtu chuan Rs 200 pêk a lo phût a. Kai sàn nâna Rs 200 pêk chu mi tam tak chuan pawi an ti hauh lo ang; Sânglûra Sailo erawh chuan Rs 200 pêka kai sàn âi chuan Police aṭanga bàn a thlang zâwk!

Sawrkarah pharmacist hna a thawk a; a awmna apiangah mi rethei ngaihsaktu leh ṭanpuitu a ni tih thusawitute thusawi aṭangin a hriat theih. Keiin amah ka hriat ve ṭanna chu kum 2013-ah khân a ni. Vànglaini-a ka thuziak hi a lo chhiar ṭhin a; lehkha min rawn thawn a, min rawn fak luam a. Vawi thum lâi lehkha min rawn thawn a. Er. Lalhmasaa chanchin ka ziah (Vànglaini, 5.9.2015) a lo chhiar phei kha chuan, “Ka hnuk a ulh a, ka ṭap hial a ni,” zuk tia maw le! Ka thuziakin Sailo pachal a vèl a nih chu!

MZP-in Mizo zînga politician leh sawrkar officer hlemhle lo pathum ve ve a thlan chhuah kha chàwimàwi a duh a; thu chei buatsaihsak tùrin min rawn ngèn teh tlat a. Ka nau Zalianchhûnga’n awlsam takin thu chei 6, Rs 600 man ṭheuhin nalh takin min rawn buatsaihsak a. Sânglûra Sailo inah chuan Zirtàwpni dâr 11-ah MUP-ho an lo ṭawngṭai rual ṭhin a; anni chu mipuiah hmangin ṭum hnih inkhâwmah chawimawina thu chei bákah Rs 10,000 ṭheuh a hlàn a. Thil ṭha ti, chàwimàwi tláka a ngaih chu thu chei bákah pawisa fâi pein a chawimawi ṭhin. Mi hming ṭha chàwimàwi châkna thlarau a chang kha a entawn tlák tak zet a ni.

‘Peh làwr’ tih takah ka’n pêng leh zawk teh ang! Sânglûra Sailo ina politician leh officer chàwimàwi nî, ṭum khatnaah khân officer hlemhle lo thlan chhuah zînga mi Er. Lalhmasaa te nupa an lo tel a. Kan bàn hnû chuan Synod Office-a kal ka duh a. Lalhmasaa chu office nghâl tùr a ni bawk a, a motor-ah ka kal ve nghâl a. Kalkawngah chuan, “Engtin nge i lo kal? Hun ruat hi a laklawh angreng si a, office i tlawh hmasa em ni?” tiin ka zâwt a. Ani chuan, “Tlawh hmasa lo e; chawhma lam chu ‘casual leave’ ka la ta mai!” tiin min chhâng a.

Officer ṭhenkhat chu ni se, casual leave la chuang loin an lo pêng kãwi maiin a rinawm a; Lalhmasaa erawh chuan casual leave a la thlap a nih chu! Kum 2015 Synod (Tuikual Biak In)-ah khân Synod Theological Education Board (TEB) member ah ruat a ni a; inkhâwmpui lâia kan inhmuh zawk ṭumin, “Tûnah chuan TEB member i ni ta bawk a; a tlêm berah thla tin vawi khat committee in nei ang a; chu bákah chuan College Day leh Final Year zirlai Dedication Service a awm bawk ang a; chumi hun atân chuan i casual leave i khêk a ngâi dâwn tawh a nih hi,” tiin ka hrilh nghe nghe a ni.

Kan thu ngâiah bawk lût leh i la. Sânglùra Sailo nupui Pi Lalthangpuiin a pasal chanchin min hrilh pakhat chu pharmacist a nihna aṭanga a pension pawisa kha chhûngkaw thilah a hmang ngâi lo a; mi rethei ṭanpui nân a hmang zêl ṭhin tih a ni. Ṭum khat erawh kha chu a nupui chuan a fanu leh tunute nèn puanchei leisak ve tùrin a ngèn a. An inneih champha emaw ni kha ni? Chumi ṭum chuan a nupui leh a fanu leh tunûte chu puanchei a leisak vek a; Pi Lalthangpuii chuan a lo bih hnâp nghe nghe a ni!

Pi Lalthangpuii sawi tákah chuan kan khua Bûkpui lal Khawkûnga fanu a ni a. Kei chu an khua leh tuite zînga mi ka nih avàngin kan khaw lal fanu a ni tih ka hriat hnû phei chuan an nupain ka ngaina lehzual a. Bukpui lal Khawkûnga (Chènkuãl) kha thlarau mi tak mai a ni a; lal a nih loh hnû, a upat lamah khân Pathian thu hrilin a vâk nasa hle ṭhin a nih kha. Kristian Hla Bûah hian a hla phuah pakhat a tel ve a: chu chu KHB No. 306 hi a ni.

Thlarau Thianghlim,

Ṭhûro nunnêm,

Lo lêng leh la, kan ngâi che;

Rawn tiharh leh ang che

mipui chau te,

Mual liam lovin lo kîr leh rawh.

Thlarau Thianghlim,

nang i awm chuan,

Khawvêl lungngaih a nêm ṭhin;

Sual thlipui leh buaina

râl lian mah se,

I hming fakin ka zâi ang e.

(KHB No. 306:1&3)

Bûkpui lal Khawkûnga phuah, he hla hi tûnlâi tak hian kan mamawh hle mai. Thlarau Thianghlimin min chènchilh sela chuan Covid-19 hripui lêng kâra kan lungngaihna pawh hi a nêm deuh ngeiin a rinawm. Covid-19 hripui lêng avànga inkhâwm theih loh chhuanlamin mi tam tak chu chàu ngawih ngawihin kan inhria a ni àwm e; Thlarau Thianghlim tih harh thar kan ngâi a nih hi.

Khawkûnga kha Mizo lal ropui zînga chhiar a ni a; an hun lâi kha chuan lehkha thiama ngaih a ni a, a kutziak a mâwi êm êm bawk. Sawrkar pawhin a ring hle a; Indopui II lâi khân Aijal Treasury-a pawisa kha Japan râl lianin an rawn man ang tih an hlau a; thingrem pahnih khat pawisa kha Bûkpui lal Khawkûnga ina dah tùrin police sawmthum rualin an zâwn phei a. Khawkûnga inah chuan lal upahoin ni tin zan tin an vêng ṭhin tih Pi Lalthangpuii khân min hrilh a ni.

Sânglûra Sailo chu kum 92 mi a ni tawh a; Covid-19 a kài ve avàngin ZMC-ah enkawl a ni a; chuta a awm lâi chuan 3.1.2022 khân a thi ta a ni. Covid-19 kan tih hi ‘Corona Virus’ aṭanga lák a ni a; he natna hi a chimawm reuh hle mai. Corona chu Grik ṭawng korône aṭanga Latin ṭawng korona kal tlangin sâp ṭawngah a lo chang a. Grik ṭawng aṭanga Latin ṭawnga a lo kalnaa a awmze bul chu ‘pangpâr ṭhi’ tihna a ni! Pangpàr ṭhi duhawm lo leh ngainatawm loh ber a ni hial àwm e. Hetiang natna thlentu hi chu tû mahin an awrh peih lo ang a; an khim peih bawk hek lo ang!

Covid-19 natna chungchâng ka ngaihtuah hi chuan kan ṭhianpa pakhat mual tawhin a natna a sawi kha ka hre chhuak zawk ṭhin. Ani chuan a natna a’n sawi tak tak chu, “Ka natna hi Grik ṭawng multiple myeloma a ni a; Grik ṭawngin ka nâ a, Grik ṭawngin min enkawl,” a ti (Greek myelo- meaning "marrow" and -oma meaning "tumor")! An enkawlna damdàwi kha Grik ṭawng a ni àwm e! Hebrai ṭawnga natna awm ve tak maw? Kei chuan ka hre rih lo!

Corona virus pawh hi a chi dang a lo chhuak leh ta zêl a. ‘Delta variant’ chu Grik a, âw, b hawrawp palina hming ‘Delta’ (D) aṭanga phuah a ni àwm e. Tûnah chuan chi dang leh deuh ‘Omicron’ a darh ṭan leh mêk a; hei pawh hian Grik a, âw, b hawrawp 15-na hming ‘Omicron’ a rawn pu leh a; chumi awmzia chu ‘o tê’ tihna a ni a. Covid-19 chi dang kan tuar hmasak âi khân a nêp deuh tùrah an ngâi a ni àwm e; ‘O pui/ lian’ ni loin ‘o tê’ a nih vàng ni maw? Grik a, âw, b tàwp ber ‘O pui’ Omega a thlen hunah chuan a reh ve mai ang!

Thil dang pet láwr leh lawk ang. Kum hlui thlah zàn zet kha chu sawrkar thupêk pawisa lo kan tam hle a; hàlpuah leh hàlmàwi hàl thãwm a nasa hle. Khati taka sawrkar khap thil kan ti lui mai kha ‘thu âwih’ tum lo kan tam hle tihna a ni. Pollution Control Board thuchhuah pawhin December 31 zànah khân Aizâwl khawpui boruak chu a bawlhlawh hlê a tih kha. Khatianga thu âwih loho thiltih avàng khân damdawi ina luh phah pawh an awm niin an sawi.

Lungleia kan awm lâi (1991-93) khân pa pakhat chu kum hlui thlah zànah chuan ram lama thlâmah a riak chhuak ziah ṭhin. Mi tam tak hlimpui kha mi tam tak nat phahna a ni tlat si. Khap thil kan ti lui tlat hi eng nge a kaikuang ber ni ta ang le?

Kan thlìr kìr vang vang chuan Congress sawrkar lâi khân hàlpuah hàl kha an khap hlawhtling hman viau tih kan hria ang. Amaherawhchu, kum khat kha Home Minister-in ât a so thar thut nge ni, a ruala hàlna hmun an siam ta mai khân nghawng ṭha lo tak a nei zui ta a nih hi! Khami hnû kha chuan hàlpuah hàl khap a ni chungin hãl lui ngam tam tak an awm ta zêl a; tûn hi kan lo thleng ta a ni.

Rev. Vànlalngháka (Shillong) khân tûn hma kha chuan hàlpuah hàl do zâwngin thû a sawi nasa hle ṭhin a. Tûnah erawh chuan ani pawh upa lam nih bákah natna khirhkhàn takin a tlákbuak ta bawk nèn, hàlpuah hàl do zâwnga a thusawi ngaihthlák tùr a awm ta lo. A lo chawr chhuahna Kulikàwn pawh hàlpuah hàl ngâi lohna vêng angin a thang hman hial kha a ni a. Tûnah hian Kulikàwn chu eng dinhmunah nge a din ka hre lo. “Pu Nghák, lo áu leh rawh,” tih mai kan nãp e!

Hàlpuah hàl khap hlawhtling tùr chuan sawrkar thuchhuak ringawt a tâwk lo ang. NGO hrang hrang, a bîk takin YMA leh Kohhran pâwl hrang hrangah inzirtîrna kan neih tam a ngâi a ni. Mizoram Presbyterian Kohhran chuan Pastoral Ministry Thupui ah ‘Thuâwihna’ hi hmàn kumah khân kum 2, a zâwnin kan nei tawh a. Pastor leh Kohhran Upaten kan sawi tam táwk lo nge, pâwl dang chu sawi loh, Presbyterian Kohhran mi leh sâte ngei pawh hian thû an âwih lo hle! Tute pawhin Isua nuna kan entawn tùr pawimawh tak chu ‘thuâwihna’ hi a ni. Ani chu a Pá thu âwihin khawvêlah a lo kal a. Gethsemani huanah khân a no in tùr chu in huphrh hle mah se, thuâwihna bâwiha a intuk luh tawh avàngin, “Nangma thû thû ni zâwk rawh se,” tiin a inpe ta a nih kha. Thu âwih hlawm i la chuan, December 31, 2021 zàna hàlpuah hàl kha a awm lo ang. Hàlpuah hàl kha kan thuâwih loh rah a ni ber e.