Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

SOLOMONA VÀNG

Muslim-ho chuan an sakhaw lehkhabu Koran chu Pathian ziak sa, vàn aṭanga Pathianin a rawn thlák, Mohammedan a lo dawn niin an sawi a. Chutiang deuh chuan Kristian ṭhenkhat pawhin Bible hi Pathianin a sawi ang anga a ziaktuten an ziah, dik lo pakhat mah awm lo ang hialin an la ngai a; chutiang ngaih dàn nei chu Mizo zîngah hian an la tam hle ang. Kum 1972-ah Zairema ziah ‘Marka Hrilhfiahna’ zir khân nasa takin sawisèl a ni a; a ziaktu pawh Pathian ring lo ang hiala puh tâwk an awm a nih kha. Kum 2002-a Nilai leh Beihrual Thupui : Thuthlung Hluia Pathian Thiltihmakte zir kum khân Zairema ziah Marka Hrilhfiahna zir kum ai mahin sawisèlna boruak a lian em âw tih tûr a ni a; a chhan ni àwm chu media a lo ṭhat ták vàng niin a lang. Nilai zàn apiangin a ziaktupa kha biak in tinah an khêng bet ta emaw tih mai tûr a ni; zan danga dâr 8 hmaa inkhâwm bâng ṭhin kha dâr 9 thlengin an inkhawm phah fo a ni. Aizâwl chhim lam vêng pakhata pa pakhat phei chuan Synod Moderator hnênah lehkha thawnin a ziaktu kha kohhran aṭanga hnawh chhuah a rawt a ni.

Mizoram Presbyterian Kohhranin kuminah 1&2 Chronicles kan zir hi eng angin nge kan dawnsawn hlawm le? Bible zir mi thiamte chuan Josua - 2 Lalte thleng hian Deuteronomistic History an ti a. Hêng lehkhabûahte hian Israel-te chanchin chu ram tiam luh aṭanga Babulon saltàn thlengin ziah a ni a; chûngahte chuan Israel-te tlin lohna chu an lalte sualna pawh zêp nei loin ziah a ni a. Kum 721 BC-a hmàr lam Israel ram tichhiat a nih chhan chu an lalte zîngah fak kai tu mah awm loin Nebata fapa Jeroboama anga Pathian hawisantu vek an ni a; Pathian an uirèsan avàngin kum 721 BC-ah Assuria-in Israel lalram chu rawn chhu chhiain mipui changkãng chin zawng chu Assuria ram hmun hrang hrangah chap darh an ni a (2 Lal 17.6). Israel-te chanchina thu lungchhiatthlâk ber pakhat ‘hnam sâwm bo’ tih chu a lo pian phah ta a. Chumi hnu kum 135-naah chhim lam Judai ram pawh chu Babulon-in a rawn chhu chhe ve a; Israel-te chanchina thu ngaihnawm lo ber pakhat ‘Babulon saltàn’ tih chu a lo awm ve leh ta bawk a ni.

Israel-ten ram tiam an luh hnu lawk aṭang khân Juda leh hmâr lam hnam tam zâwkte inkârah khân inṭhen rûkna a awm ṭan a. Juda chu hnam chak tak an ni a; chuvàngin hnam dangte khân an er deuh ṭhin a ni ang. Samuela hun leh a hnu deuhah phei kha chuan Israel leh Juda tih ṭawngkam hi a piang tawh a. Saula, Davida leh Solomona lal chhûng kha ‘United Kingdom of Israel & Judah’ tih a ni. Saula kha Israel-te zînga Benjamin hnam a ni a. Saula thih hnûah Davida chu Juda-te chungah Hebron-ah a lal a; chutah chuan kum 7½ zet a awm a. Saula thlahte kha hun rei lo te chhûng chu an lal ve ná a, beisei tûr an awm zui ták lohah chuan hmàr lam Israel-te chu Hebron-ah kalin Davida chu an lal ah an sâwm a. Davida chuan Israel-te nèn chuan thuthlung siamin an lala awm a tiam a; Israel-ten an lal atân Davida chu hriak an thih ta a ni (2 Sam 5.3). Chumi hnûah Davida chu Hebron aṭangin Benjamin rama Jerusalem-ah a insawn ta a ni (2 Sam 5.7).

Davida chu râl do mi a ni a; Israel ram chheh vêl tam tak chu a la a, lalram zau tak a lo nei ta a. Abrahama hnêna Pathianin ram a tiam, lui lianpui Euphrates aṭanga Aigupta lui (Wadi El-Arish) thlengin a awp a. Davida thih hnûah a fapa Solomona chu a lo lal ve ta a; a pa thawh rah hmin sa chu a rochung a ni ber a; Solomona lal dàn chu nuam tak ‘lal vawkpa sa’ a ni ber. A hming awmzia ‘remna’ tih a nih ang bawkin ram a râlmuang a; amah lah a fingin a hausa bawk si. In sak leh khawpui din lamah a inhmang nasa a. Temple sak nân kum 7 a hmang a; chumi hnûah ama in sak nân kum 13 a hmang leh a. Chûng in pahnih bák chu eng zât chiah nge a sak hriat chian a ni lo. ‘Lebanon Ngawpui In’ an tih chu Lebanon thing ṭha hmanga sak a nih hmêl a; chu inah chuan a hausakzia entîr nân a thil neih hlu tak tak te, rangkachak phâw te a dah a. Lebanon Ngawpui In chu Solomona Museum a ni ber ang; thil hlui dah loin a hausakzia lantîr nân thil thar tam tak a dah a ni. Kum khata a sum lák luh tam mah se, sum hmanna a ngah êm êm a. Lal chhûngkaw ni tin ei leh in ringawt pawh hautak tham tak a ni.

Solomona chuan hnathawk rawih luih nghetah Israel ram chhûnga ram dang mi awmte chu a hmang a. Anniho chauhin a project chuti zozai chu thawh zawh sèn ni hek lo, Israel mite ngei pawh chu rawih luihah siamin kum tin Lebanon-a thing la tûrin mi 30,000 a ruai a (1 Lal 5.13). United Kingdom of Israel & Judah chu Judai ram tel loin bung hrang 12-ah a ṭhen a; a ṭhen dan lah chuan hnam hrang hrang ramri tichhe zâwnga tih a ni a ((1 Lal 4.7–20). Chûng bung hrangte chuan lal chhûngkaw mamawh chu thla tin inchháwkin an pe a (1 Lal 4.16–28); Israel-te tân chawkê ang maia an lal chhûngkua chàwm chu hautak deuh mai tûr a ni. Nupui lah a ngah nangiang; lal fanu 700 bákah hmei 300 a nei a; heti taka nupui a ngah chhan chu a fin vàng a nihna chin a awm. A nupui ‘lal fanu’ tihte hi lal lian tak tak fanu tihna a ni lêm lo; khaw lian deuh hotu leh ram tênau deuh lalte kha remna siampuiin an fanute chu nupuiah a nei zêl mai a ni ang.

Solomona in sak leh khawpui din chuan ram sum leh pai a tihek mai ni loin a mipuite chungah lungàwi lohna nasa tak a thlen a; chutih lai chuan Juda-te erawh chu rawih luih hnathawkah âwltîr an ni lawi si. Rawih luih hnathawkte enkawltu zînga pakhat Ephraim mi Jeroboama nèn phei chuan an kâr a khi nasa ta deuh a, ani chu Solomonan a thah hlauin Aigupta ramah a râltlân ta nghe nghe a ni. Solomonan khati taka nupui a ngah mai kha hun lo kal zêlah chuan Pathian hawisan phah nân a hmang ta a. A nupuite chuan an pathiante an rawn chhawm si a; an pathiante biaknaah Solomona chu kal ve tûrin an sâwm ṭhin a ni ang. Aigupta lal fanu phei kha chu ram ropui lal fanu a nih bákah Gezer khua a rawn chhawm avàngin a duat bîk a, in ropui tak a saksak nghe nghe a. Chutiang chuan a lal tirh lama Pathian zai ngai taka engkim tih tum kha nikhua a lo reiah chuan Pathian lak aṭangin a lo tla hrang ta a. Solomona a che sual ta!

Solomona chuan hnam dang mi nupuia a neih - Moab te, Amon te, Edom te, Sidon te, Hit-hote chuan a thinlung an hruai kàwisak ta a (1 Lal 11.3-4). Zidon-ho pathiannu Astarothi te, Amon-ho pathian tenawm tak Milkoma te chu a zui ve ta mai a. Jerusalem bula tlângah chuan Moab-ho pathian tenawm tak Kemosa tân leh Amona thlahte pathian Moleka tân hmun sâng a siam bawk a. Chutiang chuan hnam dang mi a nupui zawng zawng chu an pathiante hnêna an inthâwia rimtui an hâl nân hmun a siamsak a (1 Lal 11.5-8).

Solomona a thih chuan a fapa Rehoboaman a thlák a. Ani chu Sekem-ah kalin Israel Upate chuan an ko rit lutuk chu tizângkhai tûrin an lo ngên a. Rehoboama chuan a upate thuràwn aiin a ṭhiante thuràwn a pawm avàngin Israel-ten Davida nêna an thuthlung siam kha an sût a; hmâr lam Israel lalram hran chu a lo piang ta a ni. Sawi dàn tlângpuiah chuan Israel ramah hnam 10 an awm tih a ni a; a nihna takah erawh chuan hnam 9½ an ni. Benjamin hnam hi kaih ṭhen an ni a; a zâtve Israel-ah an bet a, a zâtve dang Judai ramah an bet thung a. Josuan ram a sem lai khân Simeon hnam kha Juda ram chhûngah ram a pe a (Jos 19.1–9); Simeon-ho chu hnam chak lo tak an nih avàngin Juda-ten an dîp ral (assimilate) a. Judai ramah chuan Juda, Simeon leh Benjamin hnam chanve an awm a ni. Chronicles ziaktu hian lalram inṭhen hnu chanchinah hian hmâr lam lalte chanchin chu a chhui duh lo lui ngat a; eng emaw thila lo lang zeuh pali emaw hming erawh a lo lang hrãm a ni. Chronicles bu ziaktu hi chuan Israel-te chanchin pawr awm lo thei ang bera ziah hi a tum ngar ngar a ni ber. United Kingdom of Israel& Judah keh chhiat chhanah Solomona khân mawh a phur lian hle a ni.