Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

THUTHLING HLUI LEH THUTHLUNG THAR INKÂR

Mizote hian Sunday School zirlai aṭang hian ei chawp thil kan dap deuh ṭhin a. Kan tuipui zâwng a nih loh chuan eng nge kan zir chhan tiin kan zâwt thuai ṭhin. Pastor Lalbiaktluanga chuan, “A thu hriat hrim hrim hi kan zir chhan a ni; hman nghâl kher tum tûr a ni lo,” a ti. A dik thui hle ang, hriat hrim hrim kha a hlâwk tawh pang a ni. Kumin (2018)-ah hian Presbyterian Kohhran chuan Nilai zàn thupuiah Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar inkâr chanchin kan zir a; mi tam tak chuan kan tuipui pha meuh lo a ni mai thei. Eng nge kan zir chhan ti-a zâwt an awm nawk mai. Lalbiaktluanga tih dàn takah khatih lai chanchin hriat hrim hrim kha a hlâwk a ni.

Thuthlung Hlui leh Thar inkâr hi a zau zâwnga sawi chuan kum 400 vêl tih theih a ni ang a; a zîm zâwnga sawi erawh chuan kum 200 vêl a ni ang. Juda-te chuan Mosia lehkhabu 5-te (Pentateuch) hi kum 400 BC-ah khân an pawm fel tawh a. Zàwlnei lehkhabute hi kum 200 BC-ah khân an pawm fel tawh bawk a. Thuziakte (bu 11) erawh chu kum AD 90 vêla Jamnia Council-ah khân an pawm fel chauh a ni. Thuziakte an pawm fel lai chuan lehkhabu dang tam tak Grik ṭawnga ziah a awm a; ngaihnawm tak takte an ni a. Chûng zîngah chuan Apocrypha te, apocrypha-ah pawh tel lo, hming lem hmanga ziah Pseudepigrapha te pawh a awm tawh hlawm a.

Eng vàngin nge chûng lehkhabute chu Juda-ten an pawm loh? Chûng lehkhabu ṭhenkhat chu Bible-a pawm atân ṭha ve mai tûr a awm nual. Ṭhenkhat chu a tîrah Hebrai ṭawnga ziah a ni nghe nghe a. Mahse AD 90 vêlah kha chuan Hebrai ṭawng copy hmuh tûr awm tawh loin Grik ṭawnga lehlin chauh a awm tawh a; chutiang zînga pakhat chu Siraka bu a ni. Apocrypha leh Pseudepigrapha bute hi Grik ṭawnga ziah a ni hlawm a. Juda-ten Bible-a pawm tûr chuan AD 90 vêla Hebrai copy awm ngei chauh kha an thlang ta a ni.

Tûna Bible-a kan pawm Thuthlung Hlui lehkhabu 39 leh Thuthlung Thar lehkhabu 27-te hi Alexandria khaw Bishop Athanasius-an kum AD 367-a a bial chhûnga a lehkhathawna hminghmerh faka a ziah chhuahte a ni a; chu chu a hnûah kohhran inkhâwmpui lian (Council)-te khân an lo pawm zui a. Athanasius-a lehkhaah chuan Apocrypha leh Pseudepigrapha bute hi ziah lan a ni ve lo a. Chutiang chuan Protestant Kohhrante chuan Apocrypha tel loin Juda-ten an lo pawm chin chiah chu Thuthlung Hluiah kan pawm ve ta a. Roman Catholic leh Grik Orthodox Kohhran erawh chuan Apocrypha bute hi Bible-ah an pawm tel ve thung a. Catholic chuan Apocrypha ti ve loin ‘Deuterocanonical’ an ti thung. Thuthlung Hlui lehkhabu dang aiin an dah hniam hret a ni ang, canon atâna pawm pahnihna a ni.

Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar inkârah khân thil tam tak zir tûr a awm. Pathian thu lamah ngaih dàn thar tam tak a chhuak a. Vàntirhkoh leh ramhuai chungchângte pawh khatih laia nasa taka lo ṭhang a ni a. Bible-ah chuan vantirhkoh pahnih Mikaela leh Gabriela chiah an lang a. Thuthlung Thar hunah chuan Juda-ten mi tin hian vàntirhkoh bîk neiin an ngai tawh a ni. Tobia chanchinah pawh vàntirhoh pakhat Raphaela a lo lan kha; tidamtu Pathian tihna a ni. Ramhuai chungchâng pawh nasa takin khatih lai khân a ṭhang a; Thuthlung Thara Isua rawngbàwlnaah phei chuan ramhuai pai hnawh chhuahsak kha a langsâr hle. Messia lalram beisei dàn pawh nasa takin a ṭhang a; mi ṭhenkhatin a lal chhûng tûr pawh kum 400/1000 te an ti a. Thuthlung Thara kum sâng rorêl chungchângte pawh hi khatih laia lo inṭan a ni.

Taksa thawhlehna leh thlarau khawvêl dinhmun tûrte pawh hi nasa takin khatih lai khân a ṭhang a. Thutlung Hluiah hian thlarau khawvêl dinhmun tûr hi chiang taka zirtîrna a awm mang lo. Juda-te khân thlarau khawvêl hi an ngaihtuah thleng meuh lo, he dam chhûnga ropui hi an thlahlel ber a; chuvàngin dam rei an duh a, lûa kêl sam ṭo khawpa dam kha an thlahlel ber a ni. Thlarau khawvêl lam thil chu khawi laiah emaw a inzep pheuh pheuh chauh a; Daniela 12.2 kha taksa thawhlehna chungchâng chiang taka sawina hmasa ber a ni. Daniela bu lah chu kum 165 BC vêla ziah a ni chauh si. Kum 165 BC hma lam Babulon sal tàn laia ziah chu ni se, Juda-te Bible-ah zâwlnei lehkhabu zînga tel ngei âwm a ni a; zàwlnei lehkhabu an pawm fel hnûa ziah a nih avàngin Thuziakte zîngah telh a ni.

Thuthlung Thar ziaktute khân Thuthlung Hlui leh Thar inkâr hi an hre thawkhat tûrah ngaih a ni a. An thu ziahah pawh khatih lai ngaih dân kha an thun tel zauh zauh hlawm a ni. Juda lehkhathawna Mosia ruang inchuh chanchin pawh hi Enoka bua mi a lák chhàwn a ni. Mosia thih thûah kha chuan Pathianin a phûm a; tu mahin a phûmna pawh hriat a ni lo (Dt 34.6). Thupuan bu ziaktu phei hi chuan khatih lai ngaih dàn kha a hre viau niin a lang. Kum sâng rorèl chungchâng a sawite pawh hi Thuthlung Hlui leh Thar inkâra ngaih dàn lo piang thlîr tel chunga zir a ngai ang. Paulan Thessalonika lehkhathawnah Dànbawhchhepa a tih te pawh hi Antiochus Epiphanes-an Jerusalem Temple a tihbawrhbàn chanchina innghat a ni thui hle.

Pathian thu kan sawi hian Bible thu ngau ngau kan sawi ngai lo a, nasa takin kan belhchhah ṭhin. Mi thusawi (sayings) ṭha kan hriatte kan sawi tel fo a; mi ṭhenkhat phei chuan tehkhin thu phuah chawp an telh fo bawk. Kan thusawi tichiang tûra kan tih a ni a, ṭangkaina chin a awm ang; chutiang kan belhchhahte chu Pathian thu a ni chuang lo. Mi ṭhenkhat thusawi phei hi chuan pupit-ah ngampa takin fiamthu an thawh ta mai emaw tih tûr a ni a; chutiangte chu mi tam tak chuan an làwm zaw mah emaw tih tûr a la ni leh ta nghâl a.

Apocrypha leh Pseudepigrapha lehkhabu thute hi ngaihnawm leh thu zirtîr nei ṭha tak tak a awm ve. Nilai thupuia kan zir avàng hian kan kohhranin Bible-ah kan pawm ta tihna a ni lo a; a bul lama kan sawi tawh angin hriat ve hrim hrimah a ṭhain a ṭangkai a ni. Apocrypha phei chu khawvêla Kristian tam zâwk Catholic leh Grik Orthodox Kohhranten an pawm a ni a, pawm ve kher lo mah ila eng ang nge a nih kan hriat a pawimawh ang. Thil hre tam chuan mi fing nih an hlawh nge nge ṭhin.

Nilai thupui zir tûr ziah dàn erawh hi chu Synod Worship Committee-in a ennawn a ngai deuh a ni ang. Tûn hnai kum eng emawti chhûng hian a sei ta deuh hlek hlawm a; Puitling Sunday School zirlaibu aiin a bû pawh a chhah ta fo mai a, a man lah a to zâwk ṭhin bawk. Tûn hma kha chuan a bû pawh a tê a, khatih lai khân phêk 2½ emaw lek a ni ṭhin a; zirlai pakhat kha thumal 700/800 vêl a ni hlawm. Tûnah erawh chuan zirlai pakhat hi thumal 1500 aia tam a ni ta deuh vek mai a; Synod Worship Committee hian thumal hman tûr zât ennawn sela, a tam berah 1000 pêl lo se, a bû pawh a lo tê thei deuh ang a, a man pawh a tlahniam ang a; zir pawh a nuam deuh zâwk ang.