KUHVA PHURH PUAM!

Mi tam takin kohhran dem salh pahin “Kohhranin corruption a do lo,” an ti ṭhin. Corruption hi Mizo ṭawngin ‘hlemhlêtna’ tiin an dah deuh ber a; a nihna takah chuan thil dik lo zawng zawng hi ‘corruption’ chu a ni mai. Dik lo apiang chu kohhranin a do vek zâwk a; Mizoram Presbyterian Kohhran chuan ‘corruption do kum’ pawh a puan hial tawh kha!

Mizoram Presbyterian Kohhranin ‘corruption do kum’ a puan khân kan thliar sînin kan phel darh nasa ta lutuk a; chu vàng chuan a enga mah do hlei thei mang lo khawpin kan inchhuah ta mai kha a ni ber a. CM-in corruption-a a fihlim leh fihlim loh an zawha sazu mei a tehkhin ang deuh kha kan ni zo ta a nih ber kha! Eng pawh ni se, Kohhran chuan corruption a do reng a; mi dik lote hi a ngâi sâng lo.

“Mizote thil ngaihhlut ber hi eng nge ni ang?” tiin zâwt ta ila. A chhànna chu ‘sum’ tih hi a nih a rinawm. Sum kan duh luatah hian khaw êng kan hmu hlawm lo chu a ni ber a; ram hruaitu politician-te an bãng bîk hek suh! Inthlan dâwna candidate-te an sum leh pái neih an tàr lan aṭang hian an lo hausa hlawm hle tih a hriat theih a; millionaire mai pawh ni loin multi-millionaire an ni fur hlawm. Sawrkar officer tam tak pawh an bâng chuang bîk lo a ni maithei! Officer hlemhlête pawh kohhranin a ngái sâng ngai lo ang. Mizoramah chuan politician hlawhtling leh officer nih hi ‘sumdàwnna hlâwk ber’ a ni ta mai emaw tih tùr a ni. A lâp a tam a nih hmêl hle!

Hetiang vêl hi a nih chuan kan ramah diknain hmun a chang hlei thei dâwn lo a ang hle. Zàwlnei Amosan, “Rorêlna dik chu lui angin luang sela, felna chu luipui kang ngâi lo angin luang rawh se,” (Amos 5.24) a tih ang kha chu “A ṭhen pawh kan hre thei lo, he lui kam aṭang hianin,” tin hla ang mai a chang dâwn a nih hmèl hle! “Kan ramah dikna a fam ta!” kan ti ruai ruai reng mai dâwn ni àwm tak a ni!

Sum ûm luatah Mizote hi kan mualpho nasa tawh hle. Chiahpuam a puak keh tawh a; tûn thlengin mi tam takin an harsat phah a. Khehpuamin min rawn tuam leh mêk a; mi eng emaw zâtin an hausak phah ngei mai a, mi tam tak erawh chuan an chhiat phah thung. Khehpuama hausa in sak ropui tak tak chu Aizâwla vêng ṭhenkhatah a tam tawh mai an ti!

Tûnlaia boruak lian tak chu Burma ‘KUHVA PHURH PUAM’ hi a ni. Ka ba lam a nih ve chiah loh avàngin a bul a bãl ka hre thui ve lo. Social media-a lo lang te erawh chu ka lo chîk ve hle ṭhin a; thil dik lo chu a inphûm thûk hle tih a hriat theih. Mi ṭhenkhat sawi anga politician leh officer lian inrawlh rû an awm a nih phei chuan a pawi thui lehzual ang.

Kuhva phurh puam ti tàwp tùra Champhai DC, Maria CT Zuali thiltih sawisèlna boruak a len viau lâiin amah ṭantu an tam zâwk daih a. WhatsApp group ṭhenkhata sawi hona bih chian hi chuan political party ṭhenkhat mi leh sate chu kuhva phurh puam lamṭang an ni ta mai emaw tih tùr a ni. Eng party pawhin thil dik lo hi chu do tlâng vek se a ṭha ngawt ang; til dik lo do tùrin ṭanrual a ngâi.

Páwl hrang hrangin, Central YMA pawh tiamin Burma kuhva phurh puam hi an do a. January 13-ah CYMA hotuten Chief Minister an sawipui a; CM pawhin, “Champhai DC hmalakna ṭha a ti,” tih chu TV-a chanchin thar puanah leh chanchinbû aṭangin kan lo hria a. CYMA hotute chuan CM-in, “Na taka hma lák a tum thû min hrilh,” an ti! Kan lâwm ngam ang em? Aizâwl khawpui aṭanga Assam Rifles sawn chhuah tùra tih, a ni leh thla nèn lama sawi tawh pawh tûn thlenga sawn chhuah la ni lo ang mai hian kan lâwm thlàwn mai palh ang em? Sawrkar hian ti tùra an intih tam tak hi an ti tak tak lêm si lo a; kuhva phurh puam tih tâwp chungchângah pawh ngaih a ngam lâwk ngawt thei mang lo!

Kuhva phurh puam dotu an tam viau lâi hian a hlâwkna têltute erawh chuan thih thain an bei ve thung a. Champhaia Truck Owners Association 5 leh Champhai District Border Trade Transport Union chuan Champhai DC chu sawn chhuak tùrin Chief Minister an ngenna thû (tahrik pawh ziah loh) chu January 13 khân social media-ah a lo pût rû an ti! An lehkhain CM a thleng emaw thleng lo emaw a puh rûk ni takah hian Champhai DC, Maria CT Zuali sawn chhuahna thupêk a chhuak ve ta hlauh si!

Champhai DC chauh sawn bîk loin MCS officer, DC dang pawh sawn an ni a. Kuhva phurh puam hlâwkpuituten CM hnêna DC sawn tùra an dilna lehkha puh rûk ni taka Champhai DC sawnna thupêk chhuak ve chu thil inhmu fuh tak a ni. Mi ṭhenkhatin, “MCS-ah ka ṭang duh lo, truck driver-ten min sawn ve mai ang,” an tih ang deuhin he thil thleng rual chiah hian ngaihtuah a ti thui angreng hle.

Champhai DC atân chuan Director of School Education ni lai chu ruat a ni a. Amah hre chiang ni àwm takten Champhai DC thar tùr hi mi nghet leh fel tak niin an sawi a. Champhai DC thar chu tû pawh ni se, DC kal chhuak tùr Maria CT Zualin huaisen taka hmâ a lo lâk tawh kuhva phurh puam hi a do ngam ve ang em tih chu zawhna a ni nghâl.

MCS Officers sawnna thupêk chhuah ni tlâi lamah chuan Champhaia NGO hrang hrang 8 (Champhai NGO-CC, YMA, MHIP, MZP, Champhai Ṭhalai Páwl, MUP, MZI, Champhai Nature Conservancy)-te chuan Champhai DC sawn chhuah chungchângah January 14, chawhnu dâr 1-ah Emergent Meeting an ko ve nghâl a. Eng tin tak thil kal zêl ang maw? Champhai NGO hrang hrang duh zâwng tùr ni-a lang chu tûna an DC hi sawn a nih pawhin amah tluk bawk emaw amah âi maha Burma kuhva phurh puam do nasa ngam zâwk tùr emaw DC neih a ni ang.

Sawrkar hnathawkte chu sawn ngai an ni a; tûn ṭumah pawh hian MCS officer dang pawh an sawn tho a. Chûng zîngah chuan an district mipuiin an ui tak mi dang pakhat Dr. H. Lalthlangliana, Kolasib DC chu a tel ve bawk a. Kolasib DC hi nikuma ramri buai chungchângah leh tûn hnãia Covid-19 hripui avànga SOP a kalpui dànah mipui fak a hlawh viau a. Ani pawh hi Kolasib lam mipuiten ui beh tumin an ngaihtuah dàwn ni àwm tak a ni.

DC-te hi mipuiten sawn an ui ngawih ngawih chung pawha sawn luih an awm tawh ṭhin. Lawngtlai DC, Dr Arun T. pawh kha Lawngtlai district mipuiten an ui ngawih ngawih chungin an sawn a; hna mûmal nei mang loin hun eng emaw chen an dah nghe nghe kha! “Chhûra duh loh Nâa’n nei nãng e,” tih ni àwm taka Mamit district duh loh Bhupesh Chaudhari kha Siaha dictrict chuan an lo duh êm êm a; sawn chhuah a nih dâwn khân nasa taka ui beh tumin an bei a, an hlawhchham ta tho a nih kha!

Tûn ṭumah pawh hian Champhai mipui tam zâwkin an DC, Maria CT Zuali hi ui beh tumin nasa takin bei mah sela, an ui bet thei chuangin a rinawm loh a; chutiang chu Kolasib DC, Dr. H. Lalthlangliana chunga thil thleng tùr pawh a ni ve tho ang. A enga pawh chu ni se, an awmna district mipui ui ngawih ngawih khawpa hna an thawk ṭha a nih chuan, “Pêm daih rawh se,” tih khum hrep nih âi chuan a làwmawm zâwk rêng rêng!

Tûn hnâia officer sawn zîngah March 1, 2021-a Higher & Technical Education Director hna thawh ṭan chauh, Ms Nazuk Kumar IAS chu Sèrchhîp DC ah dah a ni a. Ani hi Delhi IIT chhuak, technical mi a nih avàngin H&T Education Director atân inhmeh tak a ni. A thawhpui officer pakhatin Director a nih phat aṭanga hna a thawh nasatzia a sawi ka hria a; kum khat êm pawh tling hman loa an sawn ta mai hi uiawm tak a ni ang.

Pastor dahnghehnaa kohhran mipuite hnêna thû ka sawi fo chu, “Pastor ṭha neih in duh chuan in lo kawl thiam a ngâi ang, a kawltu azirin mi hi kan ṭhain kan ṭha lo thei a nia,” tih hi a ni. DC-te pawh hi a kawltu azirin an ṭhain an ṭha lo thei ve thoin a rinawm. Champhai DC-ah mi dang an awm a nih pawhin Champhai district mipuiten kuhva phurh puam hi tih tàwp an duh tak tak a nih chuan an DC thar chu ṭha takin an lo thawhpui ang a; amahin tih tàwp a tum vak lo a nih pawhin an nawr lui ngam tùr a ni ang. Champhai district mipuite rilru put hmang a pawimawh ber dâwn a ni.

Kuhva phurh puam lamṭangten an sumdàwnna hi tih tàwp a nih dâwn chuan Burma aṭanga thil dang rawn tawlh luh rûkte pawh hi engah nge tih tàwp a nih ve loh ang an ti a ni àwm e. Mahni thiam channa atân chuan thil dang nepnãwi zâwk pawh chhuanlamah kan hmang duh ṭhin. Sualah rau rau hian sual lian leh sual tê a awm em? Awm teh rêng mai. Chêng khat rûk âi chuan chêng nuai khat rûk chu lian zâwk tak a ni. Tualthat rau rau (‘ro ro’ ni loin) pawh an hmanraw hman leh an thah dàn azirin hremna a danglam daih thei.

Tûn hmâ chuan kohhranah pawh thihna khawp sual ‘seven deadly sins’ an sawi ṭhin kha; chûng zînga pakhat chu ‘duhàmna’ hi a ni. Burma kuhva phuah puam pawh hi a tâwk aliam bâka ‘duhàmna’ a nih avàngin sual lian tak a ni. Kuhva phurh puam hi a hausakpuituten kâr loah hlâwkpui mah se, mihring rilru put hmang (moral) nasa takin a tichhe thei a. Ruatfela nû sawi dàn phei kha chuan lehkha zir thlenga bànsan duh, hausak thut tum an tam phah a nih kha! Aizâwl vêng ṭhenkhatah hêng mi hausa tharte avàng hian in hmun a to phah tawh hlê an tih kha!

Rev. Zairema khân Burma aṭanga smuggling bul inṭanna chu Indopui II zawh hnû deuh kha niin a sawi. Khatih lâi khân ani pawhin Alladin khàwnvàr a awt ve a, a lo kal hmasa kha a lei ve a! A sawi zêlnaah chuan missionary-te kha chuan smuggling an lei duh lo; sawrkar hotu Bawrhsâpte erawh kha chuan an pawisa lo. Sawrkar pawh a maimitchhing deuh em tih tùr a ni a ti (Rev. Zairema, I Ni Min Pek Hi, 2009:198). Tûnah pawh hian British hun láia Bawrhsâpte ang deuh khân sawrkar (Ministry) hi a maimitchhîng mai ang tih a hlauhawm. Sawrkar ber a maimitchhìn chuan Burma kuhva phurh puam hi tih tâwp theih a ni ngâi lo ang.

Sawrkarin tih tak zeta Burma kuhva phurh puam a tih tàwp theihna tùr chuan Kohhranhote leh NGO zawng zawng pawh kan ṭanrual a ngâi a; he sumdàwnna ṭha lo tak hi kan do tlâng tùr a ni. Kohhranhoten kan thuhrilah thil dik lo chu a dik loh dàn kan sawi tùr a ni. Kuhva phurh puam chungchâng dik lohzia pawh mipui kan hrilh tam tùr a ni. MKHC pawh hian a member kohhran hrang hrang hnênah kuhva phurh puam do pawimawhzia hi a puangzâr tùr a ni dâwn lo’m ni? Ngâwi renga lo thlîr ringawt tùr a ni dâwn em ni? Dik lo taka sum la lûtte thawhlàwm rawn thawh chu Kohhran pâwl hrang hrang pawhin kan hnar ngam tùr a ni dâwn lo’m ni?

Burma kuhva phurh puam hi Colombia rama drugs cartel ang maia buaipui a nih pang tawh hi! Burma kuhva phurh puamin bû a khuarna Champhai lam mite pawhin rilru fîm taka he thil hi an ngaihtuah a ngâi a. Duhãm taka sum ûm vàng ringawta thil dik lo tih chhunzawm zêl hi Pathian thu nèn a inrem lo a ni. Mi tlêm te thiltih dik lo tak hi mipuiin kan do tùr a ni.

Champhaia NGO hrang hrangin kuhva phurh puam an dona hi a hlawhchham hlauh chuan Mizoramin a nghawng thil ṭha lo tak chu kan la tuar vek ang. “Thîr chu a lin lâiin dêng rawh,” tih angin Burma kuhva phurh puam ti tàwp tùrin tûn hi hun remchâng ber a ni ang. Sawrkar hi a ti tàwp theitu a ni a. Sawrkar kut tichak tùrin Kohhranhote leh NGO hrang hrang kan ṭanrual a ngâi ang.