Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

BIBLE ZIR

Bible tih chu Grik ‘biblos’ aṭanga lo kal a ni. Bible chu Kristiante lehkhabu pawimawh ber a ni a; Bible zir tùrin eng ang lehkhabu nge a nih a, eng ang lehkhabu nge a nih loh hriat a pawimawh.

Bible hi eng ang lehkhabu nge? Bible chu lehkhabu 66, mi hrang hrang ziah a ni. An ziah hun a inang lo a, an thu dawn dàn a inang lo a, an ziah dàn a inang lo bawk. Bible-ah thawnthu te, hla te, finna te, tehkhin thu te, inbiakna te, thuhril te, lehkhathawn te a awm. Thu ziah dàn hrang hrangte chu zir dàn thuhmuna zir vek chi a ni lo a, a thu ziah dàn kalhmang zuia zir dàn hrang hrang hman a ngai.

Bible hi Pathian inpuanna (God’s revelation) bu a ni. Pathian chu mihringte hnênah kawng hrang hrangin a inpuang a (Heb. 1:1). Khawvêl kalphung hmanga a inpuanna a awm a, a bîka inpuanna a awm bawk. Bible hi a bîka mihringte hnêna Pathian inpuanna a ni.

Bible chu ‘Pathian lehkhabu’ tùra ziah ni loin ‘Pathian lehkhabu’ atâna pawm a ni. Bible ziaktuten an ziah laiin “Khawi nge, Pathian lehkhabu tùr ka’n ziak teh ang” an ti lo; an hnêna Pathian inpuanna lo thleng chu an thiam angin an ziak a, kum tam tak hnûah ‘Pathian lehkhabûah’ pawm a lo ni ta a. Paula lehkhathawn ṭhenkhat hi chu tûnlai chu ni se, ziah ngai loin telephone-in a sawi zo vek ang.

Bible hi eng ang lehkhabu nge a nih kan hriat rualin eng ang lehkhabu nge a nih loh tih hi hriat a ngai bawk. Bible hi Pathian ziak sa, vàn aṭanga rawn thlâk a ni lo; mihring famkim lote ziah a ni.

Bible hi ‘magic book’ a ni lo. Mi ṭhenkhatin Bible hi ‘magic book’ angin an ngai ṭhin. Hmânah Chhingchhîp-ah mi pakhatin Bible kâra pawisa zeh a ṭawngṭai pung thei an ti; mahse dâwt muhlûm a ni.

Bible hi ‘moral hand book’ a ni lo. Mi ṭhen­khatin Bible-ah mihring nun kaihhruaina tùr chi tinrêng awmin an ring a; eng emaw harsatna an tawhin Bible-ah a chhànna tùr an zawng ṭhin. Bible hi chutianga ‘moral hand book’ tûr hrim hrima ziah a ni lo; HIV/AIDS tihte hi Bible-ah a lang lo.

Bible hi ‘history’ pângngai a ni lo. Israel-te chanchin tam tak a chuang a; mahse ‘history’ pângngai ni loin ‘history plus interpretation’ a ni a; Israel-te ‘history’ hrilhfiahna a ni.

Bible hi ‘science’ bu a ni lo. Mi ṭhenkhatin Bible-in khawvêl siam dàn a sawite hi ‘science’ thudik ang thlapin an pawm a. Hmànlai mite thlìr dàn chuan an ‘science’ chu a ni ve a; tûnlaia ‘scientific truth’ kan tih anga Bible-a ‘science’ thute hi thudik hlãwmah ngaih tûr a ni lo. An khawvêl thlir dàn chu tûnlai khawvêl kan hriat dàn nèn inpersan tak a ni.

Bible hi lehkhabu hriat thiam awl tak a ni lo. Bible literature chi khat a ni a, khawvêl literature anga zir a ṭûlna chin a awm. Bible hi lehkhabu hriat thiam har tak, zir ngai tak a ni.

Bible zir ngaih chhan: Bible hi lehkhabu awlsam tak a nih loh chhan sawi tûr a awm nual a, pali chauh sawi ila:-

Awmna ram a inhlat (Geographical gap): Bible ram leh kan ram chu inhlat tak a ni a. Ram inkâr hla na ná ná chu a chanchin kan hre tâwk lo a, an ram leilung chanchin chi hrang hrang kan zir a ngai a ni.

Khawsak phung inpersan (Cultural gap): Bible ram nèn kan ‘culture’ a danglam hle. Bible thute hre thiam tùrin Israel-te leh an chheh vêla mite ‘culture’ kan hriat tel a ngai.

Hun inhlat (Time gap): Bible ziah hun leh keini 21st century-a chêngte hun a inhlat êm a; chuvàngin Bible ziah hun laia thil awm dàn hi zir a ngai ṭhin. Hun inkâr hlat avàngin thil tam tak chu chîk taka zir a ngai lehzual a ni.

Ṭawng inhlat (Language gap): Bible ziahna ṭawng leh kan ṭawng a inpersan hle. Thuthlung Hlui chu Hebrai ṭawnga ziah a ni a, Thuthlung Thar chu Grik ṭawnga ziak a ni. Hebrai leh Grik-te hi ṭawng thi (dead languages) a nih tawh avàngin thiam tùra nasa taka zir a ngai.

Pathian thâwk khum awmzia: Paulan, “Pathian lehkha thu zawng zawng hi Pathian thawk khuma pek a ni a,” a ti (2 Tim 3.16). Paulan a ziah laia ‘Pathian lehkha thu’ a tih chu Thuthlung Hlui a ni; hetah chauh hian ‘thâwk khum’ tih hi a lang. Thâwk khum awmzia kan hriat fuh a ngai.

‘Thâwk khum’ chungchânga ngaih dàn hlui, tûn thleng pawha mi eng emaw zâtin an la pawm si chu ‘ngial ngan taka thâwk khum’ (mechanical/verbal/plenary inspiration) tih hi a ni. Bible thute hi mihring hnênah Pathianin a rawn sawi (dictate) ang takin an lo ziak tihna a ni. Rev. Lalsâwma’n “Hei hi chu Pathian thu zirna (theology) zirna nên a inkalh a, tûnlaiah chuan pawm a ni tawh meuh lo,” a ti (Rev. Lalsâwma, Kristian Thurin Zirna, 1998:12).

Thâwk khum pawm dàn tûr: John Stott-a chuan thâwk khum tih chu, “A ziaktu chhûngah Pathian a thaw lût tihna emaw a thu ziah chu a thâwk khum tihna emaw ni loin mihringin an ziah chu Pathian thâwk chhuah, anmahni kal tlanga a sawi, anni chu a aiawha thu sawitu an ni,” tiin a sawi (John Stott, Understanding the Bible, 1993:139).

Bible ziaktute nihna Pathianin a paihsak lo: Bible ziaktuten Pathian thu an dawn dàn a thuhmun vek lo. Mumang leh zêla dawng te, aw hriaa dawng te, vàntirhkoh aṭanga dawng te an awm a; ṭhenkhat chu eng tin nge an dawn hriat a ni lo. Eng ang pawhin dawng sela, an mi mal nihna chu Pathianin a ṭhiatsak lo a; an ziah dàn te, an ṭawngkam te, an thiam dàn te chu a pângngai reng tho; ṭawngkam an thiam thar thut lo.

Bible hi Pathian thu a ni a, mihring thu a ni bawk: John Stott-an, “Scripture is equally the word of God and the word of men” tiin a sawi a (John Stott, Understanding the Bible, 1993:140). Bible thute hi a ziaktu (authors) chu pahnih, Pathian leh mihring an ni. Pathianin mihring hnênah thu a sawi a, mihringin a thu dawn chu a ziak a; Pathianin mihring nihna (personality) chu a ṭhiatsak lo. An thu ziah chu anmahni

ṭawngkamin an ziak a, Pathian thu a nihna erawh chu a bo si lo. An ṭawngkam a ni reng a, an thu ziah erawh chu Pathian thu a ni.

Bible thute hi a ‘context’ azira dik a ni: Pathian thu hi a dik tih rualin a sawina dinhmun leh hun azira dik, dinhmun danga dik si lo a ni thei. Joba 1–37-a tuarna chungchâng sawite hi pawm tûr ni loin hnial tûra ziah a ni. Joba ṭhiante thusawi dik lohzia chu Elifaza hnênah Pathianin, “I chungah leh i ṭhiante pahnih chungah khân ka thinurna a nasa a ni, ka chhiahhlawh Joba angin ka chungchâng thu dik takin in sawi si lo,” a ti (Job 42.7). Joba bu pum pui hi Pathian thu a ni a; bung 1–37 hi a bu tâwp lam thu aṭanga tihdik a ngai a; ngial ngan taka pawm chi a ni lo (cf. John Stott, Understanding the Bible, 1993:141).

Bible zir dàn: Bible zir dàn chi hrang hrang a awm thei a. Pathian pàwl tuma zir (devotional study) hi mi malin Pathian thu an zir dàn ber a ni ang. Theological College-ah chuan critical study an kalpui thung a; chumi awmzia chu chîk taka Bible zir tihna a ni.

Zah taka zir tûr: Bible chu Pathian thu a nih avàngin zah taka zir tûr a ni. Martin Luther-a’n, “Pathianin a khawngaihnaa hriat thiamna a pêk theih nân che Bible i chhiar dâwnin i ṭawngṭai hmasa tûr a ni,” a ti. Zah tak chunga Bible zir chuan Pathian tihènna kan dawng thei a ni.

Kohhran chhûngah zir tûr: Bible chu kohhran chhûngah zir tûr a ni. Kan ramah mahni tâwka Bible zir, kohhran zirtîrna nèn en mil tum lo leh en mil duh hauh lote an awm nual. Hetiang hian zirtîrna mak tak tak a hring chhuak ṭhin. Mi mala thlarau hriattîrna dawng ni-a kan inngaih pawhin kan thu dawn chu kohhran zirtîrna nèn a inmil em tih kan fiah hmasa tûr a ni.

Rinawm taka zir tûr: Bible chu rinawm taka zir tûr a ni. Mahni ngaih dàn neih sa sawh nghet zâwnga zir loh tùr; ngaih dàn nei nghet sa burten thil zir an harsat ṭhin. Mahni aw thangkhâwk hriat tum loin Pathian âw ngei hriat tumin Bible zir tûr a ni.

Bible pum pui thlîra zir tûr: Bible pum pui thlîrin zir tûr. Bible pum pui thu zirtîr êng aṭangin zir tûr kan thlan chhuah kha thlîr a ngai. Bible bu mal kan zir pawhin a bu pum pui kalhmang kan thlîr tel tûr a ni.

A chheh vêl (context) zir hmasak tûr. Bible bu mal kan zir dâwn pawhin a chheh vêl thil kan chhui hmasak a ngai. Paulan hmeichhe lu khuh tûr a tih chu tûnah chuan ka nau K.L. Liana nupuite bákin an khuh tawh lo; hmeichhe thusawi a khap pawh tûnah chuan khap a ni tawh lo.

A hma lam leh hnu lam thu en tel tûr: Bible châng mal/ hlãwm khat/ bung khat kan zir dâwnin a hma lam thu leh a hnu lam thu nèn a inzawm dàn thlìr hmasak a ṭha. Bible thute hi mal din a awm ngawt lêm lo; a bul vêl thute nên inkûngkaihna a nei ṭhin.

Lehkhabu dang ràwn tûr: Bible bákah lehkhabu dang ràwn tel a ṭha. Mizo ṭawnga hrilhfiahna awm tawhte ràwn a ṭha a; Bible dictionary hmuh phák tâwkte ràwn a ṭha bawk; Bible lehlin hrang hrang ràwn a ṭha bawk. Lehkhabu kan râwn a nih chuan thlìr dàn chi khat chauh nei râwn loin kil hrang hrang aṭanga thlìrna en tel tûr.

Thiltihin a zui tûr a ni: Bible zir chu thiltihin a zui tùr a ni. Bible kan zir chuan keimahniah nghawng a nei tùr a ni a, kan nunah hnûhma a nei tùr a ni. Zirna chuan thiamna a hring a; thiamna chu thiltihin a zui tùr a ni. JA Bengel-an, “ I taksa pum pui kha Bible zir nân hmang la, i zir chhuah zawng zawng chu a takin i nunah chantîr rawh,” a ti. Bible aṭanga kan zir chhuah kha hriatnaah a tâwp mai tùr a ni lo a, kan nunin kan zir chhunzawm tùr a ni.

Bible thu awmzia zir chhuak tûr chuan hêngte hi uluk taka chhût a ngai ang. Eng vànga chu lehkhabu chu ziah nge a nih? Ziah laia an dinhmun eng ang nge? A ziaktu a hriat theih chuan tu nge ni? A ziaktu chuan tûn hma lama thuziak hman a nei em? Ziah chhàwn/inhlan chhàwnnaah tihdanglam a tâwk em? A tîrah eng ṭawnga ziah nge? A ziah dàn kalhmang eng ang nge? Eng huna ziah nge?

Bible hi Pathian hnathawh ‘Salvation History’ bu a ni a; zir a ṭûl a, zir a hlâwk a, zir ngei tûr a ni. Zir tûr erawh chuan mi rilru inhawng, ngaih dàn nghet bur nei sa lo nih a ngai. UTC Prospectus sawi dàn hi a ṭha hle, “A person who is flexible, open and free and is able to change and be changed,” tih hi (UTC Prospectus, 1979:14).