MIZO LEH MITTHI

Khawvêlah Mizo tluka mitthi buaipui nasa hi hnam dang awm ve tak maw? Heti taka mitthi kan buaipui hi a ṭha lama sawi chuan ‘tlàwmngaihna vàng’ tih tùr a ni ang. Vawi khat chu United Theological College (UTC)-ah Pathian thu kan zir laiin kan Professor pakhat nupuia nu chu tlai lamah a thi a. Mizote angin an inlènpui ve hut hut lêm si lo; zàn hun hman dàn tûr chu a buaithlák ru phian mai. A tâwpah chuan UTC-a hnam hrang hrang zirlaite chu dârkâr insemin mitthi chhûngkaw inah chuan hun kan inhman chhâwk ta ringawt mai a. Ruang kîltu an nei mûmal ve hek lo. UTC-ah chuan Mizo zirlai 20 dâwn lai kan awm a; keini chuan zân dâr 10 aṭanga dâr 12 inkâr kan chang a. Khuang nên kan thawk a, Mizo tih dàn pângngaiin khawhar hla sain kan hun chu rei ti lêm lo takin kan hmang zo ta mai a. Hnam dang zirlaite chu zai ve hek lo, ngâwi rengin an ṭhu tlawk tlawk mai a; mahse an hun chan chu an hmang zo ve tho. Keini chuan fiamthuin, “Mizote hi min tumtîr vek law law se ṭha tûr,” kan ti ta mai mai a!

Mizo zîngah chuan mitthi neitu kan tam mai. Mitthi chhûngte chu a neitu an ni tih chu phat thu a chêng lo a. Chu bákah chuan mitthi chu kohhrana telna nei a nih chuan a telna kohhran ta a ni. YMA pawh a neitu ang maiin a awm bawk a; hetianga mitthi buaipui thei tlàwmngai pâwl kan nei hi Mizote vànneihna pakhat a ni. Thlàn laih, khawhar lènpui, mitthi chhûngte puihna tûr buhfai khawn tih angrengte hi anni kuta awm vek a ni. Hmun tam takah chuan khawhar ina riah an la ti ang. Mizo tlàwmngaihna kan tih pawh hi hun danglam angin kalpui dàn thar a lo chhuak ve zêl a. Hmàn kuma Aizâwl vêng pakhatin khawhar ina riah loh a tih ṭan khân sawisêl tâwk an awm a; mahse tûnah erawh chuan vêng tam takah khawhar ina riah tihtàwp a ni ta. Thlàn laih láwk pawh Mizo upa duh loh an tih ṭhin, tûnah chuan laih láwk loh theih loh khawpin thlànmual a hla ta nual si; thlìrna tlâng dang aṭanga thlìr a ngai ta. Tlàwmngaihna a tla hniam ta a ni lo a; tlàwmngaih dàn chi dangin a thlák ta a ni zâwk.

Mitthi kuang chungchâng hi ngaihtuah chian a ngai ta khawp mai. Vêng/khua tam takah chuan YMA-in kuang siamin sènso pawh a tum vek niin a lang a. Kan naupan lai kha chuan kuang tûr thingphel man hi mitthi chhûngten an tum a; kuang siam erawh chu patling kut themthiam deuhin an bei ṭhin. Tûnah erawh chuan vêng tam takah kuang man tûr an khawn a, YMA-in kuang siam a tum thung; kuang atân pawh thingzai phêk pângngai an hmang ta lo, kuang atâna ṭha tak a phêk lei tûr a awm tawh. Kuang chei dàn thlengin YMA-in thu an neihna hmun a awm a ni ang; a chhan chu mi rethei leh mi hausa inkâr hla lutuk tûr vèn an duh vàng a ni. Mizo zîngah chuan kohhran leh YMA hian chhiatni ṭhatni inkaihhruaina kan nei a; a theih chen chenah inchawh rual kan tum deuh ṭhin. He thil hi ngaihtuah chian a ngai ta viau. Khawvêlah hian mi rethei leh hausa hi kan awm reng ang; chhiatni ṭhatni-a inang deuh pâta thil tih tum chu a dik vek bîk lo ang.

Mitthi kuang chei chungchângah pawh vêng ṭhenkhatah chuan an chei vak lo a ni mai thei. Amaherawhchu, mihring hian hun tawng pawimawh pathum kan nei an ti a; chûngte chu - pian ni, inneih ni leh thih ni a ni. Kan hun tawng ropui ber pakhata a thei chhûngkuain an induhsakna khap ang titih hiala kuang chei mûmal loa awmtîr chu thil dik tak a ni bîk lo ang. TV-ah ram danga kuang an hman mâwi tak tak kan hmu ṭhin àwm e; tûnah chuan Aizâwlah pawh kuang siam sa zuar an awm ta. Tûnlaia kan thih tam dàn ngaihtuahin kuang siam sa zawrh hi sum hnâr ṭha tak pawh a tling thuaiin a rinawm. Chhûngkaw ṭhenkhat chuan kuang siam saah pawh a nalh leh mâwi ber leh man to deuh tak an lei duh tawh ang; chutih laia tlàwmngaia YMA siam chawp hman luihtîr kan tum a nih chuan thihna achungah mi chhûngkua thinlung kan hliam nasa thei hle ang.

Chuvàngin mitthi chhûngten an duh anga kuang nalh deuh zâwk an leia an chei hi phal loh ngawt chi a ni lo. Mi ṭhenkhatah phei chuan “Kuang ka rawn tum ang” emaw “Kuang cheina ka rawn tum ang” emaw ti an awm thei a; an duhsakna sâng ber lantîrin a ṭha leh mâwi ber an intihsak duh ang a; chutiang phalsak loh chu tih chi a ni lo ang. Chutih laiin YMA-in kuang a tumsak leh kuang cheina pawh a tihsak ngai chu kan awm reng tho ang. Mitthi azirin inang/inrual deuh pâta kuang leh a cheina tihsak tum chu thil tih chi a ni lo. Tlâwmngaia kan inngaihsakna kârah hian mi hausa leh mi rethei inkâr hi a danglam hrim hrim tih hai rual a ni lo; chutiang chu a nih dàn lan chianna tak chu puana tuam leh pangpâr dahah hian a hriat hle.

Aizâwl vêng tam takah chuan thlànmual hi kan harsatna lian tak pakhat a ni ta. Thlànmual hman lai a khat tawh a; hmun hla takah thlànmual thar neih a ngai a. Chu chuan thlàna invui dàn thlengin a nghawng ṭan thei àwm e. Vêng ṭhenkhat chuan thlànmualah invui theihna tûr in an sa a; chutah chuan thlànmuala invuina chu tih a ni ta. Thlàn bul khera invui a awm ta lo a; a samkhai thên mai a, a tih chi phian záwk a ni. Thlànmual a hlat viau chuan thlàna invui leh kher hi tih loh hun a la thleng mai thei; chutiang a lo thleng a nih pawhin hun lo kal zêlin a hrinah ngaih ve mai tùr a ni ang.

Tûn ṭumah hian kan sawi duh tak chu mitthi ruang hãl chungchâng a ni. Kristianten ruang hãl hi kan ti lo tlângpui a; tûnlai erawh chuan ram ṭhenkhatah electric hmanga inhãl ral an ti tawh a. Mitthi vãp kha an la khâwm leh a; an duhna hmunah awlsam têin an phûm tawh mai. Mitthi ruang hãl hi Kristian theology nèn a inkalh lo. Apostol-te Thuvawna “Taksa thawhlehna ka ring” tih hi a kalh lo. Mi ṭhenkhat chu in kàngah an vãp ruh tùr hriat hran theih loh khawpin a kàng ral a. Mi thenkhat chu tuifinriatah nghapuiin a dawlh daih a; mi ṭhenkhat chu sakeiin a ei zo vek a. Eng anga darhsarh pawhin ruang chu bo mah se, thawhlehna ni-ah chuan an taksa ngei chu Pathianin a kai tho leh vek dâwn; Pathian thiltihtheihna huang chhûngah tih theih loh pakhat mah a awm lo.

Chuvàngin Mizote pawh hian ruang hàl (cremation) hi kan ngaihtuah ṭan a ngai a ni. Thlànmual a chêp tial tial a; mihring kan pungin kan thi tam tial tial a. Tûna thlànmuala kan inphùm dàn anga kan inphùm zêl chuan hmun a harsa thuai hlawm dàwn. Chuvàngin sawrkar hian khawi lai hmun remchângah emaw ruang hàl ral duhte tân electric hmanga ruang hàlna hmun (crematorium) siam sela; ruang hàl hi kan intihhmuh thuai thei ang. Tûnah chuan ram danga chhûngte thi, an ruang hàl ral hnûa an vãp rawn hàwnpuia mahni khaw lama phûm an awm ta zeuh zeuh a; chûng mite chu kan hre thiam êm êm a ni. Aizâwlah hian ruang hàl ralna tûr hmun buatsaih a hun ve tawh a ni.

Thlànmualah hmun zîm tê-ah thlàn pângngai tiat kher ngai loin an vãp chu phûm a ni ang a; chhûngkaw thlàn kan nei fur mai ang. Mitthi vãp phûm dâwn pawhin thlàn laih ngai loin dah mai theih tûrin thlàn chu siam sa vek a ni ang a; thil a samkhãi sawt ang. Mi ṭhenkhat phei chuan thlànmualah kher vãp dahna siam loin mahni in bul hnaiah an siam mai ang a; thih champhaphâka pangpâr dah pawh a awlsam phah hle ang. Chutih hunah chuan thlànmuala vui pawh tihdanglam emaw tih tawh loh emaw a ni ang. Mizoram sawrkar hian Aizàwla mitthi ruang hâl duhte tân electric-a ruang hàlna tûr hmun siam ve a hun tawh hle a ni. Kohhran pawhin UD & PA/ LAD-te nèn ṭang hoin ruang hãl chungchâng ‘consultation’ buatsaih a ṭha ang.