MITTHI RUANG HAL

“Taksa thawhlehna ka ring a,

Chatuana nunna nèn.” 

        (Apostol-te Thuvawn)

Pathianin mihring a siamte suala an tlûk ták avàng khân thi tùra ruat an ni ta a (Gen 2.17; 3.3). Bible-ah mihring thi  hmasa ber chu Abela kha a ni a (Gen 4.8); chumi dawtah chuan Adama thih thû kan hmu leh a; ani chu kum 930 a nihin a thi (Gen 5.5). Héng mitthi hmasa 2-te ruang hi engtin nge an tih, an phûm nge an hãl tih ziah a ni lo. Gen 5-ah chuan mihring hmasate thih thû vawi eng emaw zát a chuang a; mahse an ruang chu phûm nge hãl ral tih a lang lo vek (Gen 5.8, 11, 14, 17, 20, 27, 31). 

Hemi hnûah hian tui létah khán Nova-te nupa leh a fapate 3 leh an nupuite 3, an zavaiin mi 8 tih loh chuan tui lét chuan a ti hlum vek a; an ruang chu phùm a ni lo a; tuiah an ṭawih ral ta mai a ni ang. Mihring zínga thih hnûa phùm hmasak ber chu Abrahama nupui Sari a ni a; Abrahama khán Makpela pûk chu thlàn ro atân a lei a; chutah chuan a nupui Sari chu a phûm a (Gen 23.19). Abrahama pawh chu a thih hnûah Makpela pûkah chuan phùm a ni (Gen 25.9). Makpela pûkah chuan Isaaka leh a nupui Rebeki pawh phùm an ni a; (Gen 49.31; Jakoba pawh a faten Makpela pûkah bawk Aigupta ram aṭangin an han phûm a (Gen 50.13). Josefa kha a thih chuan a ruang chu ṭawih thei loin an siam a (Gen 50.26); a ruang erawh chu Sekem-ah phûm a ni (Jos 24.32). Josua kha kum 110 a nihin a thi a; a ruang chu Ephraim tláng rama Timnath-sera-ah an phûm a (Jos 24.30. Mosia kha Jordan ràl Moab ramah a thi a; a ruang chu Pathianin a phûm a; tûn thlengin Mosia ruang phûmna chu hriat a la ni lo (Dt 34.5–6). 

Juda-ten mitthi thawhlehna hi an ring lawk lo a; vànram pawh hi an ngaihtuah thleng ngai lêm lo. Mi a thih chuan a thlarau chu sheol-ah kalin an ring a; sheol chu mitthi zawng zawng kalna tùra an ngaih a ni. Sheol chu lei hnuai thûk takah awmin an ring a; chutah chuan mitthi thlarau chu nung chê chê-in a awm a; a nihna takah chuan ‘nung’ tih tlák pawh a ni lo. Chu hmunah chuan Pathian fak theih pawh a ni lo; an awm rii riai chauh a ni. Mizoin ‘mitthi khua’ kan tih ai khán sheol nun chu a nêp záwk. Mizoin mitthi khua kan tihah kha chuan sangha an la vaw thei a; in pawh an la sa thei a ni tih Tlingi leh Ngama thawnthûah kan hmu. Sheol-ah erawh chuan chutiang chu a tih ve theih loh! Isaia 38.18-ah chuan, 

Thlàn hian a fak thei si lo che a, 

Thihna hian a cháwimáwi thei 

hek lo che,” tih a ni.

Hetah hian ‘thlàn’ leh ‘thihna’ tih hi sheol hming dang a ni.

Thuthlung Hlui Juda sakhua (Judaism)-ah khán taksa thawhlehna thurin a awm lo tluk a ni a; chutih lai erawh chuan mipui ngaih dàn (popular view)-ah thawhlehna awm rinna chu a lo lang fãih fãih ṭhin. Judaism thurin pángngai (official view) chu Sadukai-te khân an keng zui zêl a; Thuthlung Thar hunah pawh, “Mitthi thawhlehna rêng a awm lo,” an la ti fan a nih kha (Mt 22.23; Mk 12.18; LK 20.27). Thuthlung Hluia mitthi thawhlehna chiang taka sawi lan hmasak ber chu Dan 12.2 kha a ni. Mipui zínga thawhlehna awma rinna awm fêih fêih pawh chu a kal ve zêl a; Thuthlung Tharah Pharisai-te khân chu ngaih dàn chu an rawn kalpui a. Pharisai-te ngaih dàn chu Isuan a rawn nemnghet ta a, “Kei hi thawhlehna leh nunna chu ka ni,” a rawn ti ta a (Jn 11.25). A thih hmá pawhin a thawh leh tùr thû vawi duai lo a sawi láwk a; a han thi ta ngei a, ni thum nîah zíng takah khaw èn hmáin a lo tho leh ta ngei a nih kha (Mt 28.1; Mk 16.2,6; Lk 24.1f; Jn 20.1).

Juda-te chu mitthi phûm ṭhin an ni tih kan hria. Abrahama hunah chuan thlàn lai hran loin pûk awm sá an hmang mai a. Thuthlung Thar hunah pawh an la inphûm zêl a; khatih lai kha chuan mi hausa deuhte chuan thlàn ro an nei tawh a; lung ker kuak, ruang dahna tûr a chhãwnga siamte pawh an nei tawh hlawm. Isua phûmtu Josefa pawh kha chutiang thlàn ro nei zínga mi chu a ni a; ama thlàn atâna siam chu Isua ruang phûm nân a hmang ta hlauh a nih kha (Mt 27.60). 

Kanaan ram chu sik leh sa thûah a lum deuh bawk a; mitthi ruang chu a rang thei ang berin an phûm ṭhin. A theih hrãm chuan an thih ni lá láin an phûm ṭhin. Mitthi an phûm thuaina chhan dang pakhat a awm a; mitthi ruang chu thil bawlhhlawh a ni a; chu vàng chuan dah bo vat an duh a ni. Juda sakhuaah chuan thil bawlhhlawh khawihtu chu a bawlhhlawh a; a khawih apiang a bawlhhlawh zêl a. A khawih apiang khawih chhãwngtu pawh an bawlhhlawh zêl. Bawlhhlawhna chu inkài chhàwn theih a nih avàngin mitthi pawh a rang thei ang berin an phûm ta ṭhin a ni. Thianghlimna erawh chu inkai chhàwn theih a ni ve lo; thil thianghlim khawihtu chu mi dangin khawih ve ta sela, a thianghlimna kha kai chhàwn theih a ni lo.

Thawhlehna thurin chiang tak a lo awm tákah chuan ni hnuhnungah, Isua lo kal hunah chuan mitthite chu thlàn aṭangin kaih thawh an ni ang tih a lo ni ta a. Tirhkohte thu hrilah pawh khán thawhlehna thurin hi a laipui tak a ni a; Isua kha a thawh leh miau avàngin Isua ang khân kan taksa ngei a tho leh dâwn a ni. Paulan tho leh taksa awm dàn tùr chu sawi fiah tumin a bei chiam a (1 Kor 15); mahse, a sawi fiah thei tak tak lo. A hun hnuhnung lamah Philippi mite hnéna lehkhathawnah erawh chuan tãwi tê, fiah takin a sawi ta thung a, “Ani chuan a thawhin engkim ama thû thûin a awmtír thei; chumi thawhzia ang zêlin kan tlàwm lai taksa hi (kan taksa tláwm tak hi - lehlin thar) ama taksa ropui anga awm tùrin a siam ṭha leh ang,” a ti ta (Phil 3.21).

Isua lo kal leh hunah chuan kan thlarau Lalpa hnèna chàwl tawhte chu a rawn hruai ang a; leia amah ringtute chu amah panin vàn chung sángah an chho ang a, an taksa chu mit khap kár loah thlarau lam taksaah changin, mitthi tawhte taksa ṭawih ral tawh pawh thlàn ata lo thoin mit khap kár loah an thlarau, Lalpa hnèna chàwl tawh nèn chuan thlarau lam taksa famkim an chang tawh ang (1 Thes 4.14–17). Isua kha a taksa ngei a tho leh a; amah anga kan thawh leh dáwn chuan kan taksa ngei hi a bo a bãng awm loin a tho leh tùr a ni. 

Apostol-te Thuvawnah ‘Taksa thawhlehna ka ring,” tih a ni a; Apostol-te Thuvawn hian kan taksa ngei tho leh tùr chu a nemnghet a. Nicea Thuvawnah pawhin a nemnghet leh bawk a, “Mitthi thawhlehna leh khawvél lo la awm tùra nunna chu ka thlîr,” tih a ni. 

Taksa thawhlehna kan rin si chuan mitthi ruang an chin hriat loh tam tak kan nei; thih dàn inang lo tak tak a awm bawk. Ṭhenkhat chu nghapuiin a dawlha a pai ṭawih vek an awm a; ṭhenkhat chu meiin a kan ral vek an awm a; ṭhenkhat chu ramsáin an ei zawh vek an awm a; a tam ber chu thlàna phùm an ni. A enga pawh chu ni se, ringtu chu chatuan nunna chang tùra kaih thawh an ni ang a; ring lote erawh chu chatuan hremna chang tùra kaih thawh an ni thung ang. Tû mah, a bo a bãng awm loin an ruang awmna hmun aṭang chuan kaih thawh an ni vek ang. 

Kristiante hi mitthi phûm ṭhin kan ni tlángpui a; hei hi Juda-te tih dàn kan lák chhàwn a ni. Muslim-ho pawh Juda sakhaw notê ang deuh bawk an ni a; mitthi chu an phûm ṭhin bawk. Mitthi ruang hãl ṭhin chu Hindu an ni ber. Thing tam tak hmanga ruang hàl hi tûnlai chhanah thil tih chi a ni vak tawh lo; boruak tih bawlhhlawhna chi khat a ni thei. Chu bákah thing tam tak hman kha ram leilung humhalhna (ecological theology) aṭanga thlìr phei chuan thil ṭha lo tak a ni thei bawk.

Tûnlai chuan khawthlang ram tam takah chuan ruang hàl dàn chi khat, electric hmanga deh ral mai hi an chíng ta a; hetiang hi ‘cremation’ an ti. Thing an hman ve loh avàngin boruak tih bawlhhlawh a ni ve lo a; thing tam tak hman a ngai lo a, ram ngâw humhalh nân a ṭha záwk bawk.  

Mizo zíngah ram danga thi, an ruang electric hmanga deh ral an awm ta zeuh zeuh a; an chhûngten an vâp an rawn hàwn a; thlàn mualah an phûm ve leh mai. Ruang lák ái chuan a awlsam záwk daih a; a tih chí hle tih mai tùr a ni. An vãp chu phûm kher loa dah ṭhat mai theih a ni bawk. Electric-a ruang hãl an awm pawhin ngaih dàn danglam kan nei vak tawh lo; an thlarau awm dàn tùrah kan buai tawh lo. 

Covid-19 hripui léng avàngin hmun dangah kan chhûngte an thi thei a; an ruang chu hàl ral a nih pawhin kan hre thiam viau dáwn niin a lang a; hriat thiam loh ngawtna chhan tùr a awm lo bawk. Kristian thurin, “Taksa thawhlehna ka ring” tih nèn a inkalh chuang lo. Pathian thiltihtheihna huang chhûngah chuan mitthi ruang chu eng anga tih ral pawh ni se, kaih thawh theih loh a awm lo a; thlarau taksa ropui a chan tùr kha tih bahlah a ni dâwn chuang lo bawk. Chu vàng chuan ruang hàl ral hi ngaih ṭhat lohna tùr a awm lo tih kan hriat a ṭha. 

Hetiang hi a lo nih tákah chuan electirc-a ruang tih ralna ‘cremation’ hi thlàn mual renchem nân pawh thil ṭha tak tùr a ni a. Aizáwl leh khawpui lo ṭhang zêl tùrah phei chuan thlàn mual hi kan harsat ṭan tawh niin a lang a. Sawrkar hian ruang tih ralna ‘cremation’ tih theihna tùr hi a buatsaih ṭan a ngai a ni lo’m ni? Ruang hàl ral (cremation) hian Kristiante rin dàn ‘taksa thawh lehna’ chungcháng a kalh hran bawk si lo. Kan taksa chu eng anga tih ral pawh ni se, Pathian thiltihtheihna huang chhûngah chuan kaih thawh theih loh pakhat mah an awm dáwn lo tih hi hriat chian tùr a ni. 

Hetianga ‘cremation’ tih theihna nei tùr hian Mizoram sawrkar hian kawng zawng ṭan se, thil tih chi tak a ni dawn lo’m ni?