KHAWI AṬANGIN NGE DIK KAN TEH?

Kum 2000 dâwn lâi kal taa Isua leh Nikodema inbiak zàn kha ka ngaihtuah lêt thut ṭhin nia! Nikodema khân zàn rehah Isua kha a va pan a; khawi lâi hmun leh tû inah nge an inhmuh kan hre thei lo. Isua kha Jerusalem-a a kal châng khân Bethani-a a ṭhianpa Lazara-te unau inah khân a thleng ṭhin ngei mai a; Nikodema’n a va hmuh ṭum khân Jerusalem khaw chhûngah nge Bethani-a Lazara-te unau inah khân ni ang âw? A tû-a mah mah lah zawh theih an ni tawh rih si lo! Mi ṭhenkhatin zànah kher Nikodema’n Isua a va kawm chhan kha Juda-te laka a fîmkhur vàngah an ngâi a; mi thiam ṭhenkhat erawh chuan zàn hi Juda rabbi-te tân thil zir hun ṭha ber pakhata an ngaih avàngin Nikodema khân zànah kher Isua kha va panah an ngâi thung!

Isua leh Nikodema chu an han titî dûn tak tak ta mai a! Nikodema’n Isua thil mak tihte chu a chunga Pathian awm vàng a ni tih a han sawi chuan Isuan ‘chung lam aṭanga pian’ a ngaih thû a sawi ta daih a! Nikodema’n Isua thusawi a man thiam ta hauh lo mai! Grik ṭawng an hmang dùn tùrah ngai i la! Isua ṭawngkam ‘anôthen’ tih chu ‘piang nawn’ (piangthar) tihnaah ngaiin tar hnûah nû pum chhûnga lûtin mi a pian nawn theih dâwn em ni tiin a zâwt ta hêhâw a nih kha!

Isua erawh chuan ‘pian nawn’ chungchâng a sawi lo a; ‘chung lam aṭanga pian’ ngaih thû a sawi zâwk a ni. Juda-ten ‘chung lam’ tih chu chènnah an ngâi a; ‘Pathian’ pehhêlna ṭawngkam kha Juda rabbi pachal chuan a man ṭhelh ta khauh mai a! Isua thusawi awmzia tak chu, “Pathian aṭangin i piang tùr a ni,” a tihna a ni si. Thu inman fuh loh laklawh hi chuan a buai nuaih duh khawp mai.

Nikodema hnêna Isuan ‘chung lam aṭanga pian’ thû a sawina ṭawngkam, vawi hnih chauh a hman (Gr. anôthen) hi kan Bible-ah ‘piangthar’ tih lo lanna awm chhun a ni. Hei tak hi Mizoten kan hriat fuh hleih theih loh chu a ni àwm e. Kan piangthar nawn awn awn a, piangthar nawnte nèn hian inchhiar ta vek i la, Mizoram mipui lêt eng emaw zât hi ‘piangthar’ kan awm tawh hial ang; a chhan chu mi ṭhenkhat hi chu vawi 4/5 piangthar nawn tawhte an ni tlat alâwm!

Isua erawh kha chuan ‘pianthar’ thû a sawi lo a, ‘chung lam aṭanga pian’ thû a sawi zâwk a. Chu tak chu Johana vêk hian a lehkhathawn lamah chuan “Pathian hrin” tiin a sawi ta a ni. “Tû pawh Isua hi Krista a ni tih ring chu Pathian hrin a ni,” a ti (1 Jn 5.1). ‘Pathian hrin’ nih theih dàn chu ‘Isua chu Krista a ni tih rin’ a nih chu; chu vàng chuan Isua kan rin chiah hian ‘Pathian hrin’ kan ni tihna a ni. Isua leh Nikodema inbiakna kal zêlah khân a chiang khawp mai, “Pathianin khawvêl a hmangaih êm êm a; chutichuan, a fapa neih chhun a pe a; amah chu tû pawh a ring apiang an boral loha, chatuana nunna an neih zâwk nân,” tih a nih kha (Jn 3.16). Isua Krista rin kha chatuan nun neihna kawng a ni. Hei hi Bible thu laipui ber a ni.

Mihring hian min hringtu kan nû leh pate kan chhûn ṭhin a; chutiang bawk chuan ringtuten chung lam aṭanga min hringtu Pathian hi kan chhûn tùr a ni ang. Min hringtu Pathian kan chhùn chuan a thû kan âwih ang. Hmânah ATC-ah khian ‘piantharna’ chungchâng sawi hona (seminar) a awm a; chumi ṭum chuan, “Ngâwi teh u, ‘piangthar’ hi kan ṭhahnem tawh a, mahse kan nun en hian kan danglam azeng pawh a ni mang si lo a. Kan nû leh pa, pi leh pute kha ‘Pathian thuâwih’ tih an ni ṭhin a; khatiang khân ‘Pathian thuâwih’ tihah hian i kîr leh teh ang u,” tiin ka sawi a. Chuta tel ve pakhat, kan kohhran mi ni lo, Pathian thu zirna lama sâng tak khân a pawm thei hauh lo mai!

Tûn thleng hian ka ngaihtuahnaa awm lian ta ber chu “Pathian thuâwih” tiha kîr leh a ni. Pathian thû hi chu âwih i la, kan rama sualna kan tih tam tak hi chu a bo nghâl duak ang! Kan rama sualna kan tih zawng zawng bul chu Pathian thû kan âwih tâwk loh rah chhuah a ni. Kan nû leh pa, pî leh pûte kha, “Vànram i kâi ang em?” tiin zâwt i la, anni chuan, “A mi khawngaihna azârah ka kâi ve êm ang chu,” an ti duh chauh a. Tûnlai ang hian ‘piangtharah’ an inchhâl ve vak lo a; mahse, ‘Pathian thuâwih’ tih an ni tlat! An la màwl ang ang khân Pathian thû an âwih ve tawp mai a ni.

Tûnlai titi pui ber pakhat chu Champhai DC sawn chungchâng a ni a. Kâr hmasa lama ka sawi tawh angin sawrkâr hnathawkte chu sawn ṭhin an ni a; sawn chhan erawh chu a inang vek lêm lo. Haryana state-ah khuan IAS officer senior pakhat a awm a, a hming chu Ashok Khemka (RR-IAS 1991) a ni a. A awm tawhna department apiangah thil dik lo hmu chhuak zung zung mai a nih avàngin sawrkarin a ngaithei lo a ni chêk ang a, October 2021 thleng khân kum 29 chhûngin vawi 54 sawn a ni tawh!

Ningani (20.1.2022) zànah Zonet lamkalin Champhai leh a chheh vêla kuhva phurtute a kawmna kha tih chhuah a ni a. Hun eng emaw chen ‘Side A’ kan lo ngâithla tawh a; ‘Side B’ chu ngâithla ve teh ang tiin chîk takin ka lo ngâithla a. Ka beisei ang erawh chu a pha lêm lo hle. Zonet lamkalin a kawmte khân anmahni ṭan hmun hum tumin an insawi fiah a ni ber a; an insawi fiahna kha a chhan a ṭha tâwk lêm lo.

Pa pakhat khân, “Sawrkar hna­thawk sumdâwng thei loin an tibuai,” tih lam hawi khân a sawi a. Pa pakhat khân an thiltih kha, “Thil sualah pawh kan ngâi hran lo,” tiin a sawi bawk a! Zirlaiten an zirlai an zir loh phah ni àwm taka sawi awm ṭhin chungchângah pakhat khân, “Lehkha an zir loh chhûngin an inhlawh a, lehkha an zir theih phah,” tih lam hawiin a sawi a; a sawi zêlnaah khân, “A fate pawh zirna hmun ṭhaah an dah theih phah,” tiin a sawi bawk. Kha kha chu thil ni thei tak chu a nih hmêl hle!

An thusawia langsàr tak chu, “Thil sualah pawh kan ngai hran lo,” tih kha a ni. Sual ngaihzamna boruak a lian hle tihna a ni! Burma kuhva phurh luh chungchângah hian mipui zînga zawhna langsàr tak pakhat chu, “Sual hi a lian leh a tê a awm em?” tih hi a ni. Bible kan en chuan Thuthlung Hlui lamah chuan sualna chi hrang hrang sawi chhuah a ni a; chûng sualna chi hrang hrang hremnate pawh chu tàr lan a ni (Exod 21.12–22.24). Bible-ah pawh sual lian leh tê chu a awm nameuh mai tih a lang chiang hle.

Bible-in sualna chi hrang hrang hremna a sawite pawh a inang lo nuaih mai a; nêp deuha hrem tùr te, na deuh taka hrem tùr te, thi khawp hiala hrem tùr te an awm a; thi tùra tihte chu lunga den hlum an ni ṭhin. Nû leh pa vua apiang chu tihhlum ngei tùr an ni a (Exod 21.15); nû leh pa ànchhe lawh ringawt pawh tihhlum ngei tùr an ni (Exod 21.17). Ran mutpui apiang pawh tihhlum ngei tùr an ni (Exod 22.19). Hei phei hi chu tûnlai chuan mak kan ti hle maithei!

Tûnlai sawrkar dànah pawh hian sual lian leh tê deuh chu a awm ngei mai. Kum 1860-a siam, India ram dàn lãr ber Indian Penal Code (IPC)-ah pawh hian sualna chi hrang hrang khawih thil sawina leh a hremna tùrin bung 23-ah sections 511 a awm a nih hi! Chutiang deuh bawk chuan kum 1973-a siam, April 1, 1974-a hman ṭan Criminal Procedure Code (CrPC)-ah pawh bung 46-ah sections 565 a awm bawk. Hêng sections zozâi hian a entîr pawimawh tak chu sualna chi hrang hrang hi a thuhmun loh avàngin hremna pawh a thuhmun thei lo a, a hrang nuaih mai tihna a ni.

Thil pawimawh ni ta bera lang chu sawrkar chak tak leh dik taka thil tih duh neih hi a ni. Mizoram hian ‘international border’ thui tak a nei a. Burma nèna insumdàwn tawnna pawh hi dàn ang takin chak taka kalpui ni se la; sumdâwngte pawhin dàn ang takin kuhva chauh lo, thil dang pawh rawn phur lût thei se la. Mizoram sawrkar pawhin dàn ang taka insumdàwn tawnna aṭang chuan hlâwkna lo tel ve se la; chûng hlâwkna a tèl sum chu sumdàwnna kawngpui ṭha taka siam nân hmang se la; tûn ang nuai nuai hian kan buai lo ang.

Zonet lamkalin Champhaia kuhva phurtute a kawmna aṭanga thil lo lang chiang tak chu kuhva phurh hi chu kum 1994 lam daiha inṭan tawh kha a ni a; khatih lâi erawh kha chuan motor lian pui pui an hmang lo. Dàn lo rau rauah tûnah erawh chuan a tam tham ta hle a; motor lian pui pui, kawng ti chhe thamin an phur zut zut a. Dàn lo a ni tih chu kuhva phurtute pawh khân an pha lo a; Assam Rifles an hêl ṭhin khân dàn lo a ni tih pawh a ti chiang lehzual. Man hlau chungin, sum duh vàngin an ‘risk’ a ni ber mai!

Kuhva phura sumdàwnna ‘volume’ hi a len êm avàngin Burma aṭanga dàn loa thil dang neuh neuh lâk luh nèn chuan tehkhin chi a ni lo. Dàn loa thil kalpui a nih chhûng chuan kuhva phurh rûk hi sawi màwi chi a ni lo ang. Burma kuhva phurh luhin a nghawng lian tak pakhat chu khawchhak lamah an hausak phah thûr thûr lâiin khawthlang lama kuhva chîngte erawh chuan an chhiat phah thung tlat si hi a ni. Hei tak hi Mizoram sawrkar pawhin a bih chian tùr chu a ni.

Mizoram chhûnga kuhva chîngtu­ten an chhiat phahna tùra thil tih chu a dik thei lo. Kan ram tih changkàn nân kan ram mite thawh chhuah kan ngâi pawimawh tùr a ni a. Indonesia, Malaysia, Thailand aṭanga dàn loa kuhva lák luh chiam âi chuan kan rama kut hnathawkte hlâwkna tûr kan ngâi pawimawh tùr a ni dâwn lo’m ni? Mizoramah hian hmánláiin chhim leh hmàr, chhak leh thlang indo a lo awm tawh a. Tûnah hian dik lo taka ram dang kuhva lâk luh avàngin chhak leh thlang ‘economic war’ thleng lul suh se!

Central sawrkarin Burma aṭanga kuhva lák luh hi kum 2019 aṭang a khap tawh a nih chuan Mizoram sawrkar pawh hian khapna thupêk chu khauh takin a kengkawh mai tùr a ni. Champhai lama kuhva phurtute pawh hian a dik lo tih hre renga ti lui tlat an nih chuan Pathian thû an âwih lo tihna a ni. Mizote hi Pathian thuâwih bâwihah kan intuk luh a pawimawh hle mai. Chhun tùr pawh kan nei ṭha, Pathian Fapa Isua ngei kha. Ani chuan a in tùr ‘no’ kha pumpelh duh hle mah se, a Pa thû a âwih avàngin, “Nimahsela, keima thû ni loin, i thû thû ni zâwk râwh se,” a ti a nih kha (Mt 26.39).

Dik leh dik lo hi ringtuten Pathian thû aṭangin kan teh tùr a ni. Pathian thû aṭanga teha ‘dik lo’ chu ‘dik lo’ a ni mai. ‘Ni’ chu ‘ni’, ‘ni lo’ chu ‘ni lo’ tih ang bawkin DIK chu DIK, DIK lo chu DIK LO a ni mai. Dik lo tih hre renga tih luih tlat hi chu a Pathian hrin zia loh deuh chu a ni!