Guest writer
Revd Chuauthuama
ENG NGE KAN MAMAWH?
Abraham Lincoln-a (1809-1865) chuan ‘Democracy chu mipuite sawrkar, mipuite siam, mipuite tân,” tiin a lo sawi a. Heta ṭang hian ram rorêlna ṭha siam tûrin mipuiten mawh kan phur hle tih a hriat theih a. Ram rorêlna ṭhaah chuan ramin hma a sâwn a, mipui pawh an hlim ṭhin. Ram rorêlna ṭhain a hrin chhuah tûr thil pawimawi zual tlêm tê lo thur chhuak ila-
Ei leh bâra intodelh
Mizoram mamawh lian ber pakhat chu ei leh bâra intodelh a ni. Thil ei chi tân rêng rêng ei tûr a awm loh chuan ṭâm a thleng ṭhin. Ei tûr awm lohnaah chuan mihring, ran leh thlai tân chhiatna nasa tak a thleng ṭhin. Thlalêr ram roah ramsa an chêng duh lo a, thlai pawh a ṭo thei lo; an tân ei tûr - châw awm loh vâng a ni. Mihringte pawhin ei tûr kan mamawh a; kan mamawh tak kan thawh chhuah ṭhat theih nân ramin hma a sâwn a ngai. Mizoram mipui tlêm te, nuai 10 âwrh chauh hian ei khawp buh kan thar lo a, vai buh ringin kan khawsa a ni ta ber mai. Buh chauh hi kan mamawh a ni lo a; chawhmeh tûr leh thei lam chi thil tam tak kan mamawh tel bawk. Hêng kan thil mamawhte hi engtin nge kan intodelh theih ang? Kan intodelh theih dàn tûr kawng zawn hi sawrkar mawhphurhna a ni a; a tihpuitlinna tûrah erawh chuan mipuiin sawrkar ṭawiâwmin theih tawp kan chhuah ve a ṭûl ang.
Mizoram sawrkar Agriculture Department chhût dânin tûnah hian hectares 75,000 hi leileta siam theih a ni a; hei ringawt pawh hi tih tak takin bei ta ila, kan mamawh chu thui tak a phuhru thei ang. Kan rama thar chhuah theih ang chu a tam thei ang ber thar chhuah tum ila; kan mamawh bák kan thar a nih phei chuan sumah chantîrin India ram leh khawvêl ram dangah pawh thawn chhuah tûr kan nei thei ang. Mizoramah ram chhengchhia tam hle mah sela, ram ṭha lai chin ringawt pawh mi chêng tlêm tê mamawh phuhru thei tûr chu thar theih a ni.
Inkal pawhna kawngpui ṭha (communication)
Ram hmasâwn nân thil pawimawh tak pakhat chu inkal pawhna kawng ṭha a ni a; kawngpui
ṭha siam chu sawrkar mawhphurhna a ni. Kum tluana harsatna awm miah loa tlân par par theihna kawngpui ṭha kan mamawh a ni. Mizoram hi tlângram ni mah se kawngpui ṭha sial hi thil harsa lutuk a ni lo. Khawvêl ram dangah pawh Mizoram aia chhengchhe zâwkah kawngpui ṭha tak tak, hnûm hlurhin an siam thei a. Sawrkarin zir sela chuan tih theih loh hi a awm tak tak lo.
Mizoram dung leh vãng chhun chhuak vekin sawrkarin kawngpui ṭha siam sela, mipui tân thil tih a awlsam ang a; ram hmasâwnna pawh a kal chak ang. Engati nge Mizoram hmun kilkhãwrah sawrkar hnathawkten awm an hreh ṭhin? Inkal pawhna kawng a ṭha tâwk lo a, hmun kilkhãwra awm chu a châkawm lo a ni. Kawngpui ṭha hi ram dung leh vãng tluanin nei ila, km 100 lekte chu dârkâr hnih khat lekah kan thleng zung zung thei ang a; khawi lai mah hi hmun hrehawm a awm lo ang. Tûnlai Israel ramah pawh kawngpui an nei ṭha êm êm a; indo nikhuaah pawh dârkâr 24 chhûngin an ram chhim tâwp aṭangin hmâr tâwpah sipai an suan hman a ni. Kawngpui nei ṭha lo se, chutiangin an ti thei bîk lo ang a; indonaah pawh an chak loh phah thei hial ang. Mizoramah erawh chuan khawi hmunah pawh zin ila, driver-te chu kawng ṭha lai thlang rêng rêngin an hmanhlel a; kan thang rei phah hle ṭhin a nih hi! Nimin piahah khân Mizoram CM chuan ram dang aṭanga lo zinten Mizoram kawng ṭha an tih thu a sawi a; thlawhtheihnain an lo kal a ni ang ã!
Kâwlphe tha tam tâwk (Power & Electricity)
Kâwlphe tha (electricity) tel lo chuan tûnlai chhanah thil tih hleih theih a ni ta lo. Mizoram hmun hrang hrangah han zin ila, electric a awm ṭhat loh chuan a hrehawm phah khawp mai. Electric a awm ṭhat loh chuan âr pawh a vulh hleih theih tawh loh a; refrigerator-a thil dah a rimchhe vat a, uih bâwm a ni mai; hospital-ah inzai a theih loh a; mistiri hna thawh a khaihlak a; kan eirawngbâwl thlengin a nghawng thei.
Tûnah electric nei ṭha ila, khaw lumin kan inchhêm vawhtîr thei a; khaw vawhin kan intilum thei a; kan mutbu thlengin electric-in kan tilum thei. Eirawngbàwl pawh hi gas bûr put tawrh tawrh ngai loin electric thuk vek hman theih khawpa chak power supply nei ila chu khawsak a awlsam phah ngawt ang. Electric nei tam tâwk tûrin lui tê khuah vak vak a ṭûl ber lo a, luipui pawh tam tak khuah a ngai hek lo. Luipui pahnih pathum, electric pe chhuak tam thei deuh khuap ila, kan mamawh bâk - hralh chhuah tûr hial pawh kan nei thei ang. Luipui tam tak khuah chuan nghawng ṭha lo a nei thei a; ram tihchhiatna a nih theih avângin fîmkhur hle a ngai. Compensation beisei thãwm a ring ṭhin bawk si!
Tui tam tâwk kan mamawh
Mizoram hi ruahtui tlâk tamna ram ni mah se sawrkar tui pêkah kan innghat ber. Kawngpui ṭha neiin electric ngah tâwk mah ila, tui kan neih tam tâwk loh chuan khawsak a nuam kim thei ngai lo ang. Mihring taksa 60% vêl hi tui niin mi thiamten an sawi a; chu chuan mihringin tui kan mamawh tamzia a tilang chiang hle. Thufing pakhatah, “Fai hi Pathian an teuhna ber a ni,” tih a ni a; fai tûr erawh chuan tui kan mamawh thung. Mizoramah khua a lum telh telh a; chuvàngin fai tûrin inbual ngun a ngai. Zînga inbual ringawt a tâwk tawh lo; tlai lamah chhûna thlanin min bual kha tleuh fai a ngai a; tui kan neih tam tâwk loh chuan inbual ngaihna a awm lo.
Tûnah chuan PHE Department-in thingtlâng mi pakhat tân ni tin tui litre 40, Aizâwla mi tân litre 70 hi pêk a tum theih chin a ni rih àwm e, a beitham hle a ni. Thingtlâng tân litre 40 tih pawh hi a tlêm mah mah; khawpui mi aiin an tê bîk pawh a ni chuang si lo; mamawh inang deuh renga pêk tûr an ni. Khawvêl ram dangah chuan mi pakhat tâna tui an pêk chu ni khatah litres 500 a ni; kan inthlau raih raih khawp mai! Ei leh bàr tùr ngah hle mah ila, a siamna tûr tui kan neih si loh chuan awmzia a nei thui thei lo ang. Kan ram ngâw kan tihcherau nasat avângin tuikhur tui pawh a kang nasa tual tual a, hmun tam takah chuan duh ang zât chàwi tûr pawh kan nei thei tawh lo.
Zirna ṭha (education)
Tûnlai Mizorama ṭawngkam lãr tak pakhat chu ‘world class education’ tih hi a ni. Zirna ṭha kan mamawh hle. Tûnlaia Mizoramin kan buaipui ber pakhat chu IAS/ IPS, etc., tling thar tlêm ta lutuk hi a ni. Chief Secretary tûr leh DGP tûr pawh kan nei mûmal tawh lo; vai officer-ah kan innghat a ni ta ber mai. Kan ram zirna hi sawrkar hian a sawp chhe hneh hle. Kohhranin elementary education a enkawl lai kha a ngaihawm ta hial. District Council-in elementary education a enkawl aṭang khân zirtîrtu lák chu party politics nên a inzawm ta a; zirtîrtu awm ṭha duh lo thununtu an awm tawh lo. Tûn thleng hian kan rama sawrkar enkawl school-ahte chuan zirtîrtu tam hle mah se naupang tih tham an nei tawh lo.
Private school kan indinsiak a; mi tam takin sumdàwnna rilru pûin an din a. Kohhran hrang hrang pawhin English Medium School kan din ve ta zêl a. Kan tu leh fate chu “Baa baa black sheep’-in kan chãwm a; Mizo ṭawng thiam mûmal loin kan chhuah a. Nakin lawkah chuan Mizo ṭawng ngei pawh hi a ral mai ang tih a hlauhawm; UNESCO chuan ṭawng ral hlauhawm 50 a tàr chhuah zîngah Mizo ṭawng a tel an ti. Mizoram mamawh chu certificate leh degree phû tâwk ngeia thiam chher chhuak thei zirna ṭha a ni. Ram rorèlna nei ṭha ila chutiang zirna ṭha chu neih a harsa lo ang.
Hrisèlna ṭha (Health Care)
Ram rorèlna ṭha neihna hmunah chuan mipui an hrisêl ṭhin. Mizoram mipui hrisèl lohzia chu tlâng hriat a ni. Khawvêlah mipui tam dàn
aṭanga teha cancer vei tamna ber kan ni an ti. HIV/Aids-ah kan sâng ber leh tawh bawk emaw ni? Zûk leh hmuamah lah kan insûm duh lo. Mizoram Synod ngei pawh hian zûk leh hmuama insùm hi a ‘agenda’ a ni. Kum 2001 Synod-ah, “Kan Synod hnuaia thawktute chu zûk leh hmuama fihlîm tûra ngen ni rawh se,” tih a ni (2001 Synod Gen 18). Kum 2015 Synod-ah chuan thawktute chauh ni loin, “Mizoram chu zûk leh hmuama a fihlîm theih nân Synod-in hma la rawh se,” tih a ni (2015 Synod Gen 34). Kum 2017 Synod-ah chuan, “Synod hnuaia hun puma thawkte chu zûk leh hmuama inthiar fihlîm tûra ngen ni leh rawh se,” tih a ni leh (2017 Synod Gen 17). Heti chung hian kohhran hnuaia thawkte ngei pawh insûm tum chuang lo an la awm zui zêl.
Mizoram sawrkar chuan zûk leh hmuam nasa takin a do a; an mi man chanchin pawh ni tin deuh thàw chanchin tharah hriat tûr a awm a. Ruihhlo do phei chu hotu berah Chief Minister hmangin thapui thawh a ni a; chutih laiin mi mal, chhûngkua, kohhran leh khawtlângin kan chhiatpui ber pakhat ‘zû’ erawh chu a zawrhtîr lui tlat lawi si! Pastor-ten mitthi an vui tam ber phènah ‘zû’ a awm deuh zêl. Ningani zâna Presbytery hrang hranga Pastor report-ah chuan bial tinah hmeichhia aiin mipa thi an tam zâwk vek; an thih chhan phènah chuan ‘zû’ a awm deuh zêl; hmeithai siamna khâwl ‘zû’ hian Mizo mipa a suat hnem ta hle mai. School naupang zîngah pa nei lo an pung tual tual bawk.
Police-te hi hrisêl tûra ngaih an ni; Mizorama police-te erawh chu an hrisêl lo hle. Excise & Narcotic Minister-in Mizoram Assembly-ah 2015–2018 kum bul thleng khân police 435 an thih thu a puang a nih kha! An thih chhan tam ber phênah chuan zû a awm deuh zêl! Sawrkar lam insawi thiamna erawh chu zu zawrh hmaa zu chhia an in vàng tih a ni daih! Hnâr hnuaiah phatna a bo lo tih zawng zawng an neih zo a ni ber. Hêngte hi ram rorêlna ṭha hnuaia thil thleng a ni thei dâwn em ni?
November 28-ah MLA kan thlang dâwn. Tu nge kan thlan ták ang? Ram hruaitute chu a taka Pathian leh Kohhran tâna rinawm ni thei hrãm sela. Kan ram hi chhan tlák a la awm a; chhan theih dinhmunah a la ding a; a chhantu tûr mi dik leh huaisen kan mamawh a ni.