Guest writer
Revd Chuauthuama
RAM THIANGHLIM ZIN
Isua tual lènna ram khu Thuthlung Hluiah chuan ‘Kanaan’ an ti a; a awmzia sawi dàn hrang hrang a awm. Kanaan chu phairuang tihna ‘kana’ aṭanga lo kal ni-a sawi a ni a, tichuan ‘phairuang awmna ram’ tihna a ni thei ang. Chutiang hnim chu Kanaan ram thlang lam tuipui kam vêlah a tam a; chu lai chu hmun zâwl a nih avàngin Kanaan chu ‘hmun hniam, hmun zâwl’ tihna angin sawi a ni bawk. Chu hmunah chuan rawng dumna atâna hman ṭhin hnim chi khat ‘qana’ chu a tam avàngin ‘Kanaan’ an ti ni-a ngai an awm. “Qana’ hmanga la an dum ṭhin chu puan sen duk atân a ṭhain a hmingthan phah hle. Kanaan ram hmàr lam tuipui kam Phoiniki pawh la dumah a hmingthang a; ‘Phoiniki’ tih chu ‘sen duk’ tihna tho a ni, Kanaan tih nên awmze thuhmun reng a ni.
Kanaan ram chu Pathianin Abrahama hnêna a thlahte luah tûr ram a tiam kha a nih avàngin ‘ram tiam’ (promised land) tih a ni bawk. Ram ṭhaa ngaih a nih avàngin ram tiam sawimawi nân ‘hnute tui leh khawizu luanna ram’ tih a ni ṭhin a; Kanaan ramah chuan hnute tui leh khawizû a takin a luang tihna erawh a ni lo. Eizawnna chi hnih - ran vulh leh lo neih theihna ram tihna a ni. Lo/huan an nei a, chutah chuan grêp an chîng a, grêp tui chu an teng khang a; hnãng ban thliak khawpa an ten khang chu khawizû ang maia thlum a ni a, a hmingah pawh ‘khawizû’ (Heb. debas) an ti ve mai a ni. Chu khawizû siam chawp chu an chaw rinpui ber pakhat chhangah an tât a, a thlum tui hle a ni. Kanaan ramah chuan ran an vulh thei bawk a; an ran vulhte chu beràm te, kêl te, bâwng te, sabengtung te, sanghâwngsei te a ni. An ran vulhte hnutê chu an sâwr a; ran hnute tui chu an chaw chi khat a ni; butter ah te, cheese ah te an siam a; hnute khang chu an chaw ṭha zînga chhiar tel a ni. Chutiang chuan Kanaan ramah eizawnna chi hnih - lo neih leh ran vulh a tih theih a; chumi sawimawina ṭawngkamah chuan ‘hnute tui leh khawizû luanna ram’ tih hi an lo hmang ta a ni.
Kum AD 135-ah khân Juda-te chu Rom lakah an hel a; an hotupa hming châwiin ‘Bar Kochba helna’ an ti ṭhin. Chutih laia Rom lalber Hadrian-a chuan Jerusalem leh Kanaan hming chu khawvêl aṭanga nuai bo hlen a duh a; Jerusalem chu ‘Aelia Capitolina’ tiin a thlák a; Kanaan tih pawh tûn hmaa thlang lam tuipui kama lo chêng ṭhin Philistine-hote hming châwiin Latin ṭawngin ‘Palestina’ a ti a. Aelia Capitolina tih chu a ding chhuak zo ta lo a; Palestina tih erawh chu a ding chhuak a, tûn thlengin Israel ram sawina hming hlun tak pakhat chu ‘Palestina’ tih a ni a; a ram mi Arab-ho sawi nân pawh ‘Palestinian’ tih a ni hlen ta.
Kum 1948-a Juda-ten Independence ram an lo din khân a tîrah a hming tûr an hre mai lo; ‘Zion’ leh ‘Israel’ tih an bûk a, Ben Gurion-a duh angin ‘Israel’ tih an thlang ta a ni. ‘Israel’ tih chu Palestinian tân chuan hman nuam a ni lo, chutiang deuh bawkin ‘Palestina’ tih chu Juda-te tân hnam nuam a ni bîk lo; chumi ṭhelh nâna hming pawisawi lo ber chu ‘Ram Thianghlim’ (Holy Land) tih hi a ni. Juda-te tân ram thianghlim a ni a; Kristiante tân Isua tual lènna a nih avàngin ram thianghlim a ni a; Muslim tân Jerusalem chu khawvêla an hmun thianghlim ber pathumna a nih avàngin ram thianghlim a ni.
Chu ram thianghlim chu Kristianten Isua tual lènna ram a nih avàngin kan tlawh chák ṭhin a; tûn hma chuan mi tlêm tê tân lo chuan tlawh ngaihna a awm lo. Tûnah erawh chuan khawvêl a lo tê ta a, ‘global village’ an tihah kan chêng ta a. Sum leh pai lamah tûn hma aiin kan lo khawsa thei ta zâwk a; Israel leh India chuan inlaichînna ṭha tak (diplomatic relation) an lo nei ta bawk a. Sum ngah tân chuan Israel ram chu an Kolkata kal mai mai thei tawh a ni. Chu bákah a huhoa zin buatsaih thei an lo awm ta zêl a; chûng mite chuan sum siamna atân a huhoa Israel ram zin tûr an zawng reng bawk. Mi tam takin Israel ram chu an tlawh ta. Mi ṭhenkhat chuan video camera an keng a, an zin chanchin chu Local TV-ah an chhuahtîr a; kal ve thei lote tân chuan hmuhnawm ti taka lo thlîr theih a ni.
Israel ram zin hi a thlákhlelhawm a; zin tawhte tân chuan mitthlaah a châm zui a. Pathian thu zir mite tân phei chuan mit ngeia hmuh aṭangin Pathian thu hrilh fiah leh sawi kawngah puitu ṭha tak a ni thei. A huhoa ram thianghlim zin hmasak ber chu Mizoram sawrkar ruahmannaa kum 1992-a mi 29 zuk kal kha a ni. Khami ṭum khân mi chi hrang hrang an kal ho a; an zîngah chuan C. Rokhûma leh R. Vànlàwma pawh an tel. Khami ṭuma zuk kalte khân an lo hàwn hnûah chanchinbuah an zin report an ziak sap sap a. R. Vànlàwman a lehkhabu ‘Khawvêl Lehlam’ tih chanve vêl chu ram thianghlim an fan chanchin ziah nân a hmang a. C. Rokhûma chuan lehkhabu tê, phek 24 ṭheuh pathum. ‘Ram Thianghlim (Holy Land) Ka hmu Ta I&II’ leh ‘Ram Thianghlim (Holy Land) Thlîr Lêtna’ tih a ziak bawk.
C. Rokhûma chuan Church of the Holy Sepulchre-a Isua thlàn an tih (symbol) chu an tlawh thu a ziahin ft 5x2x3 niin a sawi a. Isua thlàn a teh leh teh loh chu an kalpui Rev. Lalchhuanliana ka zawhin tehna hman a nih loh thu min hrilh a. C. Rokhûman Isua thlân chu ft 5 leka sei ti-a a sawi avàng chuan Isua chupa tê fel rên ràwn pawh ni se eng nge pawi a ti ta mai a. Zakaia chungchûnga “amah lah a tãwi si a” tih kha Zakaia ni loin Isua kha a tâwi zâwka chu a ni ang a ti tak deuh deuh a!
Kum 1998-a Holland-ah ‘Reading the Bible from the Jewish Perspective’ zir zoa ka lo hàwn pahin Jerusalem-ah ni 8 ka châm a. Hemi ṭum hian hmun dang ka tlawh vak lo; Jerusalem leh Bethlehem erawh chu kan fang chip hle. Church of the Holy Sepulchre-a Isua thlàn symbol lung kuang pawh chu Aizâwl Glass House aṭanga measuring tape ka lei ngei chuan ka teh ta a; ft 5x2x3 ni loin a dung ft 6.3, a sàn zawng ft 2, a vàng ft 3½ a ni. Hemi ṭum hian Garden Tomb pawh ka teh tho a; Garden Tomb-a thlàn erawh chuan lung kuang dah a ni ve lo a, thlàn chhuat awm ang ang chu a dung inches 82 (ft 6.10) a vãng lam, chhak lamah inches 35 (ft 2.11), thlang lamah inches 40 (ft 3.4) a ni.
Isua kha pa lian nge a nih pa tê tih thua inhnial lai khân C. Rokhûman Isua thlan chu a teh lo tih rawn inpuangin tourist guide hmingthang tak Immanuel de Han-a lehkhabu, vawi 17 chhut nawn tawh, ‘Our Visit to Israel’ rin chhana ziak a nih thu a rawn sawi chiang ta a. De Han-a ziah dàn chuan, “Though a low door the Chapel of the Sepulchre is entered; the tomb of Christ is on the right side covered with a marble slab. It is 5ft long, 2 ft wide, and 3 ft high” tih a ni. A nihna takah chuan chu thlàn symbol atân lung kuang an dah chu ft 6.3-a sei, ft 2-a sâng, a vàng lam ft 3½ a ni. Tûna lung kuang khu kum 1810 hnua dah a ni.
Kan sawi tum takah lût tawh ila. Ram Thianghlimah chuan tourist guide dangnãl tak takten ngaihnawm takin hmun pawimawh chanchin an sawi zat zat thei a; an sawi zawng zawng erawh chu a dik vek bîk lo. An sawi zawng zawng kha Matthaia ziak ang maia rin bur vek zêl tûr a ni lo. Jeriko khaw bula Zakaia làwnna anga an sawi sycamore theipui kûngte an tihte chu Zakaia làwnna tak taka ngaih kher tûr a ni lo, entîrnaah ngaih a him zâwk. Thil pakhat ni si, hmun hnih hmun thumah a awm hlawm. Isua thlàn hmun 2, Emmau hmun 4, Isua baptisma channa hmun 2, etc.
Jordan luia Isua baptisma channa an tih pawh hmun 2 a awm a, pakhat zâwk chu a lãr vak lo. Khualzinte an tlawhpui ber hmunah chuan tuia inhnim phûma baptisma chan mai theihin an siam a; a bul hnaiah thawmhnaw hák hawh mai tûr a awm bawk. Mizo zuk zinte pawh he hmun hi an tlawhpui ṭhin a; tlawhtute zîngah Pastor-te pawh an tel. Khualzin tam takin Isua baptisma channa hmun an tiha inhnim phûma baptisma chan nawn an duh a; an zînga Pastor awmte chu baptisma chantîr tûrin an ngên ṭhin. Presbyterian Pastor-te chuan baptisma an chantîr duh lo ṭhin a; kohhran ṭhenkhat Pastor erawh chuan an chantîr hnial lo a ni ang. Kan kohhran mi leh sate ngei pawh Jordan luia inhnim phûma baptisma zuk chang nawn an awm nual tawh. Baptisma hi chan nawn chi a ni lo; vawi khat chan a tâwk. Isua baptisma channa hmun tih pawh hi a dik ngei ti-a sawi theih a ni lo; tlai khawhnûah tui tamna hmun remchâng lai, pan nuam si kha ringtuten an lo cheibâwl mai a ni.
A enga pawh chu ni se, Isua baptisma chan laia Jordan tui kha chu Tuipui Thi-ah a luang lût fai vek tawh a, khawiah nge a awm hriat a ni tawh lo. Ram Thianghlim ngaihsàn a ṭha e, mahse puithûna âtthláka min hruai thei lakah erawh chuan fîmkhur a ṭûl hle.