Guest writer
Revd Chuauthuama
JOSEFA EIZAWNNA KHUA - NAZARETH
Krismas kan lo hnaih ṭan ta. Krismas lo thlen apianga rilrûa lo lang ṭhin pakhat chu Nazareth hi a ni. A chhan chu he khuaah hian Kanaan ram chhim lam Judai ram mi ni si Josefa khân ei a va zawng teh daih a. Josua hunah khân hnam hrang hrang kha ram chan bîk fel taka sem an ni a (Jos 14–22); Juda ram chan chu chhim lam ber a ni (Jos 15). Hun lo kal zêlah erawh chuan an ram chanah ringawt khân an inkhung reng lo a ni ang; Babulon sal tâng chhuah hnûah phei chuan tûn hmaa an ram bîkah khan an awm zêl tawh lêm lo. Hnam hrang hrang kha a remchàn dan angin an duhna apiangah ei zawng tùrin an pêm kâwi vêl pawh a ni mahná!
Josefa chu pi leh pûte aṭanga Jerusalem chhim lam Bethlehem khaw chhuak a ni; Jerusalem chhim lam Bethlehem ka tih kher chhan chu Galili bialah hian Bethlehem khua a awm ve tho a. Rorêltute zînga mi Ibzana khua kha a ni (Jos 19.15; Ror 12.8,10). Nazareth khua hi Galili chuanhnuaia khaw te tak tê a ni a; Jerusalem aṭangin mél 80 vêl a ni a; Galili dîl aṭangin chhimthlang lam mél 5 vêl a ni.
Nazareth hi Zebulun leh Naphtali ram, ‘Jentail-te Galili’ an tih biala awm a ni a. Kum BC 721-a Assuria-in Israel ram a lâk hnû khân hnam dang an rawn dah luhna hmun a nih avàngin ‘Jentail-te Galili’ tih hming a put phah ta a; Hebrai ṭawnga ‘galil’ chu ‘bial’ emaw ‘hual’ emaw tihna pawh a ni thei a; Assuria-in a thiar chhuah bãng Israel mi hnutchhiahte chu Jentail-ten an hual vêl a ni ber. Hêng Israel mi an hnutchhiahte hi mi retheiho an ni. Mi leh sá an inpawlhsawp nasa a; chuvàng chuan Galili biala mite chu an ṭawng aṭang pawhin hriat theih an ni. Isua an man zàn pawh khân Petera hnênah, “Nang pawh an zînga mi i ni ngei mai, i ṭawngah pawh a hriat vek alâwm!” an tih kha (Mt 26.73). Galili mite Aramaik ṭawng leh Judai rama mite Aramaik ṭawng kha an lam dànah hriat hran theihna a awm a ni ang.
Eng vàngin nge Josefa leh Mari-te hi Nazareth-ah an awm daih? Anni pahnih hi inchhûngkhat hnaivai tak an ni ang em? Hemi chungchângah hian Bible a ngâwi tlat a; a nihna tak kan sawi thei lo. Josefa chu Juda hnama mi a nih chuan Mari pawh Juda hnama mi a nih ngei a rinawm a; a tlângpui thûin hmânlai chuan an hnam/ chipuite nèn nupui pasalah an innei deuh ber ṭhin.
Josefa chungchângah chuan Nazareth-a a awm daih chhan hi eizawnna tùr hmun remchâng a dap vàng a nih a rinawm. Babulon sal tâng kîr lehte kha Judai ram lamah an inbêngbel deuh ber a; chuvàng chuan eizawnna thûah pawh an indîp tlâng deuh ang a, harsatna an tâwk nual thei ang. Josefa kha ‘mistiri’ a ni a; kan Bible hman laiah chuan ‘thingrem siamtu fapa’ tih a ni (Mt 13.55; Mk 6.3). Lehlin tharah chuan ‘mistiri fapa’ tih a ni a (Mt 13.55); Marka ziakah chuan amah Isua kha “Jakoba te, Josea te, Juda te, Simona te unaupa ‘mistiri kha’ a ni lo em ni?” tih a ni thung (Mk 6.3). A pa eizawnna ‘mistiri’ hna kha Isuan a thawk chhunzawm ve tihna a ni ang. Mizo Bible an lehlin lai hian inchhûng bungruaa langsàr ber chu ‘thingrem’ a ni àwm e; chuvàng chuan hriat thiam awlsam tùrin ‘thingrem siamtu fapa’ tih hi an hmang ta duah a ni ang.
‘Thingrem siamtu’ tih hi sâp ṭawngah chuan ‘carpenter’ tih a ni a; a tîrah chuan ‘carpenter’ tih hian inchhûng bungraw siam lam a káwk vak lo. Latin ṭawng ‘carpentum’ aṭanga lák chhàwn a ni a; chu chu ‘tawlailîr ke pahnih nei’ tihna a ni. Chuvàng chuan English Bible lâr tak Authorised Version (AV-1611) an buatsaih lai khân ‘carpenter’ tih chuan inchhûng bungrua a la káwk bîk lo a; tawlailîr siam bâkah in sak leh lawng tuk lam hna a kâwk tel tawh zâwk a ni.
Josefa chuan eizawnna ṭha zâwk zawngin Galili hi a pan a ni hmèl hle. Engati nge Nazareth-ah kher awm hmun a khuar? Nazareth chu Isua pian lai chuan khaw te reuh tê, mihring awm pawh 500 hnuai lam a ni ang. Hmànlai Nazareth khuain a luah chin chu chhak leh thlang zâwngin patling kal chak deuh tân chuan minutes 10 vêl leka thlen theih a ni. Tûnlai Nazareth chu chuanchung leh chuanhnuai a awm a; hmànlai Nazareth chu tûnlai Nazareth chuanhnuaiah, tlâng leh tlâng inkâr ruama awm a ni.
Thil mak angreng tak chu ‘Nazareth’ tih hi Thuthlung Hluiah a lang miah lo a; Juda-te lehkhabu lâr tak pahnih Talmud leh Mishna-ah pawh a lang bawk hek lo. Thuthlung Thar huna Juda chanchin ziaktu hmingthang tak Josephus-a lehkhabû pahnihah pawh ‘Nazareth’ tih a chuang miah lo; Thuthlung Tharah erawh chuan Nazareth hi vawi 29 a lang.
Heti taka Nazareth a lansarh loh chhan chu a têt vàng a ni ang; ‘khawpui’ tih pawh a hlawh pha lo. Hebrai ṭawnga ‘khawpui’ tih chu ‘kulh nei khua’ tihna a ni a; Nazareth chu a têt ém avàngin kulh a nei ve pha lo. Thingtlâng khaw te tak tê a nih avàngin a pawimawh pha lo a; chuvàng chuan he khuaa chêngte pawhin hmuhsit an tâwk deuh ṭhin a ni ang, “Nazareth-ah thil ṭha a chhuak thei em ni?” tih a ni (Jn 1.46).
Engati nge Josefa chuan Nazareth-ah awm hmun a khuar? A chhan dik tak hre lo mah ila, ngaih zàwn theih tùr thil erawh chu a awm. Nazareth chu thingtlâng khaw te tak tê ni mah se, a piah lawk hmàr lamah chuan khatih laia Galili bial khawpui (capital) Sephoris chu a awm a. Sephoris chu Nazareth aṭanga km 5 leka hla a ni a; Josefa chuan Nazareth aṭang chuan Sephoris khawpuiah hna a thawk pha ang. Thuthlung Thar hun lai khân Galili biala Juda-ten Rom laka indan an duh avàngin an hruaitu ‘Galili Juda’ an tih ho chuan Sephoris khawpui chu an bei ṭhin a; chuvàng chuan Josefan khawpuia awmchilh chu him tâwk loah a ngai a nih hmèl hle. Chu bákah chuan Sephoris chu Rom pathian biakna hmunpui a ni a; Juda hnam rilru khauh tak leh Pathian Jehova (IAHUA) betu tân chuan Sephoris khuaa awm chu thil nuam tak a ni lêm lo bawk ang.
Josefa hnathawh kha ‘mistiri’ hna a ni; Nazareth aṭangin Sephoris-a hna va thawh chu thil harsa a ni lo ang. Isua khân a thusawi pakhatah, “Ka nghâwngkawl chu a nuam a, ka phur pawh a zãng a ni,” a tih kha (Mt 11.30). Mizoten ‘nghâwngkawl’ kan tih chuan mihringin thil phurh nâna kan hman hi rilrûah a lang ṭhin a; Juda-te chuan kan ‘nghâwngkawl’ ang hi an hmang ve lo. Juda-te nghâwngkawl chu ‘bâwng nghâwngkawl’ a ni thung; nghâwngkawl tuk thiam tuk an hman chuan bâwng an nuar ve lo.
Thawnthu pakhatah chuan Isua kha Galili biala bâwng nghâwngkawl tuk thiam ber a ni a; a nghâwngkawl tuk lei tûrin Galili pum pui aṭangin an lo kal ṭhin an ti! William Barclay-a phei chuan a suangtuah belh ta zêl a; Nazareth-a Isua workshop kawngka lu chungah chuan “Ka nghâwngkawl chu a nuam” tih ziak intâr tùr angin a suangtuah a ni (William Barclay, Gospel of Matthew. Vol 2:19). Isua hun lai khân bâwng chu lei lettû ah leh tawlailîr hnuktû ah an hmang ṭhin a; tawlailîr ke phanih nei chu nghâwngkawl hmangin bâwng an hnuhtîr ṭhin. Kohhran Pate zînga mi Justin Martar-a (AD 100–165) chuan Isuan leilehna hmanrua leh nghâwngkawl a siam ṭhin niin a sawi. Josefa-te pafa chu ‘thingrem’ ringawt siamtu zawng an nih hmèl loh deuh e!
Nazareth hi tûnlai Juda-te chuan ‘Natzrat’ an ti a; Palestinian-te erawh chuan ‘en-Natzra’ an ti thung. Nazareth chu Hebrai ṭawng ‘netzer’ aṭanga phuah a nih a rinawm; chumi awmzia chu ‘chawr chhuak, ṭiak, ṭo, ṭhang, dawk, zîkno’ tihna a ni. Mi ṭhenkhat chuan ‘netzer’ chu ‘pâr’ tihna emaw ‘êng’ tihna emaw niin an ring bawk.
Nazareth khua chu Josefa eizawnna, a fapa Isua seilenna a ni. Thuthlung Hluia lang lo, Juda-te lehkhabu hlunah pawha lang pha lo, Thuthlung Tharah erawh chuan Isua vàngin vawi 29 a lang a. Matthaia ziakah vawi 4 (2.23; 4.13; 21.11; 26.71); Marka ziakah vawi 5 (1.9; 1.24; 10.47; 14.67; 16.6); Luka ziakah vawi 8 (1.26; 2.4; 2.39; 2.51; 4.16; 4.34; 18.37; 24.19); Johana ziakah vawi 5 (1.45; 1.46; 18.5; 18.7; 19.19); Tirhkohte Thiltihah vawi 7 (2.22; 3.6; 4.10; 6.14; 10.38; 22.8; 26.9).
Kristiante hla zîngah hian ‘Nazareth’ tih hi a lang tam lo hle bawk. Kristian Hla Bûah hian ‘Nazareth’ tih hi vawi 6 bák a chuang lo a ni àwm e. Bethlehem tih chu vawi 62 a lang a, Isua tuarna lam hlaah Mizo Bible-a lang lo ‘Kalvari’ tih vawi 115 vêl zet a lang a; mahse Nazareth tih erawh chu Isua pianna leh tuarna hlaah a lang ve miah lo. Kristian Hla Bûah hian ‘Nazareth’ lanna awm chhun chu ‘Eng vàngin nge mipuite chu’ tih hla, Kristian Hla Bû No. 260-ah khán ‘Nazareth’ tih vawi 5 a chuang a. Kha bák kha ‘Nazareth’ tih chuanna hmun khat chauh a awm (KHB 136:1).
Nazareth tih lanna tam berah chuan vawi 17 chu Isua nihna sawi fiah nân hmangin ‘Nazareth Isua’ tih a ni (Mt 26.71; Mk 1.24; 10.47; 16.6; Lk 4.34; 18.37; 24.19; Jn 1.45; 18.5,7; 19.19; Tirh 2.23); Nazareth Isua Krista (Tirh 3.6; 4.10); Nazareth Isua (Tirh 6.14; 22.8; 26.9). Matthaian, “Ani chu ‘Nazareth mi’ an ti ang tia zàwlneite kâa sawi kha lo thlen theih nân,” tiin a ziak a (Mt 2.23). Hetiang faka chianga zàwlneiten an sawi erawh hi chu hmuh tûr a awm lo. Mizo Bible lehlin thara 2.23 marginal note-ah Isa 11.1’ tih dah a ni. Isaia 11.1 kan en chuan, “Thing kih bul chu a lo chawr leh ṭhin ang hian, Jesaia thlah aṭangin lal thar a lo chhuak ang,” tih a ni. ‘Nazareth mi’ tih chu a lang chuang miah lo.
Ngaihruat theih thil erawh chu a awm. Hebrai ṭawnga ‘chawrno’ tihna chu ‘netzer’ tih a nih avàngin Nazareth pawh ‘chawrno’ tihna ‘netzer’ aṭanga lo piang niin a lang. Chuvàng chuan Matthaia pawh hian a hriat thiam dànin a sawi zawm ta mai a ni ang. Eng pawh ni se, Isua dam lai khân miin amah hmuh an duh chhan leh an kohna langsàr ber pakhat chu ‘Nazareth Isua’ tih hi a ni a; a pa eizawnna khua Nazareth chu ani pawhin hmingah a châwi hlen ta a ni.