DAN KHAWPUI HLUI

Inrinni hmasa (26.3.2022) khân Jordan lui chanchin ka rawn ziak tawh a. Jordan lui hnâr kìnah khawmuala kan chuan chhuah thû thleng khân ka sawi a. Khami bák pawh kha thil pawimawh tak sawi tùr a la tam mai! Sawi sawi mah i la, a sawi zawh theih lohnain min nang hial zâwk ang!

Jordan lui hnâr kìn kama kan chawlhna aṭang chuan kan kal leh ta zêl a. Kan pan ták ber chu ‘Dan’ khawpui hmun hlui a ni. Dan khawpui hlui (Tel Dan) kan pan pah chuan Tel Dan Nature Reserve kan pal tlang a. Mak angreng tak chu Israel rama thil thlenga inhmeh lo tak, hmun ṭhenkhatah chuan ram a lo kàng ve tlat mai a. Thing kûng hniam deuh hnahte chu a uai sel sul a; hnim tênau deuhte phei chu a ro sil sel bawk a. Khua lah chu a sâng hle mai a, ni a sa vawl vawl mai si a; lum tak a ni. Gorkhali bâwng chaw zawng hàl luih chu a ni ve êm lo ang chu!

Dan khawpui hmun hlui kan thleng ta! Thil pahnih mit la tak chhinchhiah bîk ka nei a. Pakhat chu hmànlai Israel fate inthâwina hmun sâng (Heb. bâmâ)-a lunga din maichàm hlui chu a ni. Chu hmun sânga maichàm chu Israel lal hmasa ber Jeroboama din ngei kha a nih mi thiamten an ring a. A zâu angreng khawp mai a, tûna a awm dàn ang taka teh chuan kil tinah ft 62 a ni a; hmànlai chuan lung bangin a hual vek a ni ang. Hmun sâng lâi takah chuan an biak tùr rangkachak bâwngno lem kha an dah a ni ang; tûnah erawh chuan bâwngno lem chu a awm tawh lo!

United Kingdom of Israel & Judah a lo inṭhen khân Jerusalem-ah chuan Solomona sak temple ropui zet kha a ding luah tawh si a. Hmàr lam Israel mite chu Jerusalem temple-a inthâwi tùrin an kal ṭhin a. Lal Jeroboama (BC 932-910) khân a mite chu Judai rama inthâwia an kal fo chuan a lakah an rinawm lo thuai mai ang a, Juda lal Rehoboama lamah an ṭang mai ang tih a hlau a. Chu vàng chuan rangkachak bâwngno lem pahnih a siam a, Dan leh Bethel-ah a dah a; a mite hnênah chuan, “In tân Jerusalem khuaa han kal chu a harsa lutuk êm a, âw Israel-te u, en teh u, Aigupta ram ata hruai chhuaktu che u in pathiante hi!” a ti a nih kha (1 Lal 12.28-30).

Jeroboama maichàm dawh sàn lâi tak chu ft 62x20 vêl a ni ang; a nupuiin Jezebeli suahsual avànga hmingthang tak Lal Ahaba (BC 874-853) hun lâi khân maichàm hma lamah chuan an zauh belh a, ft 62x62 a lo ni ta a. Jeroboama II (782-753) lal lái khân a kailàwn chu a hma lamah siam belh leh a ni. Jeroboama II lal lái khân Judai ram aṭanga lo kal zàwlnei Amosa khân Israel lalram chu tih chhiat a nih tùr thû a lo puang a. Amosa sawi láwk ang ngei chuan BC 721-ah Assuria chuan Israel lalram chu a rawn chhu chhe ta vek a; mi tam zâwk chu Assuria ramah an hruai a; hmun hrang hrang - Hala ramah te, Gozan rama Habor lui kamah te, Media-ho khuaah te an awmtîr a (2 Lal 17.6). Chutianga an awm chhan chu an Pathian Jehova an uirèsan vàng a ni. Israel hnam sàwmte chanchin chu chhui zui a ni tákah loh avàngin ‘Hnam Sàwm Bo’ tiin mi thiamten an lo sawi ta a; Israel-te kha an bo tak tak tihna niloin an chanchin chhui zui a nih ták loh avànga ‘bo’ anga sawi mai an ni!

Israel ram ruak titih ta mai luah tùr chuan Assuria lal chuan Babulon khuaa mi te, Kutha khuaa mi te, Ava khuaa mi te, Hamath khuaa mi te, Sepharvaim khuaa mi te chu chah chhuakin Smari ram khuaahte chuan Israela thlahte hmun a luantir a (2 Lal 17.24). Anni chuan an pathian chi hrang hrang chu Samari mite hmun sângah chuan an dah ṭheuh a. Babulon Sukkoth-benoth an siam a, Kuth-ho chuan Nergal an siam a, Hamath-hoin Asima an siam a, Ava-hoin Nibhaz leh Tartak an siam a, Sepharvaim-ho chuan Adrammelek leh Anammelek te an siam a (2 Lal 17.30-31). Israel-ho hmun sângahte chuan an pathian ṭheuh chu biain an inthâwi ṭhin a ni.

Assuria-hoin an hruai chhuah bãng Israel la awm chhun, mi rethei tê tête leh Assuria aṭanga an rawn dah luh tharte chu nikhua a lo rei chuan an inneih pawlh a; an thlahte chu ‘Samari mi’ an tih tákte chu an ni. Tûn thleng hian ‘Samari mite’ chu Israel ram hmun hnihah tlêm tê an la awm a. Gerizim tlâng bul Kiryat Luza-ah a zahve vêl awmin Tel Aviv chhim lam Holon-ah a zahve dang an awm bawk a; an zât chiah hi hriat theih a ni lo a, a sawi tam pâwlin 1000 tling lo deuh tùrah an ngâi a. Mosia lehkhabu panga chauh hi an pawm a, chu chu mi thiamten ‘Samaritan Pentateuch’ an ti. Tûna kan Bible-a mi nèn chuan danglam deuh a awm nual a; a danglam chhan ber pawh an rin dàn mila an tihdanglam luih a ni ang.

Israel hnam pa Jakoba khân fapa 12 a nei a; a upa lam aṭanga 5-na chu Dan-a a ni. Dan-a chu Jakoba nupui naupang zâwk Rakili chhiahhlawh Bilha-i fapa upa zâwk kha a ni a; a unaupa chu Naphtali-a a ni. Israel-ten Kanaan ram a luaha Josua’n hnam 12-te hnêna ram a sem khân Dan-a thlahte chu Kanaan ram thlang lam, Philistia ram dep pêk an ni a. Philistia-ho chu Israel-te âia Kanaan ram lût hmasa hret záwk kha an ni a; Kupra thliarkâr aṭanga lût chho an ni. Mediterranean Tuipui kamah an inbun nghet a; khawpui panga - Gaza, Asdod, Ashkelon, Ekron leh Gath-ahte chuan nghet takin awm hmun an khuar a. Hêng Philistia khawpui 5 lalte hi an ṭangrual ṭha êm êm a; Israel-ten an la neih ve phák loh thîr hriamhrei leh tawlailir-te an nei bîk a. Israel-te nên an indo fo a; phai zâwla an indo chuan Philistia-hote chu an chak zâwk ṭhin a ni.

Dan-ho chu an ram chan chhûngah chuan an inbun nghet hlei thei lo a; Dan hnama mi, pasalṭha 5 chu ram zawngin an feh chhuak a; hmàr lama hla taka Lais khuaah an va lût a, beih harsa an ni lo tih an hria a. An rama an kîr leh hnûah Lais khaw bei tùrin an inhàwr khâwm a; pasalṭha 600 rual zet chu kal chhuakin Lais khua chu an bei a, awlsam takin an la thei ta mai a (Ror 18.11ff). An thlahtu Dan-a hming châwiin Lais khua chu ‘Dan’ an ti ta a ni (Jos 19.47). ‘Dan’ khua chu Israel ram luah hmàr lama khawpui tàwp bera ngaih a ni a; chu vàng chuan Israel ram zau zâwng an sawi chuan, “Dan aṭanga Beer-seba” tih a ni ṭhin.

Kan sawi tawh angin Jeroboama I a lo lal khân a mite chu Jerusalem Temple-a inthâwi tùra an kal fo loh nân Dan-ah leh Bethel-ah a mite biak tùr rangkachak bâwngno lem a dah a. Bethel chu Jerusalem aṭanga hmàr lam mêl 10 leka hla a ni a. Bethel chu Abrahama hun hmâ aṭangin Kanaan rama chêng hmasate tân pawh sakhaw hmun pawimawh a lo ni daih tawh a. Kanaan rama Abrahama a lo luh tirh lamah pawh khân Bethel bul lawkah chuan maichàm a din a nih kha (Gen 12.8). A hming ‘Bethel’ tih pawh hi Hebrai thumal pahnih ‘Beth’ leh ‘El’ kaih kawp aṭanga phuah a ni a, ‘Pathian in’ emaw ‘Pathian hmun’ emaw tihna a ni. Chu hming duhawm tak chu Jeroboama I khân a mite rilru lák pènna hmun atân a hmang a nih a rinawm.

Keini chuan ‘Bethel’ tih hi a ṭha zâwngin kan hmang lui hrãm hrãm a ni maithei! ‘Fianrial ṭawngṭai’ tih âi chuan, “Ka Bethel dâwn” te kan ti ta vêl a; thlarau deuh ruihin kan ngâi a ni mahná! Zàwlnei Amos hunah phei kha chuan Bethel chu Pathian laka an uirèna hmunpui a ni a; chu vàng chuan Amosa pawhin, “Bethel-ah lo kal u la, bawh chhe rawh u,” (Amos 4.4) tiin a ṭawng el khum hial a nih kha! Tûnah pawh Bethel hi hmun pawimawh a ni pha tawh lo, Palestinian-hoin ‘Beitin’ an ti a; Palestinian-ho tlêm azâwng chènna hmun a ni.

Chu lam chu duh tâwk i la. Dan khawpui chu Israel rama khaw hmingthang tak a ni. Kan sawi tawh angin an ram dung lam sawi nân, “Dan aṭanga Beer-seba” tih a ni tlat! Dan chu rangrachak bâwngno lem biakna hmun a ni ta a; Israel faten Pathian Jehova an uirèsanna hmunpui a ni ta!

Dan chu khawpui upa tak a ni a; mi thiamte chhût dàn chuan BC 4,500 vêla din tawh kha a ni. A tîrah ‘Lesem’ emaw ‘Lais’ emaw tih a ni a. Dan-a thlahten an lák hnûah an pû ber hming châwiin ‘Dan’ an ti ta a nih kha. Dan chu Israel ram hmàr lam hmâwr tawnga awm a ni bawk a; an hmêlma hlun Assuria an lo thawh chuan an kut tuar hmasa ber zînga mi chu Dan khawpui chu a ni.

‘Dan’ tih awmzia chu ‘rorêl’ tihna a ni. Dan hnama mi langsàr ber chu Philistia ram bula khawsa zînga mi Samsona kha a ni (Ror 13-16). Samson-a kha Rorêltute zînga chhiar tel a ni ná a; a rorèl chanchin erawh chu sawi tùr vak a awm lo. An ram ṭhenawm Philistia-hote nèna an intihbuai thû a ni ber a. Khati taka pa chak ni si kha Philistia nula Delili laka nêm duai mai a ni a; a tàwpah phei chuan a bialnu thangah a âwk a, a thih phah ta nghe nghe a nih ber kha! Israel-te chunga rorêltu anga sawi ni mah se, a chêt vêlna kha zëm tê, Dan ram leh Judai ram inrina bâwr vêl a ni ber a, ram pum a huap pha lo!

Israel ram hmàr lama Dan khawpui chu kum BC 733-ah Assuria-in a rawn luah a; chuta ṭang chuan a ding chhuak leh ta lo a ni. Tûnah pawh Dan hmun hlui chu ram ruak mai a ni a; a hmun hlui ṭhenkhat chu thil hlui lai chhuak miten an lai chhuak nual tawh a. An laih chhuah zîngah chuan khawpui luhna kawngkapui pawh a tel a; kei pawhin chumi kawngkapui thla chu ka la ve a ni.

Dan leh Bethel khaw pahnih hi hmasâng aṭanga sakhaw hmun pawimawh an ni náin Jeroboama’n rangkachak bâwngno lem biakna hmunpuia a lo siam kha an tuar ta nge ni, tûnah chuan hmun pawimawh a ni pha ta lo. Thil hlui dap mite tân erawh chuan eng emaw zir chhuah tùr a awm mahná ti-a tuipui zîngah a tel hrãm chauh a ni. ‘Bethel’ ngei pawh hi keinin a hming ngaina hle mah i la, tûnah chuan khaw pawimawh a ni pha ta rih lo a; hun lo kal zêl tùr erawh chu hriat ni suh!