Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

CHAWLHKÂR NITE

Ningani (6.12.2018) tlaiah khân Chhuanliana (BVT) chuan Zonet Fak­sèlnaah Ningani chung­châng a rawn sawi a; kum 1930s vêlah khân Mizo leh Vai Chanchinbuah chawlhkâr ni phuah dàn ngaihnawm takin LM Chhîngan a ziah thu a rawn târ lang a. LM Chhînga (Bâktàwng) thu ziah tak hi chu ka la chhiar bîk lo a; mahse a sawia a sawi ngei hi ka ngaithla tawh thung. Kum 1973-ah khân MZP-in Thu leh Hla Kûtpui kan buatsaih a; kût ṭiak zànah chuan Education Minister (Vaivênga)-in zanriah min buatsaihsak a. Zanriah kîltute zîngah chuan Liangkhaia, Papuia (Ṭawipui) leh LM Chhînga te pathum an tel a. Hemi zàn hian LM Chhînga titi kan ngaithla a ni ber; Liangkhaia meuh pawh LM Chhînga khabe liam chãngin a ṭhu ngâwi ràn mai a ni.

LM Chhînga chuan Pathianni phuah chungchânga missionary-te buai dàn a sawi a. Sunday tih emaw vai ṭawng Ravivar tih emaw hman mai pawh an rawt a ni àwm e. ‘Pathianni’ tih tak hi chu Thu Sàwm Pêkah “I Pathian hming a narànin sawi suh” tih avàng khân pumpelh an duh a; a tâwpah chuan ‘Chawlhni’ an ti ta niin a sawi. LM Chhînga chuan sâp ṭawnga ‘God’ lehlin nân eng nge hman tûr tihah pawh an buai deuh niin a sawi; Thangphunga leh Suaka an inrem chiah lo a ni àwm e. Pakhatin ‘Khuavàng’ tih a duh a, pakhatin ‘Khaunu’ tih a duh thung a. Chutah missionary-te chuan in pi leh pute an inthâwiin eng emawti tala koh dàn an nei lo maw tiin an zâwt a. Chutah chuan ‘Chibai, Pathian’ an ti tih thu an sawi chhuak a; ‘Pathian’ tih chu ‘God’ lehlin nân an hmang ta niin a sawi. Hetah hian ‘Chibai’ tih lam dàn hi tûna kan lam dàn ni loin ‘Ngîrtlíng’ lam rík dàn anga a ri sânga lam a ni nghe nghe. LM Chhînga chuan Pathian tih pawh chu a bul thûmah chuan ‘Patuan’ tih a ni a; chu chuan chatuan mi a nihzia a tilang a ti lehzêl bawk a. ‘Pathian’ tih awmzia pawh chu ‘Pa thianghlim’ tihna niin a sawi bawk.

Chawlhkâr ni-ah kîr leh ta ila. Missionary-te khân Chawlhkâr ni an phuah hian khawvêl hmun danga tih ang bawkin Sunday aṭangin an chhiar ṭan a ni. A indawt dàn pawh - ‘Chawlh-ni, Thawhṭan-ni, Thawhleh-ni, Nilai-ni, Ninga-ni, Zirtàwp-ni, Inrin-ni’ tih a ni. A tîrah chuan a tàwpa ‘ni’ hi ziah zawm loin hyphen (-) hman a ni. Chawlh-ni-ah an chàwl a, Thawnṭan-ni-ah hna an thawk ṭan a, Thawhleh-ni-ah an thawk leh a, Nilai-ni chu Chawlh-ni aṭanga chhiarin a lai tak a ni a, Ninga-ni chu Chawlh-ni aṭangin ni 5-na chiah a ni a, Zirtàwp-ni chu kâr khat chhûnga sikul kai tàwp ni a ni a, Inrin-ni Chawlh-ni atâna inbuatsaihna - inrin ni a ni. Nilai-ni chu zànah kohhran inkhâwm an neih ṭhin avàngin ‘Inkhâwm-ni’ an ti bawk.

Hetiang hian fel takin Chawlhkâr Nite chu an phuah fel ta a; eng tik kumah nge an phuah fel tih erawh chu kan hre lo; Zirtàwp-ni tih a tel avàng hian sikul an nei tawh tih a lang. An phuah fel hnu rei vak loah ‘Chawlh-ni’ tih hi ‘Pathian-ni’ tih nân an hmang kawp leh ta thuai tih chu Mizo leh Vai Chanchinbu leh Kristian/Krista Tlângâu-ah a hmuh theih. Mizo leh Vai Chanchinbu, January 1907:2-5-ah chuan Chawlhkâr ni hming an ziah chhuah dàn chu - “Pathian-ni, Thawhṭan-ni, Thawhleh-ni, Inkhâwm-ni, Ninga-ni, Zirtâwp-ni, Inrin-ni” tih a ni. Hei hi Chawlhkâr ni hming a kima ziah lan hmasak ber a ni àwm e. Kristian/Krista Tlângâu hi kum 1911-a chhuah ṭan a ni a. Kristian Tlângâu October 1914:4-ah Thawhṭan-ni leh Nilai-ni a lo lang a; March 1912:55-ah Pathian- ni tih a lang a; May 1912:73-ah leh July 1912:107-ah Inrin-ni leh Pathian-ni a lang a; September 1917:134-ah chuan “Pathian ni sherh ila,” tih kan hmu.

Chawlh-ni chu Pathian-ni sawi nân an hmang ṭhin. Kristian Tlângâu February 1912-ah chuan “Mualmu Chawlhni Sikul Hotu Challianthanga” tih a lo lang a. A hnu zêlah pawh ‘Chawlhni Skul’ tih a lang nuk bawk. October 1913-ah chuan ‘Champhai Kohhran Thu’ sawinaah Chawlhkâr ni hming pali a lo lang a; chûngte chu- “Pathian-ni, Nilai-ni (Inkhâwm-ni), Ninga ni, Zirtâwp ni, Inrin ni” tihte a ni. Hei hi Kristian Tlângâuah chuan ‘Ninga ni’ lo lanna hmasa ber a ni.

Kristian Tlângâu, December 1913-ah chuan he thu hi kan hmu a: “Khawvêl thu hriltute in-zawma, rilru hmun khata ṭawngṭaina tûr: January 4th 1914-10th; Pathian ni, January 4; Thawhṭan ni, January 5; Thawhleh-ni January 6; Nilai-ni January 7; Ninga-ni, January 8; Zirtâwp ni, January 9; Inrin ni January 10. An ziah dàn chiaha hetah hian ziah chhàwn a ni a; thupui erawh chu chhawk luih a ni. Tûn hmaa Mizoten English kan zirna lehkhabu pawimawh tak pakhat chu ‘Hmabu’ kha a ni. Hmabu 1929:101-ah chuan Chawlhkâr ni hmingte chu ziah chhuah a ni a; hetiang hian- Pathian ni, Thawhṭan ni, Thawhleh ni, Nilai ni, Ninga ni, Zirtâwp ni, Inrin ni. Sentence an siamah chuan “Ninga-niah tleirãwl chu a lo kal ta” tih chu “The youth came on Thursday” tih a ni.

Kan sawi tum ber pakhat chu Ningani hi mi ṭhenkhatin ‘Nilai Thawhṭan’ an ti teh tlat hi a ni. Nilaini hian Thawhṭan a neih bîk thu a awm lo. Chutianga kan tih dâwn chuan Zirtâwpni hi ‘Nilai Thawhṭan Thawhṭan’ tih tûr a ni ang a; Inrinni pawh Zirtâwp Thawhṭan tih tûr a ni ang. Nilai Thawhṭan tih hi kum 1940 hma lamah khân hmang an awm tawh tih chu a hriat theih a; a chhan chu Pu Buanga Dictionary-ah a lang ve hman tlat a. Pu Buangan ‘Nilai Thawhṭan, n. Thursday” tiin a dah. V.L Ruala (Sèrchhîp) chuan Nilai Thawhṭan tih hi Ningani aia hmasa zâwk angin (Vànglaini April 14, 2004)-ah a rawn ziak tawh a; hei phei hi chu thil ni thei a ni lo. Z.T. Sângkhûma (26.4.2004) leh R. Vànlàwma (1.5.2004)-ten Nilai Thawhṭan tih hi chu tlai khawhnua tute emaw hman mai niin an sawi a. Z. T. Sângkhûma phei chuan a lo chhuah dàn chu sawi zahthlâk tak niin a sawi nghe nghe a; mahse a dam lai khân eng ang taka sawi zahthlák nge tih kan lo zâwt ta si lo a; kan hre lo hlen dâwn a ni ang. A tlângpui thuin Nilai Thawhṭan tih hi chu khawchhak lamah an hmang deuh bîk a; tûnah erawh chuan mi leh sa kan inchawhpawlh nasa tawh a; khawchhak lam a tih theih ngawt bîk tawh loh ang. Nilai Thawhṭan tih hi ṭawngkaa hmang an awm a nih pawhin ziakah chuan kan hmang ngai lo hle a; hman loh pawh a ṭha zâwk ang, a sei thlàwn mai mai bawk si.

‘Chawlhni’ tih hi a tîra mi chu a ni ngei a; mahse a hnu lawkah ‘Pathianni’ tih hi an hmang zui tho tih a lang chiang. Kristian Hla Buah pawh, “Chawlhni Lalpa, kûnin ngai la” (KHB No. 560) tih kan neih rualin, “Vawiin Pathianni a lo thleng” (KHB No. 561) kan nei tho bawk. Tûn hnua Chawlhni tih aia Pathianni tih kan hman uar ták chhan erawg chu MSSU Zirlaibuah ‘Pathianni’ tih hlîra hman a nih ták vàng a ni. Hemi chungchângah hian hman kuma Mizo Ṭawng Hman Dàn seminar neih ṭumin R. Lalmalsàwma (former Sunday School Co-Ordinator) chuan, “Rev. Beiseia khân Chawlhni chu Juda-te Sabbath a ni a, Pathianni tih hman tûr a ti a, Pathianni tih kan hmang ta a ni,” a tih ka hria a. Mizoin Chawlkâr ni hminga ‘Chawlhni’ kan neih hi Juda-te ‘Sabbath’ chu a ni lul lo. Hrânghluite chuan ‘Pathianni’ tih hi an la hmang hreh viau.