KRISTA - PATHIAN NUNG FAPA!

Kan naupan lái kha chuan Israel ram, Jerusalem leh Jordan lui han tih hian a ‘vànram’ ruih mai a; he leiah hian thlen phák tùrah pawh kan ngái ngài lo! Tûnah erawh chuan khawvêl hmasâwnna ṭhang zêlah kan chènna leilung hi a lo zîm zo ta a. Khawvêl let liama thil thleng pawh a thlen lâi là láin kan hmu thei ta a; chuvàngin mi ṭhenkhat chuan, “global village-ah kan chêng tawh alâwm,” an ti!

Tûnah chuan mi tam tak tân Israel rama kal chu thil harsa lo tak, Kolkata-a zin ang lek a ni tawh. Mizo zîngah pawh Israel ram tlawh tawh an tam hle a; tûn hmâa Israel ram zin hâw kawm kan châk ang pawh khân tûnah chuan chuti takin kawm kan châk tawh hlawm lo a ni ang. Mi ṭhenkhat chuan Jordan luia Baptistu Johana’n Isua a baptis-na hmun an tiha baptisma zuk chan nawn kher kha an châk a. Kan kohhran chuan chutianga baptisma zuk chan nawn chu a khap ta hial a; kan Pastor-te zînga mi chuan tû mah an zuk baptis nawn lo bawk ang. Kohhran ṭhenkhat Pastor-te zîngah erawh chuan a duh na ná ná ti-a tûte emaw zuk hnim phûm bãwrh tâwk an awm ni àwm tak a ni.

Tûnláia Israel ram tlawhtu ṭhenkhat chuan tlâng pakhat, Tabor chu an lâwn chhuak ngei hlawm ang a. Khualzin lo kaihruaituten Tabor tlâng chu ‘Isua hmêl danglamna tlâng’ angin an lo hrilh deuh vek bawk ang. Mahse, Tabor tlâng hi Isua hmêl danglamna hmun kha a nih a rinawm chiah lo.

Tabor tlâng hi sâng vak lo, mûm deuh pul mai a ni a; a bul phai zâwl âiin metre 580 (ft 1920) vêlin a sâng chauh a ni. Tlâng hlãwm lian tak a ni a; a tlâng pum pui deuhthâwah hian fâr thing a ding theh sung mai a; thing dang chu tlêm azâwng a awm ve bawk. Far thing hnuai thelh hun chu fianrial ṭawngṭaina hmun atân a ṭha kher mai. Tabor tlâng aṭang chuan a hmuh thui theih hle a. Mit la ber pâwl erawh chu chhim lam leh thlang lama Jezreel phâi leh hla deuh hleka Gilboa tlâng leh Megiddo tlâng chu a ni. Tabor tlâng bulṭhutah hian khaw lian angreng tak Deboriah a awm a; rorêltu Debori hming châwia he khua hi din a ni.

Tabor tlâng kawng hi a chhoh bâkah a têt avàngin Bus an tlantîr duh zen zen lo a; kawng erawh chu a tê na vàng vàngin kan ram kawng ngawt âi chuan ṭha tak a ni. Tlâng tlâk lampang bulṭhut aṭangin motor kawng kual kãwi tak a chho a; chutiang kual kâwi chu 13 a awm a. Tlâng bulṭhut aṭangin taxi hmangin tlâng chhîpah chuan làwn theih a ni a; kêa kal duh tân pawh a hahthlâk deuh náin thang rei a ngâi vak lo. Mi pângngái chak deuh tân chuan minutes 30 vêlah tlâng chhîp chu thlen theih a ni. Tlâng chhîp han thlen chuan vei lamah Greek Biak In a lo awm a; ngîl taka kalin hma lamah Franciscan Biak In a lo awm thung.

Franciscan Biak In sîrah chuan ‘Church of St. Elijah’ a awm a, kum 1911-a sak kha a ni; hetah hian Melkisedeka pûk an tih pawh a awm a. Hun laihãwl vêla thawnthûah chuan he hmun hi Abrahama râl rûn hãwng lam Melkisedeka’n a lo hmuahna hmun an ti (cf. Gen 14:17-20). Mahse, Jerusalem khua nèn a inhlat êm avàngin a dik a rinawm lêm lo.

Hmêl danglamna biak in an tih chu kum 1924-a sak a ni a; Israel rama biak in mâwi ber pakhat pâwla ngaih a ni. Maichàm awmnaah chuan sîr khatah Elija Chapel a awm a; a sîr lehlamah Mosia Chapel a awm thung. A lâiah Isua lem a awm bawk. Inkhâwm lái chuan he inah hian mi dang luh âwih a ni lo a; chuti tih loah chuan man châwi loin luh theih a ni. He biak in ding lamah hian Franciscan puithiamho chènna in a awm nghâl a. Tabor tlâng chhîpa biak in kawt vêla pangpâr huan chu mâwi tak a ni.

Tabor tlâng hi Thuthlung Hlui hun aṭangin pawimawh tak a ni ṭhin a; he tlâng hi Ror 4:4-16-ah khân sawi lan a ni. Debori leh Baraka-ten Hazor khua an hneh chanchin ziahnaah khân he tlâng hming hi a lo lang a; hei hi kum BC 1125 vêl a nih hmèl hle. He tlângah hian ring lo miten pathian an lo be tawh ṭhin (Hos 5:1). BC 218-ah khân he tlâng chhîpah hian Aigupta sipai inkulh chu tlâng bulṭhuta awm Suria sipaiten chau derin an bum thla a, an tlâwm phah dèr a. AD 67-ah khân Juda sipai Josephus-a hruai chu Rom sipaihoin an bum thla tawh bawk.

He tlâng hi Byzantine hun lái aṭang khân ‘Isua hmêl danglamna tlâng’ niin an lo sawi ṭan a. Mahse, mi ṭhenkhat chuan hmêl danglamna tlâng dik tak chu Hermon tlâng hnaih lam a nih an ring zâwk. Ṭhenkhat erawh chuan Jerusalem chhaka Olive tlâng chu niin an ring bawk.

Tabor tlâng hi Nazareth aṭangin Bus-a tlawh a remchâng hle a, minute 50 vêl kal a ni. Nazareth aṭanga km 6-a hlaah chuan Afulla khua a awm a; Afulla khua chu Galili ram hmun hrang hrang fang tùr Bus-in a pal tlang deuh vek a. Nazareth aṭanga Afulla thlenga taxi-a kal pawhin Afulla aṭangin Tabor pan chu a harsa tawh lo. Kum 1990 kha chuan Tabor tlâng chhîpah Bus a chhoh loh avàngin a bulṭhut aṭangin kêin emaw, taxi-in emaw làwn a ngâi a; tûnah Bus an lâwn chho duh tawh em tih kei chuan ka hre pha ta lo!

Tabor tlâng chanchin kan ûm zui thui ta hle a; a chhan chu mi tam takin Isua hmêl danglamna tlâng anga an ngaih vàng a ni. Matthaia’n Isua hmêl danglamna tlâng a sawi dàn nèn chuan a inmil lo hle a; Matthaia chuan Isuan a zirtîrte pathum, “Petera, Jakoba leh Johana chu tlâng sâng takah a chhohpui a,” a tih tlat avàngin Tabor chu ‘tlâng sâng tak’ a tling tlat si lo.

Chanchin Ṭha Matthaia ziak, bung 16 kan en lêt chuan Isua chu Philipa Kaisari bial a lo thleng a (Mt 16.1). ‘Philipa Kaisari’ tih a nihna chhan chu Kaisari pahnih a awm a; pakhat chu Mediteranean Tuipui kama awm a ni a; Thuthlung Thar hunah khân khaw pawimawh tak a ni a, Judai ram awptu Bawrhsâp ṭhut hmun a ni. Kalhlên kût lâi chuan Judai ram Bawrhsâp chu Jerusalem-ah buaina vêng tùrin an chho ṭhin a. Bawrhsâp Pilata pawh kha Isua chungchâng a ngaihtuah lâi khân Kaisari khua aṭanga chho, Jerusalem-a a chàm lâi a ni.

Jordan râla ‘Kaisari’ hi chu Herod Philipa’n Kaisara hming châwia a din a ni a; chu vàng chuan ‘Philipa Kaisari’ tih bik a ni. Tûnah chuan khaw ram mai a ni tawh a; tûn hmáa Mizo Bible chhut ṭhenkhata ‘Kaisara Philipi’ tih hi tih sual palh a ni. English Bible-ah ‘Ceasarea Philippi’ tih a ni a; Mizo Bible-ah erawh chuan ‘Philipa Kaisari’ tih zâwk tùr a ni.

Philipa Kaisari bial hi hmànlai chuan hnam dang pathiante biakna hmun pawimawh tak mai a ni a. Philipa Kaisari khua chu Galili dîl hmàr chhak lam mêl 25 vêla hla, Hermon tlâng bulṭhut leh Golan Height inrina bula awm a ni a; chu khuaah ngei chuan Kaisari biakna tùr temple ropui tak sailungvâr, vâr ṭha chi ngata sak, ropui tak a ding luah mai a. Philipa Kaisari chu Heroda Ropuia fapa Philipa ram a ni.

Philipa Kaisari bialah chuan Suria-ho pathian Baal biakna hmun hlui a tam mai a. Kum zabi 19-naa Israel ram chipchiar taka fangtu Thompson-a lehkhabu The Land and the Bible-ah chuan Baal biakna temple 14 âia tlêm lo awmin a sawi. Philipa Kaisari piah, Hermon tlâng bul ṭhutah chuan pûk zau tak mai a awm a. Chu pûk chu Grik-hoten leilung awm phung pathian (god of nature) an tih ‘Pan’ pianna hmun anga an sawi a ni bawk. ‘Pan’ hming châwi chuan chu lai hmuna khaw pakhat chu ‘Panias’ an ti a; tûnah erawh chuan ‘Banias’ an ti.

He lâi ram, Suria leh Grik-hoten an pathian ‘Pan’ leh ‘Baal’ an biakna hmun pawimawh tak, temple tam tak awmna, Rom-hote tân lah an lal Kaisara chu ‘pathian’ anga an biakna hmunpui pakhat ni bawkah chuan Nazareth tlangvâl, mistiri hna thawka ei zawng ṭhin chuan a zirtîr 12 chu a hruai hrang a. A hun hnuhnung lam a ni tawh tih a hria a; Jerusalem-ah a kal ang a, an lo tihlum dâwn tih a hmu tlang vek tawh a. Chumi hmâ chuan ‘Pathian Fapa’ a nihna dik tak chu puan chhuah hun tawhin a hria a ni.

Chu hmun, hnam dang pathian phuah chawp tam tak an biakna hmunah ngei chuan Isuan a zirtîrte hnênah, “Miten Mihring Fapa hi tu nge maw a ni an tih le?” tiin a zâwt ta a. Mi hrang hrang sawi dàn an hrilh hnûah chuan, “A nih leh nangnin tu nge a ni mi tih?” tiin a zâwt ve ta thung a. Zirtîrte zînga phan chang ber Petera chuan, “Krista, Pathian nung Fapa chu i ni,” tiin a chhâng ta a ni. Hnam dang pathian phuah chawp chi hrang hrang biakna hmunah ngei chuan Pathian dik tak Fapa nihna chu puan chhuah a lo ni ta. Hnam dang pathiante chu ‘Pathian tak’ an tling zo lo; a betute suangtuah chhuah chawp leh a lim pawh an din chawp mai a ni.

Mi tam takin Petera hnêna Isua thusawi, “Vànram chabite ka pe ang che a; lei chungah eng pawh i phuar apiang vànah phuar a ni ang a, lei chungah eng pawh i phelh apiang vànah phelh a ni ang,” (Mt 16.19) a tih hi an hre thiam lo. Petera hnêna Isua thusawi hi mi ṭhenkhatin kohhrana inthununna hi emaw an ti a. Mahse, chutiang chu a ni lo. Krista Kohhrana awm pawimawhzia a sawina a ni.

Isuan ‘Kohhran’ a din tùr thu chiang takin a sawi a; a hun pawh a hla tawh lo tih a hria. A thih tùr thu chu a zirtîrte a hrilh ta nghâl a; mi dang hrilh ve erawh chu a khap tlat! A thih hnûah Pentikos Ni-ah khân Thlarau Thianghlim a lo thleng a; Pentikos Ni kha Isuan ‘Ka Kohhran’ a tih din ṭan ni-a ngaih a ni.

Isuan ‘phuar leh phelh’ chung­châng a sawi hi Kohhrana awm leh awm loh chungchâng a sawina a ni. Kohhran Pate zînga pakhat Cyprian-a (ca. AD 200-258) khân, “Kohhran pâwnah chhandamna a awm lo,” tiin a lo sawi a. Isua din Kohhran hi vànrama luhna kawngkâ a ni a; Kohhrana awmte chu chhandam an ni ang a; kohhrana awm duh lote erawh chu chhandam an ni lo ang.

Chuvàngin Isua din Kohhran hi ngaih pawimawh tùr a ni a; Krista Kohhran nêk zâwnga awm loh tùr a ni. Tûnlái hian mi ṭhenkhatin Kohhran an sawi chhe bawrh bawrh ṭhin a. Anmahni chu Chanchin Ṭha hril an inti ve tho a; mahse, Kohhran an sawi chhiat dànah hian Krista Kohhran awmzia leh kal hmang an hre chiang táwk loh tihna a ni. Isua Krista ringtu tawh phawt chu, mahni awmna Kohhranah rinawm taka awm tlat tùr a ni.