Guest writer
Revd Chuauthuama
MIZO SANAPUI A HER LIAM TA!
London-a Palace of Westminster hmàr tâwp lamah ‘Clock Tower’ an tih chu a awm a; chutah chuan kum 1859 aṭang khân sana lianpui ‘Big Bell’ an dah. He sana lian siamtu chu Ian Westworth a ni. Clock Tower hming hi kum 2012-ah Queen Elizabeth II Golden Jubilee chawimawi nân ‘Elizabeth Tower’ tiin an thlâk a; khawthlang lama in sâng chu Queen Victoria hming châwiin ‘Victoria Tower’ tih a lo ni bawk. British lalnu rorêl rei pahnih hming châwi chu a inhmeh viau a ni. Big Bell sanapui dâr zât kâwktu chu feet 9 (2.7 metre) a ni a; minute kâwktu chu feet 14 (4.3 metre) a ni. Dâr zât hnuai apiangah Latin ṭawngin DOMINE SALVAM FAC REGINAM NOSTRAM VICTORIAM PRIMAM tih an ker a; chumi awmzia chu “O Lord, keep safe our Queen Victoria the First” (Aw Lalpa, kan lal Victoria hi vêng him ang che) tihna a ni. London sanapui chuan hun vawng dik hle mah se, buai zeuh zeuh châng a nei ṭhin. Kum 1916 aṭang khân vawi 14 a buai tawh a; a hnuhnung ber chu August 2015-ah khân second 7-in a kal chak hret tih an hmu chhuak. Kumin 2017-ah hian Elizabeth Tower leh Sanapui hi tuai thar an tum a; an tuai thar hun chhûngin kum 3 zet awh tùra ngaih a ni. Hun bîkah erawh chuan an tihrîktîr zeuh zeuh tho ang.
London sanapui Big Bell ri hi mipuiin an ngaichãng ṭhin a; eng emaw vànga buaina a neiha a rîk loh rei deuh chuan an khua a har hman a, “Engtizia nge?” an ti chûl ṭhin. London sanapui ri hi a mâwi a; hetiang sana ri hi Cambridge University Church ‘The Great St. Mary’ sanaah an lo hmang hmasa tawh a. London sanapui hming hi ‘Great Bell’ tih a ni a; mahse tûnah chuan ‘Big Ben’ an ti ta ber. Big Ben hming a put chhan hi sawi dàn chi hnih a awm a: pakhat chu sanapui dah a nih tùr lo sawi lâwktu Sr. Benjamin Hall hming kaihtàwi ‘Ben’ aṭanga lâk tih a ni a; pahnihnaah chuan British boxer, heavyweight champion Banjamin Caunt hming bul lam aṭanga phuah an ti bawk. Eng ber nge hriat ni tawh lo mah se, vântlâng sawi dàn ber chu Great Bell aiin Big Ben tih a ni ta zâwk.
Thuthlung Hlui hunah khân tûnlai angin sana an la nei lo a ni ang; sana lam hawi sawi lan awm chhun chu “Ahaza dâr chhinchhiahna hlim hniam tawh chu rahka sâwmin a tawlh kîr leh ta” tih kha a ni (2 Lal 20.11b). Heta ‘dâr chhinchhiahna’ tih hi Hebrai Bible (Masoretic Text)-ah a awm ve lo a; “Ahaza kailâwn (rahka) sâwm” tih mai a ni. Dâr chin tehna (sundial) tih lo lanna chu Aramaik ṭawnga Thuthlung Hlui an lehlin Targum-ah a ni a; Targum-ah chuan hrilh fiah nân ‘dâr chhinchhiahna’ tih an belh a; chumi rem chuan English Bible leh Mizo Bible-ah an belh ta zêl a ni. Qumran aṭanga Isaia bu an hmuh chhuah (ca 150 BC)-ah chuan ‘kailâwn’ (rahka) ti loin ‘pindan chungnung/in chhãwng’ tih a ni. Chumi mil chuan Roman Catholic Bible lehlin pakhat The New Jerusalem Bible-ah, “Ni tla tùrin Ahaza in chhãwng lâwnna kailâwna hlim a siam chu pên sâwmin ka tikîr ang” tiin an dah. ‘Ahaza dâr chhinchhiahna’ tih hi hun hriat nâna a hranpaa siam chu a nih loh hmêl hle.
Thuthlung Tharah Isuan Petera hnênah, “Tih tak meuhin ka hrilh a che, zâninah hian âr khuan hmain, nangin vawi thum mi phat ang,” a ti a (Mt 26.34, 74–75; Mk 14.30, 68–72). Hetah hian ‘âr khuang’ tih hi Rom sipai duty inthlák tawtawrâwt tê chi ham rîk a ni ang. Jerusalem chu khaw thianghlim a nih avàngin a chhûngah âr vulh khap a ni (cf. Talmud: Baba Kamma 7.7). Rom sipai zàn vèn hun ṭhen dânah zân dâr 12:00–3:00 (AM) chu ‘âr khuang’ an vuah a. Chumi thlen hmain Peteran Isua chu vawi thum a phat a nih kha. Zion tlâng chhuah lamah ‘Church of St. Peter in Gallicantu’ a awm a, ‘Gallicantu’ tih hi Latin ṭawng, ‘âr khuang’ tihna a ni.
Mizoramah sava hrâm hian awmzia a nei ṭhin. Chingpirinuin ‘chingpirinu’ a tih kârlakah ‘kuk, thizûn’ a tih chuan ‘mitthi an awm’ tih a ni ṭhin. Chingpirinu ‘thizûn’ tih hriat chu thil nuam a ni lêm lo. Chingpirinu chu a thizûn mai ni loin a ṭap ṭhin. Kan naupan laiin vawi khat chu sikul bànah luiah chakâi kan khawrh a. Chutih lai chuan kan bul lawkah chinpirinu a ṭap uar uar mai a; kan hlau chu khawmualah kan per kai a, kan tlân hâw ta dâwr dâwr a. In kan thlen hnu rei lo tê-ah kan ṭhiannu pakhat, Durtlâng damdawiina awm thi chu zâwn tùr tiin tlângau a lo âu a. Chingpirinu khân kan ṭhiannu thi kha a lo ṭah ve em maw ni dâwn le?
Vawi khat pawh Middle School-a kan kal laiin kan khaw hmeichhe tleirãwl pakhat buhfai phur tûra kal chu Tuirialah a tla hlum a. A ruang an rawn zâwn haw zânah chuan chingpirinu a ‘thizûn’ zankhua a ni ringawt mai; chumi zânah chuan lehkha ka zir tui thei rêng rêng lo. Chingpirinu hrâm ‘thizûn’ hian awmze eng emaw tak chu a nei ve a ni. Tûn hma chuan Ramhlun aṭang hian Châltlâng Bethel bul vêl thing kûnga chingpirinu thizûn thãwm hriat tùr a awm ṭhin a; tûnah erawh chuan Aizâwlah chingpirinu thizûn hriat tùr aawm ta lo. A khawharthlák letling mang e!
Mizoin Sâp lo kal hmain sana kan hmang ngai lo ná a, hun chhiar dân fel tak kan nei. Chhûn lamah chuan zîng aṭangin - ni chhuah, tûkṭhuan ei hun, ni tlângsân, fehrehsân, nau rilṭâm, chawfák hun, chawhnu thlang her, behliang mun hun, chaw chhum hun, lo sûl haw hun, zanriah ei hun, ni tlâk, thimhlim kan ti a. Zànah âr khuan dàn awmze nei tak chu hun sawi nân kan hmang thung a. Lênglèn âr khuan, ṭhut muan âr khuan, lêng hâwn âr khuan, zanlai âr khuan, khuan hmasa/khuan tevîk, khawvâr âr khuan kan ti a. Sana kan mamawh lêm lo; hun kan vawng dik ve thlap tho.
In tin deuh thâwah sumhmun thlang lamah archhiar kan nei a; chutah chuan arpachhiarkhuan kan dah a. Chu arpachhiarkhuan chu Mizo sanapui a ni. Arpachhiarkhuan chu a hun dik takah a khuang zat zat a; chu chuan hun min hriattîr a, lêng hâwn hun pawh kan hre thei a ni. Tûnah erawh chuan Aizâwlah sumhmun aiah varanda kan nei ta zâwk a, archhiar aiah âr in lah kan nei ta zâwk bawk a. Âr vulhho pawhin arpachhiarkhuan an nei tawh lo a, thla hnih khat leka sum chang mai tùr âr an vulh ta zâwk a, khuan pawh an khuang hman lo. Arpa vulh chhun pawh Mizo âr ang kha a ni ve lo a, vai âr mãwl tak a nih avàngin pi leh pu chena kan hun chhiarna milin an khuang thiam ve lo.
Hman nîah nu pakhat damlo kan tlawh ṭumin, “Mizo sanapui a her liam ta” tiin awmze neia âr khuang hriat tùr awm mûmal ták loh avànga a khawhar thu a losawi a. “A ni dâwn tak e” kan ti deuh uaih ná a, ngaihtuahna thar ka hmang ta zâwk a. Awmze neia âr khuang ṭhin kha ngaihawm ru viau mah se, tûnah chuan sana kan bun fur tawh a; sana nei lo pawhin mobile phone-ah sana an nei vek bawk si. Chuvàngin âr khuang ngaia lunglen ai chuan Aizâwl khaw chhûng aṭangin âr lungmâwl, Mizo hun chhiar dàn mila khuang thiam hlei lo leh ran vulh zawng zawng hi khawpui pâwnah sawn chhuah vek a va hun ta êm! AMC hian khawpui chhûnga ran vulh leh workshop zozaite hi khaw pâwnah a sawn chhuak ngam ang em? Kan chhak lawk Myanmar-a Tahan-ah tak ngial pawh khaw chhûngah motor workshop a awm miah lo. Keini ‘Smart City’ nih tum ve si hi ran in leh workshop nên kan inhûng hnawk rimchhe reng mai dâwn em ni?