FANUTE AVANGIN TAR AN MANGANG!

‘TAR’ tih hi ka hmang hreh angreng ta khawp mai; mahse a hman loh theih si loh. Mizo ṭawngah chuan ‘pitar, putar’ kan ti a; ṭawngkam mâwi lo a nih kan hre ngai lêm lo. Amaherawhchu, kum 2009-ah khân lehkhabu pakhat ka buatsaih laiin he thu ziak hi ka chhar a, “Tûnah chuan Upa kan ni ve ta. Rev. Challiana khân ‘Putar ti loin Upa tih tûr a ni’ a ti ṭhin asin. Upa tih chu a mâwi deuh zâwk âwm e,” tih hi. Hei hi Rev. H.S. Luaian kum za a tlin dâwna Rev. Zairema hnêna a lehkhathawna a ziah a ni. A lehkha dangah pawh, “Tûnah chuan Upain an tih angin Putar ni loin Upa tih ve tûr kan ni ta a,” a ti leh bawk. He thu ziak ka chhar hnu chuan ‘tar’ tih ṭawngkam hi a chhe lamin a zui tam dàn ka chhui zêl a! ‘Tar â, tar chhia, tar khûp bih, tar kiring, tar kûn, tar mut duh, tar rimchhia, tar zâng kûl, etc’ tihte han ngaihtuah chuan Rev. Challianan “Putar ti loin Upa tih tûr a ni” a tih chu a lo dik hle. Hei vâng hi em ni ang, ‘Mizo Tar Pawl’ (MTP) ti loa ‘Mizo Upa Pawl’ (MUP) an lo tih tih? Tûn thleng hian ‘pitar/putar’ tih hman ka hreh phah a, rem leh rem lo chung pawha ‘kum upa’ tihluih hrâm hrâm châng ka ngah mai!

Kum 1992 December 8-ah khân Lunglei Chanmari-ah Pi Saizîki (85) chu Pastor zin bo avàngin ka vui a, ka thupui chu ‘Tar Theology’ a ni. The Guinness Book of World Records (1992:142) sawi dànin khatih lai khân khawvêlah kum 100 chuang dam 40,000 vêl an awm a; chûng zînga 22% chu mipa an ni a, 78% chu hmeichhia an ni. Mihring finna a ṭhang zêl a, kan dam chen kum pawh a pung zêl dâwn a ni; nakin lawkah khawvêl hi ‘tar khawvêl’ a ni titih mai ang. Chumi ṭuma ka thusawi ṭhenkhat chu han thur chhuak ila: “Khawvêl finna a ṭhang zêl anga tar an pung zêl dâwn a nih chuan tar enkawl dàn kan ti ṭha sawt a nih si loh chuan mi lungngai leh mangang kan ngah ting mai dâwn a. Mizoramah ngei pawh hei hi a dik ṭan tlat mai. Dam rei hi tar tân lungngaihna leh manganna mai a ni thei dâwn tlat. Tar lungngai leh mangang rûm tlawk tlawk kan ngah tawlh tawlh mai dâwn a ni mai thei. Chuvàngin tar chungchânga Pathian thu zirtîr dàn, Tar Theology hi kan sawi uar a ṭûl ta hle. Mizo dinhmun kan bih chian chuan hmânlai aiin tar dinhmun hi tûnah chuan a pawnlâng ta sawt a. Hmânlai chuan tarten zah an phur deuh zâwk a; chhûngkuaah pawh nu leh pate tar tak thlengin rorêltu an ni ṭhin. An tu leh fate pawhin an thu an hnial ngai lo. Tûnah erawh chuan an dinhmun a inthlák thleng zo ta a. Tar dinhmunte pawh a linglet zo ta a; a ṭha zâwnga thil kalpui aiin a chhe zâwngin a inlumlet mêk zêl zâwk a ni,” tiin ka sawi a.

Khami ni tak kha âw, mitthi ka han vui zo chu pitar rualin min han chibai rawn tak tak mai a, min hnûk thlu lo chauh a ni. Mitthi vui zoa ti loin kan nui bâwk bâwk ta hlawm a; pitar leh putarho khân ka vuina thuchah kha an lâwm êm atin a ni. A hnûah pa pakhatin ka vuina thuchah kha min dîl a, ka chhut chhuah sa chu ka pe a; MUP Chanchinbûah a lo chhuahtîr ta nghe nghe a. Khatiang taka kum upaho lawm ka hlawh ni kha ka tân theihnghilh chi rual a ni lo. Tûnah chuan kei pawh kum 70 ka lo tling ve ta; miten an sawi ‘tar’ nih ka lo ṭan ve ta! Chutih lai chuan Siaha nu pakhatin, “Ka pu, tar inti suh, i la upa lo, i la tlangvâl lutuk,” tiin SMS min rawn thawnte chu ka lawm tâwk a tling nia!

Kum 1992-a Pi Saizîki vuinaa ka thusawi kha zàwlnei ka ni lo chung pawhin a lo thleng dik ta mêk zêl tih chu nikum kum tâwp lama ka inlêng nu pakhat thusawi aṭangin ka hre ta mai a; ka phu zawk nghe nghe a ni! Nikum October thla khân tûk khat chu Aizâwl nu pakhat, sawrkar hnathawk pension tawh, amah pawh kum 80 dâwn lai ni tawh chu a lo lêng ve teh nawlh a. Inhmu ngai leh inbe ngai azeng pawh kan ni lo. Thil dang eng eng emaw a sawi hnûah a rawn kal chhan tak chu a sawi ta a. Ama thu maia lo kal pawh a ni lo; Aizâwlah a rualpui mi eng emaw zât nèn an inkâwm ho ṭhin a; chutianga an inkawm honaah chuan an mangan thu an sawi tlâng ṭhin. An mangan chhan ber pawh, an fanute lehkha thiam, sawrkar hna pawh ṭha tak chelhhoten an ngaihsak tâwk loh vàng a lo ni!

An têt lai aṭanga keh thei dawma an dawm, an dam loh hlek pawha zân mutmû pawh tuah hman lo lêka an lo tlaivàrpui ṭhin, an fanute chu tûnah dinhmun ṭhaah an awm ta chêng a, an nu leh pate chu an ngaihsak lo ta tlat. An nu leh pate chu kum upa tawh an nih avàngin uluk taka enkawl an mamawh a; chutih ahnehin an ngaihsak duh ta mang lo zâwk hial a lo ni a. Chumi avàng chuan dam nuam pawh an ti ta mang lo a; an inhmuh khâwm châng chuan an dinhmun chu an sawi ho melh melh ṭhin. Engtizia nge ni ta ngai? Mahni hringtu nu leh pate ngei pawh ngaihsak lo khawpa an fanute chu an awm ták mai? Kha nû thil rawn sawi ang tawngtu kha an tam ngawt ang. Ani pawh chu lehkhathiam a ni a, dik tak chuan ngaihtuahawm lutuk pawh a ni lo; amah lah sawrkar hnathawk pensioner a ni a, a pension pawisa pawhin mahni inchawma intungnung thei dinhmunah a ding. Mahse ‘tar’ dinhmuna ding a ni tawh a; ngaihsak a phû a, a phû anga ngaihsak chu a fanu hnên aṭangin a dawng si lo!

Thu sâwm pêkah, “I nu leh i pa chawimawi rawh: tichuan LALPA i Pathianin ram a pêkah che hian i dam rei dâwn nia,” tih a ni (Ex 20.12; Dt 5.16). Hebrai ṭawnga ‘chawimawi’ tih awmzia chu ‘bûk tirit’ tihna a ni a. Mizo nu leh pate bûk hi a rit tâwk tawh lo a; chhûngkuaah pawh an thu hi a kâng ta lang lang fo mai! A bîk takin an fanuten an nu leh pa (pitar/putar) thute bûk tihrih aiin anmahni thu bûk an tirit ta zâwk tihna a ni. Nu leh pate chawimawi ták aruanga lungngaihna leh manganna thlentua fanute an ṭang ta tlat mai han ngaihtuah chuan khawvêl hi a linglet zo ta a ni ber ang. Fapate aiin fanute chu nu leh pa tar hnûa ngaihsak thiam zâwk tûra ngaih leh beisei an ni. Tûnlai hian hmeichhe tam tak (nulate pawh huamin), nu leh pate ngaihsak lo mai pawh ni lo, diriam ta zâwk mah an tam mai. Nuten an fanute keh thei dawmin an dawm a; mahse tar alamah fanute khawngaih an hlawh lo a nih chuan nu vânduai tâwp an tling ang. Nikuma ka inlêng nu ang kha eng zât tak Mizo zîngah hian awm tawh ang maw? He hla ‘Ka Nû’ tih hi chhawm nun a va ṭûl êm!

Ka nausènin tu nge mi kawl?

Ka nu, ka nu duh tak chu!

Ṭawng thei loin tu nge mi pâwl?

Ka nu, ka nu duh tak chu.

Ka dam lo va, a tlaivâr a,

Ka ṭap a, mi lo châwi mu ṭhin!

Hah takin, chak lo chung pawhin,

Ka nu, ka nu duh tak chu!

Ka lian deuh deuh tu nge mi zilh?

Ka nu, ka nu duh tak chu!

Ṭhenrual kawm dàn tùr nge mi hrilh?

Ka nu, ka nu duh tak chu!

Ka thu pawi tham lo a ngai zo,

Ka ei tùr tumin a awm fo,

Ka sin tùr a hmaih ṭhelh ngai lo,

Ka nu, ka nu duh tak chu!

A tihzia dâwnin mi tinêm,

Ka nu, ka nu duh tak chu!

Tihsak ve thung ka va duh êm!

Ka nu, ka nu duh tak chu!

Chêt dànin ka tilâwm zêl dâwn,

Ama thawh phal loin ka fãwm,

Ka nu hi zah ber tùr alãwm!

Ka nu, ka nu duh tak chu!