THU ZIAH HI

Ma-ni-lo-maha inthlahrun rilrûk tawh nák alaiin hman deuh khân Zonet faksèlnaah Vànglaini chanchinbûa mi ngãi rengin thû kan ziah ṭhin sawisèlna hi ka lo ngaithla fuh hlauh mai a. Ngaihtuah a ti thui vang vang hle mai a; zah rûk avànga mahni thû-a chawlhsan mai pawh a chákawm rum rum! Amah­erawhchu, ‘ém a’ tiin kan la chawlhsan bík ta rih lo chu a nih hi! 

Indian Independence Day champhaphák vawi 66-na, August 15, 2013 aṭanga Vànglaini chanchinbu tih len a nih dáwn khán Joint Editor aṭangin sàwmna lehkha ka lo hmu ve nawlh mai a; chanchinbu an tih len dáwn avànga Inrinni tina chhuah tùr thû ziak ve tùra sàwmna a ni. A sawi dàn tak chuan Inrinni min pék chhan pakhat chu Sunday School zirlaite pawh khawih tel duh cháng ka neih a rin vàng a ni. Ka thu ziah huang hming tûr pawh min záwt nghál a; han sawi nghâl mai tùr ka hriat loh avàngin “Revd Chuauṭhuama Huang i ti mai ang,” ka ti a. Kum 2013 August 19 aṭang chuan Vànglaini a chhuah phawt chuan Inrinni apiangin ka thu ziah chu khél loin chhuah a ni ta ziah a; tûna mi hi 340-na chiah a ni.

Mi tam tak chuan Inrinni tina thu chhuah tùr ziah hautakzia hi an hre pha lêm lo ang; chutih lai chuan mi tam tak erawh chuan, “Engtin nge i tih theih záwk le?” min ti ve hlauh thung. Thu chi hrang hrang - ram leh hnam khawih thil, politics, khawtláng leh sakhaw lam thil ka ziak hnem hle. Thil thleng eng emaw a awmin chumi beh chhan chuan ka ziak ṭhin bawk. Ka thu ziah eng emaw zát hi chu keima duh rêng ni lêm lo, tûte emaw min ngenna avànga ka ziahte a awm ṭhin. Tûnah pawh hian thupui eng emaw hmanga ziah tùr min rawn tuk a la awm nual a; chûngte chu ka ziak thiam vek bík si lo a, ka dah ṭáwl rih ta mai mai a ni. Ziah tùr ka haihchham deuh chuan Pathian thu lam emaw Bible ram chanchin lam emaw ka ziak mai ṭhin! 

A ṭûl chuan sawrkar emaw, kohhran emaw, khawtláng hruaitute emaw, NGOs emaw sawisèl ka hreh lêm lo; kan sawisèl chhan erawh chu huat vàng ni loin siam ṭhat duh vàng a ni. Mi mal fak tlákte chanchin kan ziak zeuh zeuh bawk. Ka thu ziah avànga vànneihna dawng zuite an awm a; rilru lo dam ta huaite pawh an awm bawk. Chutih laiin ka thu ziah avànga thinrim eng phiar an awm thei bawk a; nikumah phei kha chuan ṭhalaiho khawinghal bû ka tawk darh a le, min bauh rawn luai luai mai. Inrèl leh insawi chhiat avànga phàr theih ni sela, kei áia phár nasa tùr hi Mizo zíngah hian an awm bík kher lo ang! Mi ṭhenkhat phei chuan thi tùrin ànchhia min lawh a ni ber. Khatiang boruak kárah khân ka diau chuang lêm lo a; tuang tih chhah erawh chu a ngai angreng hle! 

Hetianga ni bík changa thu ziaktute hi kan inang lo hle. Ṭhenkhat chuan rem leh rem lo pawh sawi loin kohhran han khen deuh hrãm an chíng a; chutih laiin ṭhenkhat ka nau KL Liana te ang chuan fiamthu nuihzatthlák kárah thutak tlém an phûm deuh chauh a ni thung. Kei erawh chuan kohhran ka chhan deuh tûk zêl thung a; kohhran beihna rawng kai deuh chu ka ngaithei der lo. 

Kum tin, kum tàwp lamah emaw kum bulah emaw Vànglaini Editor/Joint Editor aṭangin lehkha hmuh ka beisei ṭhin a, “Kum tharah chuan lo chàwl tawh ta che,” min tih ka ring ṭhin. Chutianga tihna lehkha dawn a awm bawk si lohah chuan ka huang a ruak ang tih hlauin ka ziak leh ngê ngê ṭhin a; tûte emaw nin khawp hialin kan lo ziak ta a ni ber àwm e. Kum a laklawh bawk si a, kum thar lamah chuan chawlh zái rèl tawh pawh a ṭhat dáwn hi tih rilru ka pu ta deuh! Mi nin khawpa awm chu a nuam chiah bík chiah si lo. 

Mi dang hian thu ziah an harsat em ka hre lo; kár tin ni bík neia chhuah tùr thu ziah reng chu thil awl-ái tak a ni lêm lo. Páwngpaw ziah khâwl ngawt theih a ni lo a; mi chhiar duh tùr zawn a ngaihna chin a awm. Kum 2017–2018 chhûnga rawng báwla ka zin chhuah tam lai kha chuan pahnih khat ziah láwk cháng ka nei zeuh zauh. Ka ziah ve dàn ber erawh chu Zirtàwpni zíng dár 4:30 aṭangin ka ziak ṭan a; dár 8 vélah chuan email-in ka thawn hman 

ṭhin. A cháng chuan internet a ṭha lo a; ka thawn mai theih loh avàngin Rev. Zairema Builidng-a Vànglaini Office ka pan zeuh zeuh. Vawi hnih vawi thum vél chu ka thawn an lo hmu lo a; Zirtàwpni chawhnu lamah phone-in min rawn hrilh a, thawn nawn cháng ka nei. Chutianga hmuh loh palh vèn nán chuan ka thu ziah pdf chu phone-ah ka dah a; min rawn dìl hunah WhatsApp-in ka thawn nawn mai ṭhin. 

Vànglaini-a ni bík neiho hi kan inang lo hle a; kan thu ziah dàn kalhmang pawh a inang hlawm lo. Kei chuan a ṭûl tàwpah lo chuan ṭawng dang ka telh lo lui hrãm hrãm a; Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tùrah pawh ka theih tàwpin ka fímkhur a; thlûkna dah ka uar hle. Kan ṭhian pakhat phei chuan thlûkna dah ka uar avàngin ka thu ziah chu pár deuh chhakin a hria! Mizo ṭawng ziah dàn hi a lo har khawp mai a; tû mah thiam famkim kan awm lo. Ni tin ka zir belh zêl a ni. Mizoram sawrkar hian Mizo ṭawng humhalha ti changtlung tùr pâwl din vat sela, chu chuan thuneihna pum hlûm nei bawk sela, kan ziaawm phah deuh ang. Tûna Mizo Language Committee (MLC) hi Mizoram gazette-a chhuah meuha din ni mah se, mal din a ni lo a, beh chhan neia din a ni a, a nghen chhan hian hna dang an ngah avàngin a chak hlei thei lo; mi panga bei ang chauh a ni.

Politican te, sawrkar officer lian te leh kohhran hruaitu Pastor leh Kohhran Upa thleng hian Mizo ṭawng ziah dàn thiam lo tak vek kan ni. Sawrkar thu chhuah te, TV Scroll-a thu ziah te, kohhran thu chhuah te hi bih chian chuan tih dik ngai a tam ém ém. Tûnah phei chuan ṭhangtharho zíngah Mizo ṭawng lam dik thei tawh lo an pung tual tual. Youtube-a thawnthu an chhiar te, TV-a lem chan thawn thu an chana an ṭawng dàn te hi han ngaithla chiang ila, chhiar/lam dàn dik lo a tam ém ém a. Inneih programme tãwi tê-ah te, mitthi chanchin an ziahah te hian Mizo ṭawng ziah dàn dik táwk lo a tam thei hle. Tûte pawh hian inzir kan ngai a; zir tàwp ni kan nei tùr a ni lo.

Central YMA-in Mizo ṭawng humhalh a tuipui thar a; nikumah khán KṬP-in a buaipui bawk a; Kohhran pawhin a pawimawhzia a hre bawk a. Mizoram Synod (2019) phei chuan Mizo ṭawng humhalh, hmar uar leh hman dik ṭûl a tih avàngin Synod Executive Committee bawh zui tùrin a dah a; amaherawhchu, Covid-19 hripui lèn avàngin engtin mah bawh zui hleih theih a ni rih lo. Mizo hnam humhalh nân kan ṭawng hi humhalh a ṭul; humhalh tùr chuan hman dàn dik a ngai. 

Thil hi intih hmuh a awl nangiang a ni ang; tûnlaia Mizo ṭawng hman uar ém ém pakhat chu ‘hrilh hria’ tih hi a ni. Zonet chanchin thar puanah hian vawi hnih khat tal chu ‘hrilh hria/hrilh hriat’ tih an hmang ṭhin. J.F. Laldailova khán Hamlet thawnthu a lehlinah khán ‘hrilh hria’ tih hi a lo hmang hlauh mai a; ani meuhin a hman tákah chuan dik ta riauin kan hre tláng ta a ni ang e. MLC-a a thuphunga sawi honaah pawh ‘hrilh hria’ tih kher ngai loin ‘hrilh’ hi a táwk tih a ni. Miin an hrilh tawh chuan hre tùrah ngaih a ni a, ‘hria’ tih hi belh kher a ngai lo! 

Zonet-a chanchin thar puangtute bákah lem chan thawnthu lehlinah pawh hian ‘hrilh hria/hrilh hriat’ tih hi an hmang uar khawp mai. Tûnah chuan Pastor leh Kohhran Upa pawhin an hmang ve zél tawh! Thil dik lo intih hmuh hi a awl ngang a ni ang. Thuthlung Hluiah, “Ngaithla ula” tih kan hmu fo a; hei pawh hi an ngaihthlák chuan an hre tùra ngaih a ni a; an hria mai ni loin an zàwm tùra ngaih sá a ni. Chutiang bawk chuan ‘hrilh’ a nih tawh chuan ‘hre’ tùra ngaih sá a ni a; ‘hria/hriat’ tih belh kher a ngai lo.

Pastor leh Kohhran Upaten an hman dik loh fo pakhat chu ‘u’ tel loa thu sawi hi a ni. Pastor/Kohhran Upaten kohhran inkhâwmah mipui aiawha ding ni siin, “I lo ṭawngṭai ang,” an ti mai ṭhin a; mipui aiawha sawi an nih avàngin ‘I lo ṭawngai ang u,” tih tùr a ni. “Thu hriltu i lo sâwm ang,” tih ríkngawt tùr a ni lo; “Thu hriltu i lo sâwm ang u,” tih záwk tùr a ni. A tâwpa ‘u’ belh hi a pawimawh riau.

Zonet-a chanchin thar puangtu hmeichhiate hian fakna hun tãwi tê an hmang ṭhin a; mipate kha chuan ‘commercial break’ an nei ṭhin! Fakna hun an hman dáwn hian, “Fakna hun hmang lawk ang” an ti ṭhin a; a dik kim lo deuh, “Fakna hun i lo hmang lawk ang u” ti se, a dik ni mai tùr! LPS-a chanchin thar piangtuten ti ve ṭhin tak maw? DDK-a chanchin thar puangtute hi chuan fakna hun an hmang lo hrim hrim a; mahse ‘hrilh hria’ tih hi chu an hmang ve fo tho! Chanchin thar an puan tùr buatsaihtûte ṭawngkam ni maw?