Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

ISUA — KHAWVÊL ENTU

Kumin (2022) hian Mizoran Presbyterian Kohhran chuan Chanchin Ṭha Johana ziak kan zir a. Zirlai bu siamtu chu Rev. Dr. PR Hmuaka a ni. Ani hi mi thiam (academician), BD pawh First Class-a pass, Thuthlung Thar zirnaa doctoral degree DTh nei ngat a ni a. Thuthung Hlui, Thuthlung Thar leh Christian Theology-a doctoral studies ti tùr chuan German ṭawng ‘qualifying pass’ a ngâi a; Rev. Dr. PR Hmuaka hi chu German ṭawng ‘qualifying pass’ satliah ni loin thu sawi thei khawpa thiam a ni.

Pathianni hmasaah khân Isua man theih dàn kawng zawngin hmeichhe uirê lâi an man chu a hnênah an rawn hruai a. An rin loh dàn takin thil a thleng ta si a; Isua leh hmeichhe uirê lâi an man chiah kha an hnutchhiah ta a nih kha. Isua an man thei ta lo; mahse, Juda-te chu an la beidawng chuang lo.

Hmeichhe uirê lâi man chung­chânga Juda-te nèna an indàwr hnû, engtia rei tih hriat a ni lo, Pharisai-te chu Isua hnênah an lo kal leh a; an hnênah Isuan khawvêl êng a nih thû a lo sawi a. Pharisai-ten an hre thiam lo; Isuan ama thû a hriattîr a ni an ti a. Thu dik tak a sawi tih hriat nân chuan thu hretu mi pahnih an awm a ngâi a. Isuan ama thûin eng mah a tih loh thû leh a Pa ngei chu a thuhretu a nih thû a sawi a. Pharisai-te chu an bo tulh tulh a ni ber!

Keiin ka sawi tum tak hi chu Isua chu khawvêl êng a nih thû hi a ni. Êng thû kan sawi dâwn chuan nî aṭang khian ṭan ila. Ni êng hi lei lo thleng tùrin minutes 8.3 a thang a ngâi a; chuti a nih chuan ni khi bo ta daih se, minutes 8.3 chhûng chu a êng a lo thleng chhunzawm tho dâwn tihna a ni.

Khawvêl hian nî aṭangin lumna a dawng a; nî khi awm ta lo thut sela, mihring hi thla tam kan dam zui thei lo ang. Khaw vawt lutuk avàngin thla 2 pawh tling loah kan thi vek mai dâwn a ni. Chutiang tak chu kan tâna ni pawimawh dàn chu a ni.

Lei hi êng tel loin a awm thei lo! Pathianin khawvêl a siam pawh khân êng a siam hmâ kha chuan mû leh mal a awm lo. Bible ṭawngkam ang tak chuan, “Lei chu a chhia a, a ruak ngawt a ni a,” tih a ni a (Gen 1.2); kha thu awmzia kha lei chuan mû leh mal a nei lo, a thim mup ringawt mai tihna a ni. Pathianin êng a siam hnûah erawh chuan khawvêlah mû leh mal a lo awm ta a ni.

Bible-ah êng pawimawhzia kan hmu fo a; English Bible pakhat (Authorised Version/KJV)-a a lan dàn chuan ‘êng’ tih hi Bible pum puiah vawi 271 a lang a; Thuthlung Tharah hian vawi 93 a lang a ni (The New Strong’s Exhaustive Concordance of the Bible, 1996:803-804). Pathian chu êng nên pawh tehkhin a ni ṭhin; êng kan tih hian nî chauh ni loin khàwnvàr pawh a tel. Sam phuahtu pakhat chuan, “I thû hi ka ke tân khàwnvâr a ni a; ka kawng tân êng a ni,” a lo ti a (Sam 119.105). Pathian chauh ni loin a thû pawh êng nèn tehkhin a ni.

Pathianin hnam thlan Israel-te chu an vànneih fàl bîkna tùra thlang a ni lo a; khawvêl miten Pathian lam an lo hawi leh theih nâna a hmanrua ni tùra a thlan an ni. Chuvàngin, Isaia chuan Israel-te chu ‘Jentail-te tiêngtu’ atân ruat an nih thû a lo sawi a ni (Isa 49.6).

Thuthlung Hluiah leiin êng a hmuhna bulpui ‘ni’ khi vawi 134 a lang a ná a, Pathian nihna sawi nân erawh chuan vawi khat chiah hman a ni thung. Sam 84.11-ah chuan, “Ka tân LALPA hi nî leh phâw a ni,” tih a ni. Nî chu khawvêl chunga rorêltu ang mai a ni a; chakna hnâr anga sawi a ni. Hmànlâi chuan Bible ram leh a chheh vêla miten ‘nî’ khi pathian ah an be ṭhin a; Israel-te erawh chuan nî chu an be ve tùr a ni lo. Jehova (Heb. YHWH) chauh lo chu Pathian dang an nei tùr a ni lo.

Kum 1990 August thla chhûnga Saint George’s College, Jerusalem-a kan zir lâi khân temple tlângah lâwnin ‘Dome of the Rock’ kan tlawh a. Dome of the Rock awmna lâi khu hmànlâia Jerusalem temple khân a ṭhutah ngaih a ni a. Dome of the Rock chhûnga lungpui khu temple hmun thianghlim ber chhûnga awm a nih a rinawm bawk. Jerusalem temple kawngkapui kha khawchhak lam hawia hawn a ni a. A pindan hmasa záwk kha ‘hmun thianghlim’ a ni a; a pindan hnuhnung zâwk kha ‘hmun thianghlim ber’ a ni.

Saint George’s College-a kan hotupa ber Revd Dr John L.Peterson-a khân thil mak tak pakhat a sawi chu, “September 21/22 zîngah, Olive tlâng chunga ni zung lo chhuak chuan, Jerusalem temple kawngkapui chu a rawn chhun tlang raih a; temple kawngkapui hawn a nih chuan ‘hmun thianghlim ber’ daidanna bang kha a va chhun fuh chiah ang,” tih a ni. Mak kan ti hle. Sam phuahtuin vawi khat chiah Pathian nihna chu ‘nî’ angin a lo sawi a; chutiang deuh bawk chuan kum tin vawi khat chiah, September 21/22 (autumnal equinox)-ah ni zung chuan temple chhûng chu a lo chhun lût raih ṭhin a lo nih dâwn chu!

Revd Dr John L.Peterson-a thil sawi chu thu dik tak a ni ang em tiin ka ngaihtuah zui rau rauh thin a; lehkhabuah ziak a awm em tiin ka zawng ru bawk a. Interpreter’s Dictionary of the Bible-ah ni tain ka hria, chutianga ziah chu ka hmu tawh a. Mahse, tûnah hian an ziahna lâi tak ka zawng hmu zo ta rih lo! Lehkhabu dangah tal ziahna a awm em tiin ka zawng leh ngat ngat a; a vâng khawp mai! A tâwpah chuan Pathian thu lam chhuahna chanchinbu (journal) pakhatah ka hmu ta hlawl a; kan hotupa khân dâwt a sawi lo tih ka finfiah ta a ni.

Bible zir mi, mi thiam pakhat Bruce Chilton (b. Serptember 27, 1949, American scholar of early Christianity and Judaism; he is Bernard Iddings Bell Professor of Religion at Bard College, former Rector of the Church of St John the Evangelist and formerly Lillian Claus Professor of New Testament at Yale University) chuan ‘Jesus Dispute in the Temple and the Origin of the Eucharist’ tih a ziahah chuan hetiang hian a lo ziak a, “Within the holy of holies, enclosed in a house and beyond a veil, the God of Israel was enthroned in a virtually empty room. Only the high priest could enter that place, and then only once in a year, on the day of atonement; at the autumnal equinox the rays of the sun could enter the earthly chamber whence the sun’s ruler exercised dominion, because the whole of the edifice faced east,” tiin (https://www.jstor.org/stable/4... · PDF file).

Pathianah chuan mi nung pathum - Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim an awm a; an pathum chuan pumkhat an ni a. Khawvêl siamtu an ni a; ni leh thla leh arsite siamtu an ni. Êng siamtu an ni a; Isua chu ‘khawvêl êng’ a ni satliah ringawt lo; êng siamtu a ni. Amah pawh chu ‘khawvêl êntu’ a ni a; amah chauh pawh ni loin amah ringtute chu, “Khawvêl êng in ni,” a ti zâwk a ni (Mt 5.14). Isua kan chhun chuan kan êng chu hmuh theih a ni ang a; Isua kan chhun loh erawh chuan kan êng chu mi’n an hmu thei lo ang! Hei tak hi Mizote inenfiahna tùr pawimawh tak chu a ni. Kan hla pakhatah, “Eng tùrin min duh e; Isuan êng tùrin min duh e,” tih a nih kha!

Isua chanchin kan sawiin Jerusa­lem temple kan sawi kâi lo thei lo ṭhin a. Isua hun lâia Jerusalem temple (Second Temple) awm dàn kha kan hriat chian deuh a ṭha ang. Kan sawi tawh angin Jerusalem temple chu chhak leh thlang hawi zâwnga sak a ni a. Temple chhûng, pindan hmasa zâwk ‘hmun thianghlim’ chu puithiamte chêtna hmun, maichàm awmna a ni a; pindan hnung zâwk erawh chu Puithiam Lalber chauh, kum khatah Tlanna Ni-ah ṭum khat a luh theihna hmun a ni.

Temple chhûng tak hi chu mipuiin an lût thei lo bur! Temple in aṭanga eng emaw chen chu puithiamte leh Levia chi, hmun tifaitute chêttlatna hmun a ni a, ‘Court of Priests’ an ti. Chumi dawtah chuan Juda mipate thlen theih chin ‘Court of Israel/ Court of Men’ an tih chu a awm a. Court of Israel dawtah chuan Juda hmeichhiate thlen theih chin ‘Court of Women’ an tih chu a awm leh a. Juda mipa-ten an awmna pan tùrin ‘Court of Women’ chu an pal tlang a ngâi.

A pâwnta berah chuan ‘Court of Gentiles’ an tih chu a awm a; hei hi chu mi tin mi tang inawm pawlh theihna hmun a ni. Temple-a hman tùr thil pawimawh an zawrhna leh tangka thlengtute ṭhutna hmun a ni a; Isuan temple a then thianghlim pawh kha ‘Court of Gentiles’ hi a ni. Temple chhûngah tak kha chuan Isua kha a lût kherin a rinawm loh! Gentiles Court hi Isua pawhin mi a zirtîrna hmun a ni a; thil mak a tihna hmun kha a ni bawk a. Juda hruaitute nèn an inhnial ṭhinna hmun a ni bawk. Kum 12 a nih lâia Jerusalem an tlawh ṭuma a nû leh pa ruala hâwng ve loa a lo awm khawtlàina hmun pawh kha chu lâi hmun chu a ni ang. Court of Gentiles hi temple an tih khân a huam vek a ni.

Isua hun lâi khân Temple tlâng chung zâwl kha engtia zau nge tih kan hre thei lo. Heroda Ropuia khân nasa taka a cheibàwl avàngin tûna mi âi khuan a zîm lutuk lo maithei a. Temple tlâng chung zâwl khu tûnah chuan buh ṭin 35 (acres 35=square metres 141,639.975) tuh theihna khawpa zau a ni a; tlâng chung zâwl pum pui khu Juda, Muslim leh Kristianten hmun thianghlima an ngaih a ni. Isua hun lâia Jerusalem temple khân a in lãwng lãwng chauh ni loin temple tlâng pum pui kha a huam zâwk a; kan sawi tawh angin Isua tihthianghlim lâi pawh a pâwnta ber ‘Court of Gentiles’ a nih kha. Mipui chêttlat ve phák lohna ‘temple in’ tak tak chauh kha temple an ti lo. Heta ṭang hian tûnlâiah pawh ‘biak in’ kan tih hian a in lãwng lãwng chauh ni loin a chheh vêl (compound) zawng zawng hi hmun thianghlim anga kan cheibàwl thiam a pawimawh hle. Hmun dang ang mai maia kan khawsakna hmun tùr a ni lo.