THLIRNA TLÂNG DANG

Mihring an thuhmun fo thei lo tih hi thu dik tak a ni. Thuhmun lo ta na ná ná chu thil thlir dàn pawh a inang thei lo. Thlîrna tlâng dang aṭanga ngaih dàn an siam kha hnâwlsak ngawt chi a ni lo a; hnâwl kan duh a nih pawhin an thlîr dàn kha a dik lo chiang bâng tih kan finfiah hmasak a ngai ang. Kum 1992-ah khân Mizoram sawrkar hmaláknain Mizo 28-in Israel ram an zuk fang a. An lo haw hnûah an zînga kum upa lam pahnihin Ram Thianghlim an tlawh chanchin an ziak ve ve a. An zînga pa valai tak chuan Kristian Tlângau-ah ‘Ram Thianghlimah Ni 4’ tiin an zin chanchin a ziak bawk. Pakhatin Isua thlàn a tlawh chanchin a ziahah thlàn chu ft 5 lek niin a sawi a; a lungawi zân lo deuh a; a tâwpah chuan, “Isua kha pa tâwi fel rèn ràwn pawh ni se eng nge pawi? Napolean-a te, Lloyd George-a te pawh pa tê tak tê an ni alâwm” a ti ta mai a!

Chu thu ka han chhiar chuan Isua pa tâwi têa puh thlûk tum ták mai chu dik theiin ka hre lo a. An kalpui Pastor pakhat hnênah chuan, “In kalpui pa khân Isua thlàn a teh hman em ni?” tiin ka zâwt ta chawt a. Ani chuan, “Teh lo ang, tehna hun kan nei lo; a kawngka aṭangin kan va thlîr zawk chauh a ni” tiin min hrilh a. Isua thlàn an tih khu kum 1990-ah khân vawi eng emaw zât ka tlawh a, ft 5 leka sei a ni lo tih chu ka hria a; a sei zâwng erawh chu ka teh bîk loh avàngin ka sawi thei lo. Didakhe-ah “Isua kha pa lian nge a nih pa tê?” tih thu ka ziak ta ringawt a; tûna Isua thlân an tih khu ft 5 leka sei a nih ka rin loh thu ka ziak a ni. Isua thlân ft 5-a sei titu pa chuan Didakhe-ah min rawn chhângin thlàn chu a teh bîk hauh tih a rawn inpuang ta a. Mahse a thu ziah ṭan chhanah chuan tourist guide hmingthang tak Emmanuel De Han-a ziah, ‘Our Vist to Israel’ tih a beh chhan a, de Han-a ziah dàn (English) chu a rawn târ chhuak a, “Through a low door the Chapel of the Sepulchre is entered; the tomb of Christ is on the right side covered with a marble slab. It is 5 ft long, 2 ft wide and 3 ft high” tiin. Chu lehkhabu chu vawi 17 chhut nawn tawh a nih thu a sawi bawk.

Emmanuel de Han-a ziah dàn hi a dik lo tih ring mah ila, teh chiah bîk hek lo i, hnial zui vak thei dinhmunah ka ding lo. St. George’s College, Jerusalem-a Dean Revd Dr Petterson-a chu min va tehsak tuûrin ka zuk ngên ta chawt a. Ani lah chuan zirlai thar an neih hunah tirh a tum thu chauhin min rawn chhâng ta si. Kum 6 lai a ral leh ták hnûah chuan 1998 November thlaah khân Holland-ah ‘Reading the Bible from the Jewish Perspective’ tih zir tùrin ka kal ve ta hlauh a. Holland-a ka kal duh chhan tak zâwk chu hâwn paha Jerusalem tlawha, Isua thlân teh ka duh vàng a ni. Aizâwl Glass House aṭangin Isua thlàn tehna tûr measuring tape, metre 5-a sei ka lei nghe nghe a. November 10, 1998 zîng dâr 6-ah thoin dâr 7-ah tûkṭhuan ka ei a; dâr 8 rîk hma deuhin Church of the Holy Sepulchre ka pan a. Ka thlenna aṭanga a hlat loh avàngin dâr 8:06-ah ka va thleng mai a. Isua thlàn tlawhtu an awm vak rih lo; ka hma chiahah American tlangvâlin a tlawh a. A lo chhuah veleh ka lût ve thung a; ka measuring tape ken chu ka phawrh sa a. American tlangvâl hnênah chuan, “Ka thla min lo lák teh, thuhretu-ah ka duh a nia” ka ti a. Isua thlân an tih chu ka teh ta ngei a, thlân sei zâwng chu inches 75 (ft 6.3), a vàng lam inches 36½, (ft 3.½), a sàn lam inches 24 (ft 2) a ni; Ft 5, ft 3, ft 2 zawng a ni lo deuh e.

Isua thlân ft 5 ti-a ziaktu khân, “Isua kha pa tâwi fel rèn ràwn pawh ni se, eng nge pawi....” a tih kha keini ziah chu ni se, “Isua pa te reuh tê-ah a chhuah dèr mai; a liberal lutuk” tiin min chuk luai luai mai thei; ani erawh kha chu tû man an chuk ve lo! Isua thlân ft 5 lek titu khân “Thlânte chu bung thei àwm a ni si lo” a ti tel kher bawk. Keiin ka tum ber chu tûna Church of Sepulchre chhûnga Isua thlân an tih khu Isua thlân tak tak a ni lo; a symbol atân an dah chauh a ni. Kum 1808-ah khân biak in khu a kâng chiam a, Isua thlân lung an tih pawh a kâng chhia a. Chumi hnûah chuan tûna thlân lung (kuang) khu an dah leh chauh a ni; Isua thlàn tak tak a ni lo. Isua thlân tak tak chu hmuh tûr a awm tawh lo tih ka sawi mai a ni.

Hmân deuh khân sakhaw lam chanchinbu pakhatah mi thiam tak pakhatin Baptistu Johana chaw ‘khaukhuap leh khawizu’ tih kha khaukhuap leh khawizu tak tak a ni lo tih lam hawiin âwihawm takin a ziak a. A ziaktu kha mi thil hre tak a nih avângin a thu ziah khân mi tam tak a hmin thei ang. Ani sawi dàn chuan ‘khaukhuap’ tih kha khaukhuap tak tak ni loin thing rah chi khat niin a sawi. A sawi dàn kha mi thiam ṭhenkhat sawi dàn tho a ni a; chûng chu a rawn sawi chhãwng ve mai a ni. Keini ang sawi chhàwn ni se chuan, “Baptistu Johana châw pawh a sawi dal leh pek tawh” tiin min chuk rawn luih luih mai thei!

Grik ṭawnga akridas an tih chu khaukhuap tihna a nih rualin thing chi khat, a rah pawh fangra ang deuh, a mu pawh bepui mu ang deuh a ni a. Mi chheho chuan châw-ah pawh an ring ṭhin a ni ang. Fapa tlân boin ‘englo kâwm’ a ei pawh kha akridas rah a ni lo ang tih tu nge sawi thei? Khawizu pawh mi thiam ṭhenkhat chuan thing hnai thlum chi niin an ring bawk. Kan naupan laiin kan kawmchhak lawka sakhi thei hnai kan ei ṭhin a; a thlum tui khawp mai leh nghâl a. Chu sakhi thei chu tûn thlengin a la buk ṭha hle. Sakhi thei hnai kha châw-ah ring dâwn ila puar khawp chu hmuh tûr a awm lo ang.

Akridas (thing khaukhuap) leh thing hnai chu Baptistu Johana châw a ni ang em? Akridas thing hi a chanchin ziaktu ṭhenkhatin thlalèrah pawh awm angin an sawi a. Kum 1990 August thlaah khân Judai thlalêr hi Olive tlâng chhuah lam aṭangin Jeriko thlengin kan fang chhuk a. Tlâng hniam tê tê, kawlh vul mai a ni; thing kûng hmuh tûr a awm lo hle. Akridas thing phei chu hmuh tûr a awm lo lehzual. Chutih lai chuan khaukhuap erawh chu kan ṭhâwng tho a; an thlâwk nuk nuk thung lawi si. Khaukhuap hi Leviticus 11.22-ah pawh ei thiang a ni. Thlalêra chêngten an man a, ni saah an pho ro a, an râwt a, an ei ṭhin. Akridas thing hmuh tûr a awm loh chuan thing hnai nei chu hmuh tûr a awm lo lehzual ang. Judai thlalêr hi mêl 34-a sei, mêl 17 vêla zau a ni a; tlâng bawk hniam tê tê-a pûk leh lung keh kák kárahte chuan khuaiin bû an nei ṭhin a; khawizû pawh a awm ngei ang. Bible thute hi ngial ngan taka pawm tûr chi a awm laiin ngial ngan taka pawm chi lêm loh a awm bawk. Baptistu Johana châw pawh akridas thing rah leh thing hnai thlum ai chuan khaukhuap pângngai leh khawizu tak a nih a rinawm zâwk.