HNAM DANG SUMDÂWNG LEH MIZOTE

Kum 1971-ah khán Mizoram pawh Assam hnuaia a la awm laiin High School naupang zanga rual zet Bharat Darshan Party-a zinho zîngah Aizâwl High School 6 aṭangin mi 12 kan kal ve a. Tûna kan Chief Secretary pawh hi chûng zirlai kal vete zînga pakhat chu a ni. Punjab state-a Ludhiana-ah khuan zan khat chu puanthan dâwrah kan lût a; pawisa nei lêm si lo khán puanthan chu lei tum âwm takin kan en vêl a. Vai sumdâwng han felzia chu sawiin a siak lo; kan hmêl aṭang chuan puanthan chu lei duh tehrêng pawh ni ila, tam tak han lei thei hmêl kan pu lo. Chuti chung chuan anni chuan mit khap kâr loah an puanthan zawrh chu an han pawt thla tak tak mai a; a vùm hian a vûm rui mai a ni. Kan lei ta lo ngei rêng a; mahse lungâwi lo hmêl an pu ve miah lo, hlim hmêl pu takin, kan kal leh dâwn lo tih hre reng chungin, “In lo kal leh dâwn nia,” an la ti ta hrâm!

Kum 1963 aṭangin Aizâwlah hian ka awm ve ṭan a; thingtlâng mi, naupang chawrchê tak, Govt. Mizo High School-a Physical Teacher John Lalkaisângan High School Field-a kan làm laia min hmusit ṭha duh lo taka, “Nang hi, ding ṭha rawh; Tuikuk âr khual ang mai ṭi dûk reng ma ta che!” a tih tawh hnû kha ka ni bawk a. Bazar-a ka zuk kal ve châng pawh hian tu mah hi ka be ṭha ngam ngai mang lo ṭhin. Amaherawhchu, chutiang ringawt chu a nih kumkhua theih bîk loh a, hei chen Aizâwla awm ve ta chu dâwrkaiah thil lei tùrin kan zuang lût ve ta fo a. Zêp nák emaw tûn hma kha chuan Mizo aiin vaiho hi dàwr an nuam tlat zêl nia!

Mizo hian tûn hma kha chuan sumdàwn kan thiam vak lo a ni ang, min dàwrtute lo dàwr lêt dàn kan thiam tâwk lo fo. Puanthan-te hi lei tumin kan han en ila, lei leh ta si lo ila, an dàwr aṭanga kan chhuah dâwnah, “Lei leh duh mang si lo, min pawh thláktîr chiam a,” tihte hi kan hlawh zui ṭhin. A châng chuan dàwrkaiho hi an ṭhu khâwm lêt lêt a, an thil zawrh lei duhin en reng mah ila, min ngaihsak miah lo a, lehkhaden min densan daih châng a tam mai. Tûn hnûah erawh hi chuan tûn hma ai kha chuan a tlângpuiin dàwr an nuam ve ta deuh a; chuti chung chuan vai dàwrkaiho chu dàwr nawm thû-ah an la tluk lo zâwk emaw tih tûr a ni. Mizo dâwrkaite tân anmahni dâwrtute lo chiauau thiam hi a pawimawh hle; tûnah hi chuan dàwrkai mi rawih nula tam tak hi hemi kawngah hian an zei ve ta viau a; hmasâwnna duhawm tak a ni.

Mizote hi thil man to apiang a ṭha tûra ngai chi kan ni emaw tih mai tûr a ni. Ram buai hma leh ram buai hnu hun rei tak chhûng khân Aizâwla vai sumdâwng lian pathum chu M.K Guha & Sons, Chhotalal Seth leh Bomraj Seth-te kha an ni ang. Chhotalal Seth-te khân puanthan an zuar ṭhin a; an puanthan zawrh kha a tlâwm bîk a; Mizo dàwrkaiho pawhin an hnên aṭangin an la chhâwng a, man to zâwkin an zuar leh ṭhin an ti. Khatih lai khân tûna Sâng Sâng Stores awmna bul vêlah hian a ni ta àwm e, Chhînga Vêng pa hausain puanthan dàwr a nei a; ani kha Mizo paah chuan sumdàwn thiam ve tak a ni. Mizoram Home Guards Office-a ka thawh lai chuan MRHG uniform ṭhenkhat supplier a ni. An tia lâwm - Chhotalal Seth dâwra puanthan ang chiah kha man to zâwkin a zuar a, a hralh zo thuai a; Chhotalal Seth-te erawh chuan an hralh hlei thei si lo. Mizo dàwrkai chuan a la chhâwng zêl a, man to zâwkin a hralh zo vek an ti.

Tûnlai chuan khawvêl hi a tê tawh a, mi ṭhen­khat chuan ‘global village’ an ti hial a. Khawvêl lehlama thil thleng chu a thlen lai la lain kan hmu ve nghâl thei tawh a ni. Sumdàwnna thilah pawh ‘chain stores’ tam tak chu an inzâr pharh a. London leh New York-a dàwr awm ang kha India ram khawpui hrang hrangah a awm tawh a; mi rama thil ṭha kha kan kawt kai ngeiah kan lei thei ve ta. Hei hi vànneihnaah kan chhiar dâwn em? Cambridge-a Marks & Spencer dàwr ang kha India ramah a awm ta fur a; an suit zawrh nalh tak tak ‘St. Michael’ an tih angte chu sum nei tân chuan lei ve mai theih a ni ta. St. Michael kawrchung hi chu second hand pawh hmuh fuh chuan lei hmak zêl chi a ni; hák a nuam bîk êm êm a nia.

Chuti chauh pawh chu a ni lo, ‘online shopping’ a tih ve theih tawh a, online shopping-in khawvêl hmun hla taka mi emaw India rama mi emaw kan lei zung zung thei ta a. Mizo dâwrkaite ngei pawhin Kolkata chauh dàwr tawh bîk loin Bangkok an ti ṭuah hum tawh mai. Online shopping hi Mizo dàwrkaiten an haw riau an tih pek chu! Mizoram sawrkar pawhin online shopping aṭangin tax a la dâwn an ti a ni lâwm ni kha? Kei pawhin online shopping hi ka hmang ṭangkai khawp mai. Axis bank ATM Card hi international debit card a lo ni hlauh mai a; chuvàngin India ram chauh ni loin USA, England leh China ram thlengin thil ka chah thei ve tlat. Tûna ka laptop (Lenovo) hman lai pawh hi kum 6 kal taa Ebay Global Easy Buy (USA)-a mi ka chah a ni a; kâr thum chhûngin a lo thleng mai. Khatih lai khân India-ah chuan Rs 37,500/- a ni a; mahse USA-ah chuan Rs 3,5000/- a ni tlat. Tûn thleng hian ka la hmang a, ka hmang zêl rih ang.

ATC-a ka han thawh leh zawk lai (2011–2015) khân Flipkart aṭangin Old Testament lam lehkhabu chêng nuai thum man dâwn lai chu ATC Library atân ka chahsak a; ka Axis Bank account-ah pawisa an dah a, chêng khat pawh ei loin ka chahsak ṭhin. A hnûah chuan, “Axis Bank-ah account nei teh u,” ka ti a; account an neih ve ták hnûah chuan ka chahsak ngai ta lo. BD zirlai eng emaw zât pawh lehkhabu ka chahsak ṭhin. Online shopping hi dàwrkaihoin haw viau mah se, mi tam takin man tlâwm zâwka kan thil duh zâwng kan lei theihna a ni ve tlat. Online shopping dàwr ṭhenkhatin Mizoramah thil an rawn thawn duh ta lo a, “Eng vàng nge?” ti-a kan han zawh kual chuan, “Mizo sumdâwnghoin ‘cash on delivery’-in thil tam tak an chah a, an khul leh duh si lo alâwm” an ti. Tak tak a nih ngai chuan Mizo dàwrkaiho thil tih dàn chu a hrisêl lo hle tihna a ni ang a; biak in leh zaikhâwmnaa lâm chiam ṭhin an nih phei chuan a inhmeh lo lehzual ang!

Tûnlai Aizâwl titi pakhat chu Bâwngkâwna LRM Building-a Vishal Mega Mart hawn tùr thu hi a ni. Ni tin chanchinbu-ah leh chanchin thar puanah hemi chungchâng hi kan hmuin kan hre ṭhin a. WhatsApp group hrang hragah pawh an sawi ho nual; sawi hona aṭanga lang chiang tak chu mi tam takin man tlâwm zâwka thil lei theihna dàwr awm tûr chu an nghákhlel hle. Silchar leh phai lam khawpui dangah ‘Big Bazar’ an tih chu thil tlàwmna hmun niin an sawi; mi tam takin Aizâwlah hian Big Bazar awm ve se an duh. Keini ang duang, chutiang hmun la tlawh ve ngai lo chuan eng mah kan sawi thiam lo. Vishal Mega Mart pawh hi a hming ka hriat vawi khatna a ni. Mi rethei zâwk tân chuan thil man tlàwmna na ná ná chu pan loh theih a ni lo ang. Chuvàngin Vishal Mega Mart hi mi rethei tân malsàwmna ang hiala sawi theih a ni ang a; Mizo sumdâwngho tân erawh chuan huat mai àwm tak a ni. Mizo dawrkaiten inzir nân an hmang thei ang em? Engtin nge thil a kal zêl dâwn tih kan hre lo a; kan lo thlîr zui zêl mai ang chu.

Tûn hma aṭangin kan ṭhenawm ram aṭangin financial institution ṭhenkhat an lo lût a; an mi rawihte pawh Mizoram ram chhûnga mi tak an ni mang lo. Mizote hi sum pûk huai, rulh leh lama ṭha vak lo kan ni; sum pûk rûl thei lote in hmun chu an neihsak hmiah hmiah tawh; tûnah chuan Aizâwl vêng hrang hrangah in ropui tak tak an sa iaih uaih tawh a nih hi. Hemi chungchâng hi Vànglaini-ah vawi hnih vawi thum ka lo ziak tawh. Mizoram CM pawhin vei viau âwm khân a lang a, a bawhzuina erawh chu hmuh tûr a awm lo; chutih ahnehin an function-ah Chief Guest-ah a ṭang leh râwl ni àwm tak a ni! ATC-a ka thawh lai khân CYMA hotute an lo kalin ka lo hrilh a; anni lahin ‘pip e, pup e’ an tizui lo. Mizoramah hian in hmun hralh a awlsam lutuk a; sawrkar hian in hmun lei leh hralh dân khirh zâwk siam thuai teh se. Mizoram mi leh sa tak tak ni lo, ṭhenawm ram aṭanga lo kalten kan khawpuia hmun ṭha lai zawng zawng an nei ta fur mai hi a ram leilung fate chîm rala kan awmna tûr a ni. Vei a hun! Harh chhuah a hun! Sawrkar pawhin ṭan la rang teh se!