KHATI KHAN KAN HRIL ṬHIN A!

Kristiante sakhaw lehkhabu chu ‘Bible’ a ni a. Juda-te chuan ‘Thuthlung Hlui’ chin chauh an pawm a; a hmingah chuan ‘Torah, Nebi’îm & Kethubîm’ hawrawp bul zêl la-in a kârah vowel ‘a’ an dah a, TNK - TaNak an ti. Samari mite chuan ‘Pentateuch’ (Genesis–Deuteronmy) chauh an pawm thung. ‘Bible’ hi Sâp ṭawng chuan ‘The Holy Bible’ an ti deuh ber a, ‘The Bible’ tih ringawta chhut pawh a awm. Mizote erawh chuan ‘Pathian Lehkhabu Thianghlim’ kan ti bîk a; Bible hming sei ber a ni. Mi ṭhenkhatin ‘Pathian’ tih telh bîk hi an sawisêl deuh a; amaherawhchu, hmànlaiin Latin ṭawngin Bible hi ‘Divina Scriptura’ an lo ti ve tho a; chumi awmzia chu ‘Pathian Lehkhabu Thianghlim’ tihna tho a ni a; Mizote hian kan lo phuah fuh zaw ber àwm e!

Sâp thuhriltu hmingthang tak John Stott-a chuan, “Bible hi Pathian thû a ni a; mihring thû a ni bawk,” a ti a (John Stott, Understanding the Bible. Gospel Literature Service, Bombay, 1993:140). Bible-ah hian Pathian thû ni lêm lo, mihring inbiakna thû te, mi sual tak ṭawngkamte bâkah Setana ṭawngkam chhuakte thlengin a chuang a; chûngte chu a nihna takah chuan Pathian thû chu a ni hauh lo! Chutih rual chuan hêng mihring thûte leh Setana thûte ngei pawh hi Pathian thu tihlanna tùr pawimawh tak a nih avàngin Bible-ah telh a ni a; Bible-a a tel avàngin ‘Pathian thû’ kan ti ve mai a ni!

John Stott-a vêk chuan, “”Every word of the Bible is true only in its context, isolated from its context, it may be quite untrue,” a ti a (Under­standing the Bible, 1993:141). Hei hi a dikzia chu Joba bu-ah hian a chiang hle. Joba ṭhiante pathum khân Joba damlo an rawn titipui a; Joba nat chhan chu Pathian laka a tihsual vàngah an puh a; Joba chu Pathianin a tuartîrah an ngâi a ni. Joba erawh chuan an puhna chu a pha ngar ngar thung! Joba thian pathumte thusawi kha a dik tâwk lo a; chuvàngin Pathian thû a ni lo. Pathian ngeiin Joba ṭhian Elifaza, Temani hnênah khân, “I chungah leh i ṭhian pahnihte chungah khân ka thinur nasa a ni; ka chhiahhlawh Joba angin ka chungchâng thu dik takin in sawi si lo,” a tih kha (Joba 42.7). Chu vàng chuan Joba ṭhiante pathum thusawi dik àwm taka langte kha Pathian thû a ni lo a; mihring thû mai a ni.

Mizo zînga Pathian thu sawitu tam ber hian kan ngaih dàn, dãwng ṭha tak tak hi kan sawi zuah zuah a; Bible-ah a belna tùr kan zawng a. Kan duh ang angin kan bel hmiah hmiah mai ṭhin a. Hetianga thusawi hi ‘eisegesis’ an ti a; Bible-ah kan ngaih dàn leh duh dàn kan thun lût tihna a ni. Hetiang zâwnga thusawi hi dik lo fâi vek lo pawh ni se, thu sawi dàn him tak a ni lo. Bible-a kan ngaih dàn bel dik tumna a ni a; Bible thu awmzia nên a tum a hrang daih thei a ni.

Pathian thu zir miten thu an sawi beh chhan tùr, Bible châng an thlan chhuah awmzia kha eng ang chiah nge a nih an chhui hmasa tê tê a; chutianga a awmzia an chhui chhuah hnûah chuan kan tûnlai nunah engtianga bel tùr nge ni ang tiin a kawhhmuh tum an sawi chhuak ṭhin. Hetianga thu sawi tùr chuan Bible châng kan thlan chhuah awmze bul kan chhui chian a ngâi a; a awmze bul chhui chhuah chu ‘exegesis’ an ti a. Exegesis ti miah loa mahni âwm hàwp thû nèn ringawta thu sawi chiam hi chu a him tâwk lo a; fîmkhur a ngâi hle.

Mizorama Pathian thu pakhat kan leklam tak chu, “Mi tin an chunga rorêltute thû thûin awm rawh se, Pathian thû loin rorêltu an awm si lo; rorêltute awmte hi Pathian ruat an ni,” tih hi a ni (Rom 13.1). He thû hi kan hmang sual nasa hle mai a; Mizo­rama rorêl lâi party apiangin thiam inchantîr nân an hmang ṭhin!

Paula hun kha Rom sawrkar vànglâi tak a ni. Khatih lâi khân Kristiante kha mi rethei tê tê, a tam ber chu bâwih an ni. Chanchin Ṭha avànga an zalènna kha changchàwiin an hotute thû âwih lo fo mai sela, a tuar nasa tùr chu anmahni an ni dâwn tih Paulan a hre chiang a. Chu vàng chuan an chunga thu neitu, an pûte leh rorêltute thûa awm thiam tùrin a zirtîr a ni ber.

Paula thusawi hi a ni lo zâwnga láka, tûnlaia a kàwi a ngîla rorêltute thu zawm tùr tihna emaw, rorêltu dik lo takte pawh sawisèl miah loh tùr tihna emaw a ni hauh lo. Paula sawi hun lâi boruak kha hriat thiam tùr a ni. ‘Pathian ruat’ anga insawi chiam chiamte hi a fuh lêm lo a; Paula sawi dàn (context) nèn phei chuan a inmil hauh lo! Paulan rorêltute a tih Rom lalte kha kum 30 lek hnûah chuan Johana’n ‘sakawlh’ a tih daih tawh! Sakawlh chibai bûk duh lo leh, an kutah emaw, an chalah emaw, sakawlh chhinchhiahna pu duh lote thlarau chu Krista hoa kum sâng khat (chatuana) rorêl tùr an ni (Thup 20.4). ‘Rorêltute’ thu âwih duh loh avàngin Kristian tam tak kha tihhlum an ni. Petera chu Rom khawpuiah a letlinga khen beh a ni a; Paula pawh kum AD 68 (May/June) khân Rom khawpuiah a lû tansak a nih kha!

Isua khân khawvêl rorêltute laka awm dàn tùr chiang taka sawi a nei lêm lo a ni ang. Galili leh Perea ram lal Herod Antipas-a (BC 20-AD39) chu ‘sihal’ a ti hmiah mai a (Lk 13.32); a kohna hi a duhawm lo hle. A ngâi sâng lo hle tih a lang! “Kaisara thilte chu Kaisara hnênah pe ula, Pathian thilte chu Pathian hnênah pe rawh u,” a ti leh tawp mai a. Pilata lah chu, “Ka ram chu he khawvêla mi a ni lo,” a tihsan hmiah mai bawk! “Tû man hotu pahnih rawng an bâwl kawp thei lo,” a ti a (Mt 6.24). Pathian leh mihring rawng bàwl kawp theih a ni lo; mihring lalte duh dàn áiin Pathian duh dàn kan zàwm záwk tùr a ni.

Thuthlung Hlui lam kan thlîr chuan Pathianin Israel lal hnasa ber atâna a ruat ngei Saula chu zàwlnei Sameula kâ hmangin a hnâwl hmiah mai. Saula hnênah Samuelan, “LALPA thû i duh loh avàngin ani pawhin lal atân a duh ta bîk lo che a ni,” a ti hmak mai a nih kha (1 Sam 15.23b).

Israel-ten an lal zînga an ngaih ropui ber, tûn thleng pawha an sawi vul chûk reng mai chu Davida a ni a; Pathian ngei pawhin Davida chungchâng a sawiin, “Ka mi duh zâwng tak a ni,” a ti (1 Sam 13.14 “Ka rilu ang pu mi” tih hi “Ka mi duh zâwng tak” tihna a ni). Chuti taka Pathian ngainat hlawh Davida meuh pawh chu Uria nupui a uire hnûa Uria ngei pawh a tihhlumtîr chungchângah khân Nathanan a hnênah, “Nangmah hi i ni alâwm,” tiin a thiam lohzia a hriattîr a nih kha (2 Sam 12.7).

A tam mai, kan sawi sêng lo ang. Thuthlung Hluia Israel lalte, Pathian ruat ngeite kha an kal suala dik lo taka ram rorèlna an kalpui avàng khân Pathianin an hnênah zàwlneite a tîr a; an thiam lohna chu hriattîr an ni ṭhin. Chuti chung pawha an insiam ṭhat duh loh avàngin kum BC 721-ah hmàr lam, Israel ram chu Assuria-in a rawn chhu chhia a; an ram ata sawn bo an ni a, ‘Hnam sàwm bo’ tih an ni ta. Mi ṭhenkhatin ‘hnam sàwm bo’ nih an lo châk thar leh emaw ni? Israel ram chhiat aṭanga kum 135-ah chhim lam Judai ram pawh chu Babulon-in a rawn la a; Juda-te chanchina ngaihnawm lo ber ‘Babulon sal tàn’ chu a lo thleng ta a nih kha. Tûn thlengin a chhe lam tehkhin nân ‘Babulon sal tàn’ tih ṭawngkam hman hlen a ni ta!

Tûnlai khawvêl kan thlir pawhin rorêltu dik lote chu paih thlâkin an awm ṭhin. Philippines-ah Ferdinand Marcos-a chuan dik lo tak takin ro a rel a; Catholic puithiam Cardinal Sin-a hoa mipui helin kum 1986-ah khân an paih thla a nih kha. Kum 1989-a Rumania rama Communist dictator Ceaucescu paih thlák a nih dàn kha kan hria em? Timisora khaw Pastor langsàr lo tak László Tokés thuhril nghawng a nih kha. László Tokés kha ‘Pastor who brought down a dictator’ an ti hial asin! Rumania ram Communist dictator nunrãwng ber pâwla ngaih Ceaucescu paih thlák nghawng kal zêlah Europe-a communist sawrkar tam tak paih thlák an ni a; Soviet Union meuh pawh a lo keh darh ta a ni.

Chanchin Ṭha hi eng nge ni? Chanchin Ṭha chu suala tlu tawh mihring, Pathianin a Fapa Isua hmanga min rawn chhandamna thû hi a ni (cf. Jn 3.16). Mizoten Gospel Centenary kan làwm tawh a; Chanchin Ṭha chu kan hre hlêi hlûi tawh. Kan piangthar nawn awn awn a; mahse, Chanchin Ṭha zirtîrna anga kan nun loh avàng hian piang thar tawh inti, Chanchin Ṭha zirtîrna anga nung si lo, L. Keivom ṭawngkam takin ‘bo dobola bo’ hi vei an ngâi tak zet a nih hi!

Kan hnam tlèmzia ngaihtuahin Pathian thu sawi tam ber, Pathian faka zai uar ber, Pathian faka lâm tam ber kan ni hial ang! Chutih rual erawh chuan Pathian thû ang taka kan awm loh avàngin kan ram nun hi a hahthlâk a, ‘Kei hian ngah ber ila, mi dang hi chu lo rethei deuh mai teh se’ tih rilru pu ṭhah emaw kan nih tih mai tùr a ni. A lian apiang an lian tual tual a; a tê apiang an tê tual tual thung si. Hetiang dinhmuna kan din avàng hian Isua ‘Nazareth Manifesto’ kha a taka thlentîr tùr chuan ram rorêltute thlenga dem kâi na ná ná chu dem lo thei lo dinhmunah kan ding a ni zâwk. Nazareth Manifesto kha mi retheite chhan chhuahna dâr ri a ni.

Zàwlnei Amos hun lâi ang mai kha kan ni tawh. Khatih lai pawh khân mi rethei leh mi hausa inkâr a kak zau hle a. Mi lian nupuiten an pasalte ei rûk sum an chèn a, Samari nute chu Bashan bâwng chàwm thau nèn tehkhin an ni a (Amos 4.1); Bashan bâwng chu an thâu chauh ni loin an kawlh bîk! Samari mi lianten nipui in leh thlasik in an nei hrang a; an khumte chu sainghoa nalh taka siam, rangkachak tui luan a ni. Chutiang deuh bawk chuan Mizorama mi lianten khawpuia an in ṭha tak tak bâkah khawpui dáiah emaw, hmun danga an ram huanah emaw, thlâm changkàng tak tak an nei a; an thlâm changkâng cheina tluka cheiin mi retheite in chu a awm pha si lo. Nazareth Manifesto kha a taka chantîr tùr chuan mi retheite chhan chhuah an ngâi ta a nih hi.

Mizoten ‘social gospel’ hi kan hre thiam lo ṭhin. Tûnah hian kan ziaawm deuh tawh emaw kan tih lâiin mi ṭhenkhat erawh hi chuan an la man ta lo fo! Vànram kàina tùr chauha Pathian thu âwih kan ni emaw tih mai tùr a ni. Rev. Vànlalnghâka (Shillong) khân ‘halpuah hàl ṭhat lohzia’ thlengin uar takin a sermon-ah a sawi ṭhin kha. Vànram kàina tùr chauha Pathian thu âwih tum hi sim a hun; kan ni tin nunah a lang chhuak tùr a ni. Ram hruaina kawngah te hlei hlei hian a lang chhuak tur a ni a; ‘sum rawngbàwl’ reng mai hi sim a hun tawh!

Chu vàng chuan alâwm, piang thar nawn awn awn tawh, nun dik si lo hi vei a hun kan tih ni. Hêng bâka ‘thlarau bo’ an awm chuang dâwn em ni? ‘Thlarau bo’ kan tih avàngin vànram an kái lo ang kan tihna a ni ve lo; chu lam chu kan sawi phák a ni lo. Keinin, “Chu mi kha mi chu vànram a kâi lo ang,” kan lo tih ngawt theih a ni lo; vànram kài leh kài loh hi chu min Chhandamtu thû thû a ni. Kohhran Upa pakhatin, “Khi lamah chuan rin áiin kan rual hak ang,” a tih hi a dik phian maithei!

Khawvêlah hian mihring hi kan intluk tlâng vek thei dâwn lo; rethei leh hausa chu kan awm tlâng reng dâwn. Amaherawhchu, mi retheite pawh hahdam zâwka retheihna an hmachhawn theih nân ram hmasâwn a pawimawh a; chutiang chu a nih theih nân ram hruaituten ram hmasâwnna tak tak hi ngaihtuah sela; mahni pumpui hmákhua ringawt ngaihtuah hi bànsan rawh se. Ramin hmá a sâwn chuan Pathian ram tâna sum leh pâi kan thawh khâwm thlengin a lo pung ang a, ṭawngkam nazawnga kan sawi ût ‘thlarau bo’ chhan chhuah nân pawh hna kan thawk nasa thei záwk ang.