Guest writer
Revd Chuauthuama
TÛNLAI TITI LÂR PAHNIH!
1. KÂMLOVA(@Kamrula) A KÂM THEI LO: Social media-a tûnlai titi langsàr ber pakhat chu Kâmlova Chhangte@Kamrul Laskar kàm theih loh thû hi a ni. A chhan eng nge kan tih chuan Lêngpui Airport hna a thawh lâi mêk a chim dur hnûah pawh a chungah ‘action’ lák ahnêkin a thawk chhunzawm leh nghâl mawlh mawlh a. Fachuam enkawlna dawng âi pawha duhsak lehzualna dawng ang mai a ni.
Chutah Tribal Certificate 2 a lo nei reng a ni tih hriat chhuah a ni a. A tribal certificate chu Mizoram State Scrutiny Committee-in an enfiah lái mêkin, a enfiahtuten thu tlûkna an siam hmâ hmâin Kâmlova Chhangte@Kamrul Laskar chu Mizoram sawrkar hnuaiah Class-I Contractor nihna pêk a ni leh ta tlat lawi bawk a. Hei hian sawi a hlawh leh ta laih a. Mak angreng takin May 5-ah Kâmlova Chhangte@Kamrul Laskar Tribal Certificate chu paihsak a ni a; mahse, chumi hmâ April 22, 2022-ah khân Additional Chief Secretary to the Govt. of Mizoram, J.C. Ramthanga Chairman-na hnuaiah Class-1 Contractor Board chuan a tribal certificate-a a hming ‘Kâmlova Chhangte’ tih ngei mai hmang chuan Class-I Contractor nihna chu pêk tùra rèl fel vek tawh a lo ni hman a. Mizoram Sawrkar thu chhuah ‘Notification’ erawh chu Kâmlova Chhangte tribal certificate cancel a nih hnû June 9, 2022-ah khân tihchhuah a ni thung.
Keini ang duang chuan Class-I Contractor Rules kan hre pha ve lo. Amaherawhchu, tûnlai thil awmzia ngaihtuah chuan khati taka Kamrul Laskar chanchin a chhe lam a tlâng than chiam hnûah leh a tribal certificate pawh enfiah mêk a nih lâia Class-I Contractor Board-in Contractor Class II-ah emaw, Class III-ah emaw pawh la awm ngâi rêng rêng lo nia an sawi, Class-I-a hlàn kâi nghâl dâwrh a ni ta mai hi chu “A Mak Mang E!” tih mai loh chu sawi tùr dang a awm lo! Tûnlai hmeichhe ṭawngkam hman uar tak han hmang hawh ve ta mai ila, a mak mai ni loin a ‘râpthlák’ zâwk a ni!
Zonet ‘Faksèlna’ lamah chuan sawi pial tumna a lo lang ve leh thuai thung a. Class-I Contractor-ten a hnathawh an endik aṭangin Class-I-a hlàn kài tlákah an ngâi tih a ni. Class-I Contractor-ho hian Kâmlova Chhangte@Kamrul Laskar hnathawh endika an recommend ngawt a nih pawhin mipui ngaih dànah chuan ‘a mak mang e’ tih bák sawi tùr dang a awm chuang lo. Class-I Contractor Rules-ah hian non-tribal dah theih loh tih a awm lo a nih pawhin Kamrula boruak pum pui en hian, a chhe lama a hmingthan vànglái taka Class-I Contractor-a hlàn kâi a ni ta nawlh mai hi chu a mak tulh tulh zâwk a ni. Class-I Contractor-te leh Mizoram sawrkar pawh hi a dik a dawk thlu loin an inmawng zawm thûk hle tawh záwk em ni ang?
Additional Chief Secretary to the Govt. of Mizoram Chairman-na hnuaia rêl a nih pawhin a tàwpa nemnghettu chu tû dang ni loin PWD changtu CM a ni ngei ang tih hi a rinhlelhawm lo bawk.Hetiang taka Kâmlova Chhangte @Kamrul Laskar a kâm thei miah lo hian ngaihtuah a tithui tak zet a. Kum zabi 8 (BC) lâia Israel ram dinhmun âi mah khân tûnlai Mizoram dinhmun hi a chhe rápthlák tawh zâwk daih a ni mai àwm mang e tih mai theih a ni ta hial mai! Mizoram sawrkarin Class-I Contractor-ah Kâmlova Chhangte@Kamrul Laskar a dah chungchânga Mizo pa huaisen M.Lalmanzuala, RR–IAS vâl ngat sawi dàn hi târ chhuak ila. Ani chuan a thupuiah ‘SETANA PAWHIN ÊM ÊM A TI NGEI ANG’ tih hmangin hetiang hian a ziak a:
“Kamrula Chhangte Class I contractor-a kan pû berina a’n dah leh ngat hi chu dàn leh tihphung pângngâi mit aṭanga thlir chuan bawhchhiatna nasa, Sâpten, ‘Daylight Robbery’ an tih ang hi a ni a; Setana pawhin, ‘Êm êm a!’ a ti ngei ang. Eng vànga hetianga tilui hrãm hi nge an nih ang le?
“Mizote hi lei theih vek kan ni tih hi an tawnhriat aṭanga an hmuh a ni ang a. Inthlan leh hunah mi dang zawngte âia lei huai thei nih chu tihmâkmawha ngâiin chutiang atâna a tam thei ang ber pawisa siam nân chuan Kamrula tluk an awm lo ni-a an hriat vàng em ni ang?
“Eng anga bawlhhlawh pawh ni se, RESTRICTED TENDER hi awmze neia sawisêl ngam an awm si lo va, Chawm bawk, Hâwp bawk, Bâr baw bawk, Pal baw bawka nèn hian mi ngaih sàn kan hlawhna ber a ni zâwk bawk si a; Tihphung nghetah kan neih zêl dâwn an ti a ni ber tawh mai lo’m ni?
“An thlauhthlák vaih chuan a rawn vuak lêt theihna tùr an ngâi ngam lo bawk em ni ang?
“‘Pathian leh kan ram tân’ tih âiah, ‘Ram Krishna leh Kamrula tân’ an ti tawh zâwk dâwn em ni ang?”
Pu M.Lalmanzuala hi tawn hriat ngah tak, Mizoram Chief Secretary pawh lo ni tawh a ni bawk a; thil chinchâng chu a hre chiang hle ang tih a rinawm. CS a nih lâi kha ni ta se, hetianga dik lo taka tih âi chuan CS nihna bànsan nghâl hmak pawh a duh hial ang tih a rinawm bawk. Eng pawh ni se, tûna sawrkar lâi hi a kaw tàwpa ṭangah inngâiin mâwi leh mâwi lo chauh pawh ni loin, a dik a dawk pawh thlu hlei thei tawh lo dinhmunah an ding ta em ni chu âw tih mai palh a awl. An ministry term tàwp dâwn ruaiah hian an chalchàng tãl vêl hian pawisak an nei ta lo em ni ang? Mipui rin dàn dàn ni se! I lo thlîr zui zêl teh phawt mai ang u.
2. CHIEF SECRETARY CHUNGCHÂNG BAWK: NGO-CC-in Mizoram Chief Secretary, Dr Renu Sharma office kái tùr dan an tum chu an ṭhulh ta nge nge a; ṭhulh ta lo se, an mualpho zual sawtin a rinawm. Social media aṭanga a lan dànin an thil tum thlâwp lotu thãwm a lian tlat! Khatiang boruak kârah kha chuan tlàwm hreh loh mai kha an tân hmâi phihna ṭha ber a ni ang. CS office kái tùr dàn an tum an ṭhulh chhan an sawi erawh chuan mipui a hmin ta chiah chuang lêm lo ang. “Central sawrkarin kan duh a hre tawh tho,” tih vêl mai mai a nih ták kha! He thil hi chu nikum October 29-a Mizoram CM-in Central sawrkara a lehkha ziakah khân a chiang tâwk tawh hle a ni lo’m ni? “Ka Cabinet member-ten Hindi an thiam lo va, ṭhenkhat chuan English pawh an thiam tâwk lo,” tih lam hawia a zuk ziah kha! Zahthlákin!
Thil mak angreng tak chu Mizoram sawrkar hian Chief Secretary, Dr Renu Sharma a duh lohzia a lantîrna nge ni, Additional Chief Secretary JC Ramthanga pension hmá khân Chief Secretary chan ngei tùra ngaih ‘Political and Cabinet’ kha chantîr loin Addl. CS kha a chantîr ta mauh mai a! “Mizo ṭawng thiam lo CS” an tih a nih vàng ni maw? Tûnah Additional CS a pension ták hnûah pawh hian June 5, 2022-a sawrkar thu chhuakah chuan Political & Cabinet chu Chief Secretary Dr Renu Sharma chantîr ta chuang loin amah âia junior tak, AGMUT cadre (promoted) IAS K. Lalthâwmmawia chu chantîr a ni leh ta mauh mai! A mak dangdãi ṭhin mang tak e! Dr Renu Sharma hi AGMUT Cadre IAS-ah chuan seniority-ah 5-na a ni mêk a; a âia senior pahnih—Parimal Rai (RR-IAS 1985, born 05/01/1962) leh Manoj Kumar Panda (RR-IAS 1986, born 04/02/1962) te khu an pension a hun tawh a, an pension tawh a nih phei chuan AGMUT IAS Cadre-ah Dr Renu Sharma hi seniority-ah 3-na a ni ang. K.Lalthâwmmawia chu AGMUT Cadre IAS seniority-ah 101-na a ni!
Mizoram sawrkarin hetianga CS, Dr Renu Sharma Political & Cabinet a chantîr loh chhan hi eng dang vàng mah ni loin ‘Mizo ṭawng ṭhiam lo’ an tih avànga an hremna ni maw? Mizoram sawrkar Cabinet hian Mizo ṭawngin em ni Cabinet Meeting Minutes hi an ziah? Pu M.Lalmanzuala sawi dàn hmangah kha chuan niin a lang si lo! Dr Renu Sharma hi mi mãwl a ni lo a; lungâwi vak lo chungin a ngâwi mai mai zâwk a ni ang em? Tûna hetianga dahtute hi a dinhmunah hian ding ta zâwk sela, an chiau hiar nasa teh ang chu!
Internet-ah Chief Secretary-te mawhphurhna an ziah lante chu- (1) Adviser to the Chief Minister, (2) Secretary to the Cabinet, (3) Head of State Cabinet Secretariat, (4 Resource Person of State Government, (5) Head of Civil Services, (6) Co-ordinator of Civil Services Efforts, (7) Head of Secretariat Departments, (8) Residual Legatee tihte hi a ni a. Hêng chanvo hrang hrang hi sawi zau zui tùr tam tak a awm ná a, sawi hmanah kan inngâi lo! Hetiang diak diak hian state sawrkar tin an kal leh kal loh pawh kan hre pha ve lo.
Mizoram Chief Secretary ni mêk Dr Renu Sharma-in Political and Cabinet a chan loh chungchângah hian Mizo IAS officer pension tawh pakhat, ṭhenawm state-a Chief Secretary lo ni tawh chu, “Engtizia nge ni ta ngai?” ti-a ka zawh chuan “Chief Secretary hi chuan Political and Cabinet hi chu kan chang ṭhin chu a ni alâwm,” tiin min chhâng a. Mizo IAS officer, state danga Chief Secretary ni tawh bawk, tûn thlenga chu state chuan adviser-a an la hman lái mêk hnênah chuan, “Chief Secretary hi Secretary to the Cabinet ni zêl tùr a ni em?” ti-a ka zawhna chu ani chuan hetiang hian min rawn chhâng a:
“A ni zêl tùr a ni tih ziahna tak chu a awm ka hre lo va. Mahse, Chief Secretary chu Cabinet Secretary kan ni nghâl zêl chu a nih hi (Cabinet Secretary a tih hi Central-a Cabinet Secretary tihna a ni lo; State Cabinet Secretary tihna a ni). Khawi state-ah mah Chief Secretary appointment order an chhuahin Cabinet Secretary a ni nghâl ang tih a awm ngâi lo va; a hranpain Cabinet Secretary atân appointment order a awm ngâi bawkin ka hre lo. A chhan chu Chief Secretary hi Cabinet Secretary a ni nghâl (ex-officio) tùra ngaih a nih tlat avàngin. Mizoram tih dàn chu thil fel lo tak, Pi Renu Sharma office kal tùr dan tumna rilru kalpui zêlna niin a lang a. Kha NGO-CC thiltih pawh kha sawrkar aṭanga green signal an hmu tih tilangtu ni maiin a lang. Mizoram IAS thuchhuahah pawh khân hetiang thliarkâr rilru hi kalsan a ṭûl thu uar takin an târ lang tawh a. A va mak zui zêl êm! Kamrul episode lah hi sawi mai báka a taka hma lákna tham a ni a. Tribal certificate pahnih a lo kawl ringawt pawh kha inhremna tham sual lian a ni si a; a petu officer leh a latu hi hrem ngei tùr ni àwm taka a lan lâia Class I contractor-a han promote ták tlat hi! A hma khân Class I contractor a ni lo em ni? Chuti a nih si chuan khati zozâi contract engtin nge a hmuh bîk tihte pawh hi mipuiin kan zâwt tùr a ni dâwn lo’m ni? Lêngpui Airport hi tuten emaw pawisa siam nân an hauh tlat avàng hian em ni AAI, India rama airport ṭha zawng zawng siamtu leh enkawltu hnêna hlan kan phal loh tlat? Pu Zoramthanga chhuanlam ‘emtional/sentimental attachment’ tih ang vêl hi chu chhuanlam nuihzatthlâk tak a ni. Hemi principle-a kan kalpui dâwn a nih chuan state pachhe ber hian Central Institutions leh National Highways te pawh kan nei nãng! Fake tribal certificate neih cancel-sak avàngin hrem chu sawi loh, compensation atân direct Class–I contractor pêk a ni em le?
“Cabinet Secretary chungchângah pawh hian Mizo ṭawng a thiam loh hi chhuanlam tùr tih hriat sâ a ni a. Mizoramin non-Mizo eng emaw zât CS a lo neih tawhte pawh khân Mizo ṭawng an thiam chuang lo va, Cabinet Secretary an ni vek tho. Hei hi chu AGMUT Cadre-in a huam State/UT ṭhenkhat pawhin an tâwk vek tho a; an CS ber side-line nân an hmang chuang bawk lo. Mizoramin IAS cadre hrang a neih a, kan state officer-hoten thei leh thei loa Mizo ṭawng an thiam hun hmâ chuan kan kal dàn tùr a ni rih dâwn a ni.”
Dr Renu Sharma chungchângah bawk kîr leh ila. Tûna Central sawrkara Cabinet Secretary, Rajiv Gauba (IAS 1982—JH) khu kum 2023 October-a pension tùr a ni ang a; chutih hunah chuan Dr Renu Sharma hi Central-ah Cabinet Secretary a ni lo ang tih tu nge sawi thei! A àwm ber zînga mi a ni ve tlat! Central sawrkarah Cabinet Secretary pawh lo ni ta sela, tûna rilru zîm tak pûa a chunga thil titute tih ang hi chuan a ti duh ve miah lo ang le!
June 15-ah YMA din champhaphák 87-na chu hmun hrang hrangah hlung taka hman a ni a. Covid-19 hripui lèn avànga kum 2 chhûng hman theih tawh loh hnûa hetianga YMA Day hman a ni leh ta hi a làwmawm hle. Chutih lâi erawh chuan CYMA kalphung hi bih chian chuan ngaih a ṭha zãn lo thei deuh tlat mai. Burma kuhva phurh puam chungchâng an vei viau emaw kan tih lâiin an zir chian hnûah Central sawrkar khap ni na ná ná, dàn anga kalpui an rawt teh hlauh thung a! Kamrul Laskar@Kâmlova Chhangte tribal certificate neih chungchâng pawh an vei viau emaw tih lâiin tuna Class–I Contractor-a hlàn kài a nih thûah erawh chuan an ngâwi leh hmak thung a! CYMA hian thil tak tak hi a buaipui ngam dâwn lo em ni ang?
Kum 1935-a Presbyterian Missionary leh Kohhran hruaituten ngaihtuahna fîm tak hmanga an lo din YMA hian Mizo tân thil ṭha tam tak a ti tawh a; eng emaw hleka a hmingchhe mai tùr hi mipui hian kan phal lul lo. Hun rei tak phei kha chu Presbyterian Kohhran chuan notê ang deuha a en a ni ṭhin a. A din tirh 1935 aṭanga kum 20 chhûng, 1955 thleng phei kha chuan Kristian Tlângâu chanchinbu tâwp lamah hian ‘YMA pual’ dah a ni ṭhin nghe nghe a; kum 1956 aṭang khân a tàwp ta chauh a ni. Chuvàngin YMA hian Bible-in a ngaih pawimawh êm êm DIKNA hi tungding tùrin bei zui hrâm zêl teh se!