Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

ISUA HUN HNUHNUNG- JERUSALEM ZIN KAWNG

Chanchin Ṭha bu hmasa pathum (Synoptic Gospels) kan en chuan Isuan a rawngbàwl hun chhûng khân Galili-ah hun a hmang ber a, vawi khat Jerusalem-ah kalhlên kût hmanga a lo kal ṭumin an lo man a, an khêng bet ta mai niin a lang. Johana ziak kan en erawh chuan a rawngbàwl chhûngin Jerusalem-ah hun a hmang tam ber a, Galili a tlawh zeuh zeuh chauh a; kalhlên kût pawh Jerusalem-ah vawi thum a hmang a, a vawi thumnaah an man a, an khêng bet ta niin a lang thung. Synoptic Gospels sawi dàn ang deuhin Isua hun hnuhnunga Jerusalem zin kawng kan chhui ang. Isua thih kum hi AD 30 a nih chuan Palm Sunday (Tûm Kau Ni) chu April 2 a ni ang a, Good Friday chu April 7 a ni ang; a thih kum hi AD 33 a nih erawh chuan Palm Sunday chu March 29 a ni ang, Good Friday chu April 3 a ni ang.

Luka ziak kan en chuan Palm Sunday (Juda-te Thawhṭanni) zîngah Jeriko-ah a lo lût a; Sabbath chu Jordan râl khawi khuaah emaw a hmang a ni ang. Jeriko chu chhûn pelh a tum a; chutih lai chuan mipui tam takin an zui tawh a; an thãwm pawh mitdelten an lo hre thei a ni. Chhiahkhawn hotu Zakaia inah Isuan tûkṭhuan a ei a, tûkṭhuan ei khamah chuan a kuang àwm rei vak loin Jerusalem panin chhuak leh tùrah ngai ila; Rev. Zairema erawh chuan Jeriko-ah hian riak angin a ngai thung. Jerusalem zin kawngah hian a zirtîrte bákah Jeriko a luh laia zuitu mipui tam takte khân an zui ve zêl a nih a rinawm.

Thil hriat chian ngai pakhat chu Jeriko leh Jeruslem inkâr kawng hi a ni. Tûnlaia hrilhfiahtu tam takin Jeriko aṭanga Isua lo chho chuan Bethani lo thleng angin an sawi ṭhin a; Bethani aṭang chuan an hma zâwn khaw pakhat Bethphage (beth-fa-ge ti-a lam tûr)-a sabengtung chu a zirtîrte pahnih va kaihtîr angin an sawi deuh ber. Conservative mi thiam pakhat R.V.G.Tasker-a phei chuan Bethphage kawtchhuahah chuan a ṭûl hun taka hman mai theih tûrin sabengtung hi a lo ruahman lâwk niin a ngai (“He made arrangements for an ass to be available at the entrance to the village of Bethphage when He might decide that the moment had arrived for him to make use of it.” - R.V.G. Tasker, The Gospel according to St Matthew, 1979:197). Mizoten kan hriat lâr tak William Barclay-a chuan Jerusalem leh Jeriko inkâr chu mêl 20 vêl niin a sawi (William Barclay, The Gospel of Luke, 1974:249).

Amaherawhchu, hêng hrilhfiahtute hian thil hriat fuh loh an nei a; tûnlaia Jerusalem leh Jeriko inkâr kawng khu Thuthlung Thar hunah khân an la hmang lo. Tûna Jerusalem – Jeriko kawng khu kum zabi 19-naa British siam a ni a; Isua hun lai kha chuan zawh tûr a la awm lo. Tûna Jeriko kawng chu East Jerusalem aṭangin Kidron kawr kânin Gethsamani huan mawngah kal pheiin Bathani-ah a lût a, Bethani chhim lamah kual kãwiin thlang deuh tak aṭangin hmâr lam zâwngin Jeriko a pan ta a ni. He kawngpui hi tûnah chuan 46 km (mêl 28.75) a ni.

Isua hun laia Jeriko aṭanga Jerusalem panna kawng erawh chu Wadi Qelt kawr pana kalin Judai thlalèr a tan tlang chho a, Oliv tlângah a chhuak a ni. He kawng hi Josephus-an stadia (fing) 150 vêl niin a sawi a; a thui zâwnga sawi pawhin mêl 18 emaw a ni ang. Amaherawhchu, pumpelh a tam ve a, chuvàngin a tãwi thei ang zâwnga kal chuan mêl 12–15 lo liam a ni lo ang. Kum 1990 August thlaah khân ni khat chu Oliv tlâng chhuah lam aṭangin thil eng eng emaw tih pahin Jeriko kan pan chhuk a, kan thang rei vak lo. Hmânlai chuan kê-in an kal ṭhang a, an ngal pawh a chak a; Jeriko aṭanga Isua leh a zuitute pawh khân Matthaia ziah anga Bethphage thleng tûrin dârkâr 4 lo liam an hmang lo ang.

Chanchin Ṭha bu ziaktute zîngah Matthaian Isua zin kawng a sawi dàn hi a pawm tlâk ber ang a, ani chuan, “Jerusalem khua an thlen dâwnin, Bethphage khua, Oliv tlânga mi chu an thlen chuan a zirtîrte pahnih a tîr a...” tiin a ziak a (Mt 21.1). Bethphage khua an lo thleng tih a chiang hle; Bethani khua erawh chu a lang ve lo thung. Jeriko aṭangin Jerusalem chu ding takin pan dâwn sela chuan Bethphage tlawh loin a kal tlang nghâl theih a. Mahse Isuan Bethani-a sabengtung kaihtîr a duh avàngin Oliv tlâng chhuah lam chhim lam deuhah va pêng kâwiin Bethphage-ah an châwl a; chuta ṭang chuan Bethani-a sabengtung kai tûrin a zirtîrte pahnih chu a tîr a ni ang.

Tûnlai hrilhfiahtu ṭhenkhat sawi anga Bethani aṭanga sabengtung kai tûr, an hma zâwn khuaa tîr a nih chuan chu khua chu Bethphage a ni dâwn a; Bethphage-a sabengtung kaihtîr zet hnua Bethani aṭanga Bethphage bawk pana Jerusalem lama kal leh chu thil awmze nei lo a ni. Bethani hi Bethphage ai chuan Oliv tlâng chuanhnuai hniam deuh zâwka awm a ni a, Mizo Bible-ah, “In hma zâwn khuaah sâwn va kal ula...” tih pawh hi a hmunhma hriate lehlin ni ta sela chuan, “In hma zâwn khuaah khuan zuk kal ula...” an tih duh zâwk mai hmêl e!

Isua zirtîrte pahnihin Bethani-a sabengtung an zuk kaih kha tû ta nge ni ta ang le? Bethani khua chu Isuan Lazara thi tawh hnû a kaih thawhna hmun kha a ni a. Lazara-te unau kha Bethani khuaa chêng, Isua ṭhian ṭhate an ni. Isua kha a dam chhûngin a ṭah thu vawi khat chiah kan hmu a, chumi ṭum chu Lazara a kaih thawh dâwn khân a ni a, “Isua a ṭap ta e” (Jesus wept) tih a nih kha (Jn 11.35). Hei hi English Bible-ah chuan châng tãwi bera ngaih a ni a; Grik ṭawngah chuan thumal pathum a ni.

Mizote hi chuan Isua Pathianna hi a mihrinna aiin kan dah chungnung deuh zâwk emaw tih tûr a ni a; Pathian Fapa a nihnain Isuan a chuanna tûr sabengtung pawh a awm tih hre lâwk vek anga ngai an tam ang. Isua kha mihring famkim a nih avàngin a mamawh tûr hi ruahman lâwk nachâng a hre ve tho tûrah ngai ila. Conservative mi thiam pakhat Frank Stagg-a chuan sabengtung kha lo ruahman lâwk sa vek niin a ring [“Although supernatural knowledge may be implied, a previous arrangement for the colt (or a colt and its mother) may have been made. If so, Lazarus of Bethany may have made an arrangement.” - Frank Stagg, ‘Matthew’ in Broadman Bible Commentary, Volume 8, 1969:198].

“Lalpain a duh a ni” tih pawh hi sabengtung kai tûr an lo kal huna tû tirh nge an nih hriat theih nân an lo ruahman sa (password) a ni ang. Frank Stagg-a bawkin, “Thus understood, the Lord has need of them may have been a password” tiin a ziak nghe nghe a ni. Lazara leh a farnute tân chuan ‘Lalpa’ chu tu nge a nih a chiang, mi dang an ni thei lo - Isua chauh lo chu. An nuṭa Lazara thi tawh Isuan a kaih thawh dâwna an inbiaknaah khân Lazara farnuten Isua chu ‘Lalpa’ tiin vawi ruk ngawt an ko a ni (Jn 11.3,21,27,32,34,39). Chuvângin anni chhûngkaw tân chuan, “Lalpain a duh a ni,” tih chhànna chu tu nge ‘Lalpa’ tih hai ngaihna a awm lo.

Isua zirtîrte pahnih sabengtung kai chu dârkâr khat lo liam an thang lo ang, Bethphage an lo thlen leh chuan Isua leh a zuituten Oliv tlâng tan liamin Jerusalem an pan ta a. Chawhnu dâr 3 hnu lam a nih pawhin Jerusalem-ah chuan ni a la sâng viau a. A zuitu mipuite chu, “Hosanna, Lalpa hminga lo kal chu fakin awm rawh se,” tiin amah chawimawiin an âu dual dual a; Pharisai ṭhenkhatin khap tùra an tih lahin, “Hêngte hi an ngawih reng chuan lungte tal an âu chhuak tûr a ni,” a tihsan hmiah mai si (Lk 19.39–40). Temple a pan ding nghâl a ni ang, temple compound pawnta ber - Gentile Court-a thil zuarte chu a hnawt chhuak a, an sumdâwnna dawhkàn chu a nam thlûksak a (Mt 21.12); Johana ziah dàn phei chuan hrui hrual siamin a vaw hial hlawm ni àwm tak a ni (Jn 2.15). A hunah chuan Isuan thinrim a pawiti lo; amah dotute pawh hneh takin a chhâng lêt zâwk ṭhin. Isua zuitute pawhin a hun leh hmun azirin thinrim hun leh dotute do lêt hun a awm tih hi Isua nun aṭang hian zir tûr a awm tih hriat tel a ngai. Tlai lamah Isua leh a zirtîrte chuan Bethani an pan a, chutah chuan an riak a (Mt 21. 17). Sabengtung pawh kha an kai hâw ngei ang a; an riahna pawh tû dang in ni loin Lazara in ngei a nih a rinawm!