Guest writer
Revd Chuauthuama
VAN LEH VANRAM
Ṭawng hrang hrang hian kalhmang a nei thliah hlawm a. Mizo ṭawngah chuan ‘a hmei a pa, hmeichhia leh mipa, mipat hmeichhiatna, nulât tlangvàl, chhim leh hmâr, chhak leh thlang, etc., kan tih hian a thu indawt dàn dikah kan ngai deuh a. Bible ziahna Hebrai ṭawng lo khawih ṭhang erawh chuan Hebrai Bible ṭawngkam zuiin ‘hmeichhia leh mipa’ tih aiin ‘mipa leh hmeichhia’ tih kan hmang fo mai! Chutiang deuh chuan Mizoin ‘lei leh vân’ tih hi kan sawi dàn tlânglâwn a nih laiin keini erawh chuan Hebrai ṭawng zuiin ‘vàn leh lei’ kan ti fo bawk. Pathianin khawvêl a siam thu ziahnaah pawh Hebrai ṭawngah chuan, “A tirin a siam Pathianin vàn leh lei” tih a ni. Juda-ten vàn khi Pathian chènna hmunah ngaiin lei aiin an ngai pawimah zâwk a, ‘vân leh lei’ tiin an sawi ṭhin.
Hmânlaia Juda-ten khawvêl an ngaih dàn kha tûnlai ngaih dàn nèn chuan a inpensan hle. Vân leh khawvêl (universe) hi hmun thumah ṭhenin vân a chungnung ber a, a hnuaiah lei a awm a, chumi hnuaiah chuan tui thûk tak awmin an ring. Vân kaihkulh chungah khian tuipui zau tak awmin an ring a; vân kaihkulhah khian kawngka hawn theih tam tak awmin an ring bawk; chûng kawngkâte chu hawn a nih chuan ruah a lo sûr ṭhinah an ngai. Vân kaihkulha tuipui chûng lam daihah Pathian chu awmin an ngai a ni. Khawvêl hi zâwl duaiin an ring a; khawvêl hêlin ni leh thla leh arsite khi kal niin an ngai bawk a. Sam phuahtu pawhin, “Chu ni chu mo neitu tûr a piandan ata chhuak ang chu a ni a, mi chak tak angin a tlânna kawnga a tlân tûr chu a hlim ṭhin. A chhuahna chu kâwlkil tâwp aṭangin a ni a, a tlân kualna chu a tâwp lehlam thleng a ni a,” a ti (Sam 19.5-6).
Lei hnuaiah chuan tuipui thûk tak ‘Tehom’ awmin an ring a; chumi hnuaiah chuan ‘sheol’ awmin an ring bawk. Chutah chuan mitthi thlarau zawng zawng chu kal vek tûrah an ngai. Hmânlai Juda-ten ‘vânram’ an ngaihtuah thleng pha ve lo a; hremhmun pawh an ngaihtuah thleng chuang lo. Hremhmun leh vânram chungchâng hi chu zâwi zâwia lo pianga ṭhang lian, Babulon saltàn laia Juda-ten Persian-ho ngaih dàn aṭanga an puak chhuah, Thuthlung Thar hunah Isuan a rawn nemngheh tákte a ni. Mitthite chu sheol-ah kal vekin an ring a; chu hmun chu thim tak a ni a. Chutah chuan ‘mi’ tih tling tawh loin nung chê chêin an awm a; chuta ṭang chuan Pathian pawh a fak theih loh, “Thlân hian a fak thei si lo che a, thihna hian a chawimawi thei hek lo che,” (Is 38.18) tiha ‘thlân’ leh ‘thihna’ tih pawh hi ‘sheol’ hming dang a ni. Sheol nun chu Mizoin mitthi khua kan tih ai pawh khân a nêp zâwk daih a; mitthi khuaah kha chuan nun pângngai ang deuhin an nung a, an thil neih kha a nêp deuh chauh a ni tih chu Tling leh Ngama thawnthûah pawh a lang a; in an la sa a, sanghate pawh an la vua a nih kha! Kha kha chu sheol nun ai chuan sâng vai vai tak záwk a ni.
Vân tih hi Bible-ah vawi tam tak hman a ni a. Bible lehlin hrang hrangah ‘vân’ tih Bible-a awm zât a thuhmun vek lo. Authorised Version (1611, KJV an tih bawk)-ah chuan ‘vân’ chu Thuthlung Hluiah vawi 327, Thuthlung Tharah vawi 255 hman a ni a. The New International Version (NIV)-ah chuan Thuthlung Hluiah 186, Thuthlung Tharah 236 hman a ni a. The New Revised Standard Version (NRSV)-ah chuan Thuthlung Hluiah vawi 246, Thuthlung Tharah vawi 248 hman a ni thung. Eng pawh ni se ‘vân’ tih chu Bible-ah vawi 400 aia tam fê a chuang hrim hrim a ni.
‘Vânram’ tih hi Thuthlung Thar ṭawngkam bîk a ni a; chutah pawh chuan Matthaia ṭawngkam hman deuh bîk a ni. Ani chuan vawi 26 a hmang a; Paulan vawi khat a hmang ve bawk (2 Tim 4.18). Matthaia kha Chanchin Ṭha ziaktute zîngah Juda-te ngaih dàn zuia ziak bîk a ni a; Juda-ten ‘Pathian’ hming an lam hreh dân hre rengin ‘Pathian ram’ tih tûrah ‘vànram’ tiin a ziak ṭhin. Hmun 4-ah erawh chuan ‘Pathian ram’ tih a hmang ve tho (Mt 12.28; 19.24; 21.31; 21.43). Marka leh Luka erawh chuan ‘vânram’ tih aiah ‘Pathian ram’ tih an hmang zâwk. Marka’n ‘Pathian ram’ tih vawi 8 a hmang a; Lukan vawi 15 a hmang thung a. Thuthlung Thar hmun dangah ‘Pathian ram’ tih awm zât chu Johana ziakah vawi 1 (Jn 3.5); Tirhkohte Thiltihah vawi 3 (Tirh 1.3; 8.12; 28.23); Paula lehkhathawnah vawi 8 (Rom 14.17; 1 Kor 4.20; 6.9; 6.10; 15.50; Eph 5.5; Kol 4.11; 2 Thes 1.5) te a ni.
Vânram/ Pathian ram tih tlukpuia hman ṭawngkam dang a awm nual a; chûngte chu - Abrahama ângchhûng (Lk 16.22-23); Paradis (Lk 23.43); 2 Kor 12.4; Thup 2.7); vân thumna (2 Kor 12.2); vân thar (Thup 21.1); vân Jerusalem (Heb 12.22); Jerusalem thar (Thup 3.12; 21.2) tihte a ni. ‘Abrahama ângchhûng’ chu Isua tehkhin thûah chauh a lang a, mi ṭhate an thih veleha an kalna hmun a ni. Juda rabbi-te lehkhabûah chuan Abrahama ângchhûnga awmten hlim takin ruai an ṭheh ṭhin tih a ni. ‘Paradis’ chu Old Persian pairidaeza (Heb. pardes) aṭanga lo kal a nih a rinawm a, hungna nei huan sawina a ni. Hebrai leh Aramaik-a huan tihna pardes chu Thuthlung Hlui lehkhabu hnuhnung lam hmun 3-ah hman a ni bawk (Neh 2.8; Thuh 21.3; Hlate 4.13). Talmud-ah chuan pardes chu vân Eden huan sawi nân an hmang (T.B. Hag 14b). Juda-ten thih hnûa mi felte awmna tûr hmun hmingah an hmang ta a ni.
‘Vân thumna’ tih hi Paula chauhin a hmang a. Hebrai ṭawngah chuan ‘vân’ tihna (Heb. samayîm) chu pakhat aia tam sawina (plural) a ni a; Thuthlung Hluiah pawh ‘vânte vân’ tih hman a ni (Dt 10.14; cf. 1 Lal 8.27). Juda-ten vân chu chhãwng eng emaw zât awmin an ring a; vân chhãwng awm zât an ngaih dân erawh chu a thuhmun vek lo. Testament of the Twelve Patriarchs-ah chuan chhãwng 7 awma sawi a ni a - chhâwng khatna chu thim leh lungngaihna hmun; chhãwng hnihna chu mei leh vûr hmun; chhãwng thumna chu bum hmang thlarau leh Beliara-te chunga hremna kengkawhtu tûr awmna hmun; chhãwng lina chu lalṭhutthlêngte leh thuneihna awmna hmun; chhãwng ngana leh chhãwng rukna chu vântirhkoh chi hrang hrang awmna hmun, chhãwng sarihna chu Pathian ropui ṭhut hmun tih a ni. Paulan ‘vân thumna’ a tih hi khatih laia ngaih dân tlânglâwn berah vân chu chhãwng thum anga an ngaih, Pathian awmna hmun a sawina a nih a rinawm.
Vân thar, Jerusalem thar leh vân Jerusalem tihte hi chu Thupuan bûa mi vek a ni a. Vân thar tih hi ‘lei thar leh vân thar’ tih ṭawngkama hman a ni a; Jerusalem thar leh vân Jerusalem tih hi vânram chu Jerusalem khawpui anga tehkhinna ṭawngkam a ni ang. Thupuan bûa Jerusalem thar khawpui tuallai chu rangkachak vek ni-a sawi a nih avângin kan ṭhian pakhat chuan fiamthuin, “Rangkcahak hi ka ngaina ve si lo a, vân kawtthlêr chu rangkachak veka a nih si chuan nuam ka tih ve pawh ka ring lo,” a ti. Kohhran Upa pakhat chu thih ngamin a damlo a; a lo dam chhuah leh hnûa a sermon hmasa ber thupui chu ‘vânram’ tih a ni a. Bible-ah vânram chanchin chipchiar taka sawi a ni lo chu a lunghnûr deuh a; vânram sermon chu dârkâr khat aia rei a sawi.
Thu Puan bûah vânram - Jerusalem thar zau dân chipchiar taka ziah a ni a; a dung leh vâng lam leh sân lam fing 12,000 zet a ni (Thup 21.16). Rev. Lalbiaktluangan Jerusalem thar zau zâwng chu tûnlai tehna hmanga sawiin, “Khua chu a dung Km 2400, a vâng Km 2400, a sân lam Km 2400 a ni a, a kulh chu feet 216-a sâng a ni,” tiin a ziak a. Khua chu mêl 1500 bial a nih thu sawiin a zauzia leh mihring an len tam tûrzia a hisâp a. “Tûna khawvêl mihring hi tlûklehdingâwn 3 vêl nia sawi a ni a. Chhâwng khatnaah ngawt pawh, kan vai pawhin kan thâwl tlat a. Chhâwng 1499 a la ruak ta a,” tiin a ziak (Rev. Lalbiaktluanga, Thu Puan Hrilhfiahna, 1977:206) .
Vânram chungchângah hian thuhriltu hmingthang Billy Graham-a David Frost-an a kawm ṭuma a thusawiin a tlâng kâwm ila. Kum 1989 khân David Frost-an Billy Graham-a a kâwm a; chumi ṭumah chuan vânram chungchâng a ngaih dân a zâwt a. Billy Graham-a chuan, “Tûnah chuan vânram hi a dung lam yard chuti zât, a vâng lam yard chuti zât tiin ka sawi ngai tawh lo. Bible hi Pathian thu a ni tih ka ring a. Nimahsela, Bible-ah hian ka pawm hleih theih loh leh ka sawi rem hleih theih loh thil tam tak a awm. Tûnah chuan ka ngaih dàn ka thlák ta a. Vânram chu Krista awmna hi a ni a; hremhmun chu Pathian nèna inṭhenna hi a ni mai,” tiin a sawi a ni (Billy Graham with David Frost, “A Prophet with Honour” BBC Television Programme, 25.6.1989, at 4:30 pm).