ṬAWNG AWMZIA LEH HMAN DAN

May 18, 2017 zànah khân ka hminga WhatsApp Group an siam hrang hrangah “Khawngaihna (grace) nge huam zau zâwka hmangaihna (love)?” tih chu chîk taka ngaihtuaha sawi ho tûrin ka dah a. Group 4 aṭanga an sawi hona chu a ngaihnawm angreng hle a; ṭhenkhatin hmangaihnain a huam zau zâwk an tih laiin mi dangin khawngaihnain a huam zau zâwk an ti thung. Mi pakhat chuan, “Kan hmangaih miah loh leh hriat ngai miah loh, kan hmuh loh thlengin kan khawngaih ṭhin a; hmangaihna chuan hriat ngai loh leh hmuh lohte a huam ve phák lo. Chuvàngin khawngaihna hi mihring level-ah chuan a zau zâwk ang.” a ti. Mi dang pakhat chuan, “Ka fate ka hmangaih ang hian mi fate ka hmangaih thei lo, ka fate aia khawngaih chu ka ngah mai,” a rawn ti bawk. He mi sawi dàn hi ṭan chhana hmangin mi pakhat chuan, “Kan hmangaih zawng zawng hi chu kan khawngaih thei vek chiang a, kan khawngaih zawng zawng erawh chu kan hmangaih kher lo. A huam zau zâwk chu khawngaihna a nih hmêl ta khawp mai,” tiin a tlâng a rawn kãwm ta a ni!

Ṭawng hi a hausa hlei khawp mai. Mi ṭhenkhat chuan Bible zir miten “Hebrai ṭawngah chuan, Grik ṭawngah chuan” an tih hi an ning viau a ni àwm e; chutih lai chuan tûnlaia kan ṭawng tam takah hian hnam dang ṭawng, a bîkin English thumal kan rawlh hnem êm êm lawi si. Ni khatah English thumal pahnih khat tal hmang tel ngei ngeia thusawi an tam khawp ang le! Ṭawng hrang hrang hausak hleih dàn hi sawi fê tham a awm ang. Mizo ṭawng pawh hi double adverb-ah a hausa êm êm a; hetiang tak hi ṭawng dangah a awm lo hialin a rinawm. “Liana a lo kal boh boh” kan tih chuan Liana chu mi eng ang nge a nih, pa lian nge a nih pa tê, eng angin nge a lo kal a tichiang vek mai. Kan natna kan sawi dàn angte hi ṭawng dangah hian awm ve tak ang maw? Mi ṭhenkhatin an natna an sawi hi English-in letling dâwn ta ila, kei chuan a tlin lo sa! “Ka pum a na riai riai. Min hnawh up up mai. Ka thin a vilh ngawlh ngawlh. Ka lûah a vit zawr zawr” tihahte hian ‘riai riai, up up, ngawlh ngawlh, zawr zawr’ tihte hi engtin nge hnam dangin an sawi ve ang?

Tûnlai ṭhangtharhoin WhatsApp leh Facebook vêla Mizo ṭawng an ziah dàn hi huat tûr nge nuihzat tûr tih pawh hriat thiam a har khawp mai. Thumal an kaitãwi nasa a, vowels an hmang ta mang lo a, Mizo a aw b-a hawrawp inkawp aw aiah w, ch aiah c, ng aiah g tiin a malin an hmang ta deuh fur a. Keini ang duang chuan kan chhiar thiam lo lek lek ta mai. Thuthlung Hlui ziahna Hebrai ṭawng hi a tîrah chuan vowels a tel lo a, consonants hlangin an ziak. Tûn thlengin Juda-te sunagog-a Tôrâ chu vowels tel lo, consonant chauha ziah a ni an ti. BD leh MTh zirnaah chuan Hebrai ṭawnga zawhna pakhat chu consonant chauha ziahah khân dik taka vowels dah tûr a ni a; chutianga vowels dah chu ‘pointing’ an ti. Consonant chauha chhut sentence-a vowels dah dik vek chu harsa ve tak a ni. BR’SYT BR’ ’LHIM ’T HSSMYM W’T H’RTZ tih hi kan chhiar hlei thei lo ang a, a kârah hian vowels dah dâwn ta ila, mi tam takin kan thiam lo ang. “A tîrin Pathianin vàn leh lei a siam” (Beresit bara elohim et hassamayim we’et haaretz) tihna a ni. Tûnlai ṭhangtharhoin Mizo ṭawng an ziah dàn hi chu Hebrai ṭawnga Thuthlung Hlui an ziah dànah khàn an kîr leh a ni ta ber mai.

Mi tam tak chuan ‘engthâwl’ tih chu ti thawt thawt, khauphâr thawven tihna angah an ngai a; chutih lai chuan khawvêla thusawi ropui ber, tlâng chunga Isua thusawiah ‘engthâwl’ tih chu a ṭha lamin hman a ni lawi si. Bible lehlin tharah ‘an chan a ṭha e’ tih a ni ta daih a. A tîra enchhin nân Chanchin Ṭha Matthaia ziak an chhuahah kha chuan ‘nihlawh’ tih ni ta àwmin ka hria a; thlák ták vékah thumal pakhat hmanga thláka ‘nihlawh’ tih emaw ‘vànnei’ tih emaw ‘hamṭha’ tih emaw hmang ta ila, a inhmeh ve tho ang em? A nih leh ‘engthâwl, vànnei, nihlawh, hamṭha’ tihte chu eng tihna nge maw ni le? Rev. Zairema hrilh fiah dàn zuiin hêng thumal hrang hrangte hi lo sawi zui ila (cf. Rev. Zairema, Thukhawchâng Mi Pêkte Hi, 2009:575–581).

‘Eng’ chu kan hrawk leh âwm vêl hi a ni a, hnawhtu a awm chuan thâwk a harsa a, ka ipik ṭhin a. Hmun chêp takah mi eng emaw zât tawm khâwm ta ila, tháw a pik kan ti ang. Thil hrehawm leh buaithlákin min chîm chuan kan eng a pik ṭhin. Thil ṭha loin min chîm lai taka chanchin làwmawm kan dawn thut chuan kan eng a thâwl huai a; kan ipik ka reh a, kan veng ta huai a, chu chu ‘engthâwl’ kan tih chu a ni. Thawveng tih nèn a inhnaih hle a, thawveng tih pawh hi dîptu awm lo tihna a ni a; kan âwm chhûngah dîptu eng emaw a awm chuan thâwk a sak ṭhin a; dîptu a awm loh erawh chuan thâwk a awlsam thung; chuta ṭang chuan ‘thawveng’ tih hi lo kal a ni ang. Bible-in engthâwl a tih chu miin hrehawm tuarin pik hle mah se, a dinhmun chu dinhmun ṭha leh duhawm, awhawm leh ngaihhlut tlák tihna a ni. Lungngaihna kârah pawha nun hlimna thurûk neih thu sawina a ni.

‘Nihlawh’ awmzia chu eng nge ni? Inhlawhfa, ni khata Rs 500 hlawh tûra tih kha a ruaituin Rs 5,000 pe ta mai sela mak a ti hle ang; nihlawh tih awmzia chu Rs 5000 aia ropui daih ni khi a hlawh tihna a ni. Thil awm theia ngaih loh, phû vàng pawh ni loa thil ropui leh ṭha dawn hi ‘nihlawh’ tih chu a ni. ‘Hlawh’ tih a nih avàngin a hlawhtu khân phû ve deuhna chu a nei emaw tih mai palh awl tak a ni. Rangkachak zawngin ṭhian pâwlho an feh chhuak a; an zînga pakhat chuan rangkachak tlang lian tak a hmu fuh hlauh mai a; a ṭhiante chuan ‘I va nihlawh bîk tak êm!” an ti ang. Nu pakhat a fa puain khawlaiah a lêng a; a kalna lamah chuan mi pakhatin a fa puak chu chithlum mûm a lo pe a. Nu chuan a fa hnênah, “I va han nihlawh tak êm!” a ti a. Chithlum mûm pêk chu nu chuan a phût theih a ni lo, naupang chuan a phû bîk pawh a ni lo; khawlaia an inhmuh fuh man a ni ve mai.

‘Vânnei’ tih chu vàn khi kan nei tihna ang a ni. Miin thil ṭha tak an neih thut chuan, “Vân kan nei” an ti ṭhin a. Phû hauh loh, neih ve tawp mai, beisei phák loh, a thlàwna thil dawn sawina a ni. Vànduai tih chu vàn ṭha lo, chan ṭha lo tihna a ni thung. Tu emaw hnênah “I vànduai mang e” kan tih chuan “I chan a chhe mang e” tihna a ni. Mizo ṭawngah ‘duai’ chu ‘tam’ tihna a ni ve tho a; mahse ‘vànduai’ erawh chu ‘vàn tam’ tihna a ni lo; chan chhe sawina a ni hlauh thung. Bible-ah “Duai pawh in muhîl lo” tih kan hmu a (1 Kor 11.30); a awmzia chu “tam tak in thi” tihna a ni. Ni ai chuan vàn chu pui tak a ni a; ni chu vàna thil awm ve pakhat mai a ni. Vàn chu neih phák rual loh anga ngaih a ni, phû vànga neih chi pawh a ni lo. Vànnei tih chu a vàn tla lo dawn ang a ni a; phû vànga dawn emaw neih emaw a ni lo.

‘Hamṭha’ tih hi nihlawh leh vànnei tih nên a awmzia a inang hle. Mihring leh rannung rêng rêng hian ‘ham’ kan nei vek a. Mizo ngaih dànah chuan ham a pawh chuan dam rual a ni lo. An ham a ṭhat erawh chuan an hrisêl a, natnain a bãwm lo a, thih pawh an thi har a, an tuar pawh a chhel ṭhin. Mi chutiang chu mi pian ṭha an ni; mi hrisêl, hna thawk thei, lo lam hnaah pawh mi hlawhtlingte chu ‘mi hamṭha’ tih an ni. Hah taka thawh leh chhel taka tih a keng tel. Isua hnêk hnute leh a paitu pum chu a hamṭha a ni (Lk 11.27). Hmeichhe tam takin nau an pai; Mari pai erawh chu a chhuanawm bîk. Lo nei rau rauah mi ṭhenkhat chu an thawk taima a, buh an ngah a, mi hamṭha tih an ni.

Khawngaihna nge huam zau zâwka hma­ngaihna? Mizo ngaih dàn tlânglâwnah chuan khawngaihna aiin hmangaihna kan dah sâng zâwk a nih hmèl hle. Thuthlung Hluia ‘khawngaihna’ tih hi Hebrai thumal ‘chesed’ (khê-sed tih tûr) a ni a; Coverdale Bible (1535)-ah ‘loving-kindness’ tiin lehlin a ni a; chumi zui chuan Authorised Version (KJV–1611)-ah pawh ‘loving-kindness’ tih a ni. A nihna takah chuan eng ṭawngah mah Hebrai chesed lehlinna tâwk thumal pakhat mah a awm lo. Juda rabbi pakhatin, “Khawvêl hi thil pathumah a innghat: Tôrâ, Pathian rawngbàwl leh khawngaihnaah” a ti. Rabbi Simlai chuan, “Tôrâ chu khawngaihna (chesed)-in a inṭan a, a tâwpna pawh khawngaihna (chesed) bawk a ni,” a ti. Pathianin mihring sual tlu tawh hnu chu a hmangaih avànga khawngaih nge a nih a, a khawngaih avànga hmangaih? Khawngaihna leh hmangaihna chu ṭhen hran theih loh a nih pawhin, khawngaihna huang chhûngah hmangaihna hi a awm zâwk em? Paula chuan, “Rinna avànga khawngaihnaa chhandam in ni,” a ti (Eph 2.8).