IES & MIZO ṬAWNG ZIAH DAN TLÂNGZARH

May 23-ah khân Education Minister Pu H. Rohluna chuan MBSE Conference Hall-ah Integrated Evaluation Scheme (IES) chu Higher Secondary School-a hman tûrin a tlângzarh a. Hemi ṭumah tho hian Education Secretary Pu P. Lalchhuanga (IAS) chuan Mizo Language Committee (MLC) buatsaih ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan’ Third Edition (Revised & Enlarged) chu a tlângzarh bawk. Kei pawh MLC member ka nih avàngin ka tel ve.

Kumin HSLC Exam-ah khân Integrated Evaluation Scheme (IES) hi an hmang ṭan a. HSLC Exam results chhuak taah khân Distinction, First Division leh Second Division an tam phah a; Third Division-a pass an tlèm phah thung. IES chu zirtîrtuten an zirlaite mark an pêk vena tùr a ni a; HSLC-ah khân 20% mark an nei a; zirtîrtuten an zirlaite marks an pêk

ṭhat chuan an sàn phah âwk dâwn a ni. Tûnah chuan Higher Secondary Stage-ah IES hi an hmang ve dâwn ta a; nakkumah chuan HSSLC Exam results ṭha deuh sawt tûrah a ngaih theih ang. Practical awmna subject-ah chuan practical-in marks 10 a put dâwn avàngin IES chu 30% a ni ang.

IES hi dik taka hmang tûr chuan zirtîrtute an ṭan lehzual sawt a ngai ang a; zirlaite an vil hneh hle a ṭûl ang. Zirlaite pawh an ṭan lehzual a ngai ang a; zirtîrtu tlawn tum vàng ni hauh loin nungchang leh zirnaah tih ṭhat zâwk an tum a ṭûl bawk ang. Hetianga IES hman a lo nih dâwn tákah chuan HSSLC Exam-ah marks an lo hmu sâng thei zâwk ang a; phai lama College ṭhaa kal tûr pawhin harsatna an tâwk lo deuh tûrah ngaih a ni bawk. Thil pakhat ngaihtuah chian ve ngai tak erawh chu marks hmuh sàn avàng khân an thiam phah tak tak kher ang em tih hi a ni.

India rama Pathian thu zirna Senate of Serampore College (University) hnuaiah chuan Senate Papers leh College Papers a awm a. Senate Papers chu Senate aṭanga zawhna siam a ni a; zirlaiten a tlângpuiin an huphurh deuh ṭhin. College Papers erawh chu College-a an zirtîrtute zawhna siam a ni a; a tlângpuiin an ti ṭha deuh zêl. Mi thiam tak takte erawh chuan Senate Papers-ah an ti chhe chuang bîk lo! Tûnah phei chuan Senate Papers-ah pawh internal assessment marks 40% emaw lai a awm ta bawk a; zirtîrtuten an zirlaite chu nasa takin an pui thei ta. BD/MTh-te pawh tûn hma ai chuan First Class-a pass a awl ta deuh a ni ang.

Themtleng tê záwk ang hrimin mahni hriat lam han zep ve leh zauh ṭhin ila. Cambridge University-a MPhil (Old Testament & Hebtrew Language) ka zir dâwn khân Application Form-a thil hriat tûr an ziah pakhat chu tûnlai chhanah a ṭhing kan ti mai thei. MPhil ka zir tûr kha kum 2 course a ni a; kum khatah Term thum kan nei a, term khatah eng subject ber emaw kha zo mah ila, exam a awm ve rih lo. Kum 2 tâwp dâwnah a zavaiin 100% marks pu exam vek tûr a ni. Chumi avàng tak chuan an thil ziah pakhat chu, “Assignment avànga marks khâwl a awm ve lo a, kum hnih tâwpa 100% zawhna chhâng ngam tûrte chauhin admission dil tûr” tih a ni. India rama MTh exam-ah hi chuan 4 credit subject-ah dârkâr4 hi hun pêk an ni a; Cambridge University-ah chuan dârkâr 3 bâk hun an pe lo. A subject azirin zawhna 4/5 chhàn tûr a ni ve tho a; ziah chak a ngaih bákah zirlai thiam chian a ngai zual; exam hall-a ngaihtuah chhuah chawp tuma ṭawngṭai ngawt chi a ni lo!

USA-ah chuan assignment system an hmanna a rei tawh a; hei hi India rama Theological College-ah pawhin a entawn a ni ang. Tûnah chuan MZU hnuaiah pawh semester system an zui ták aṭangin internal marks 25% an hmang ve ta. MZU examination-a mawhphurtu lo ni tawh sawi dàn chuan 25%-ah marks 12-20 pêk an ni deuh ber. Internal marks/IES pawh ni se, pâwngpaw induhsak ngawt chi chu a ni chuang lo. A tehna tûr ber chu zirlaiten an thiam tak tak em tih a ni ang. Zirlaiin theih tâwp a chhuah a ngai ang deuh bawkin zirtîrtuin rinawm taka marks a pêk a ngai ang a; zirlaiten an phu tâwk marks erawh chu an hmu ngei tûr a ni ang.

Cambridge Uniersity-a kan zir dàn bawkah khân kîr leh ila. Kum 2 tâwp lam June thlaah examination neih a ni a; July thlaah results a chhuak ṭhin. Zawhna 100% chu dârkâr 3 chhûnga chhàn tûr a ni a; exam chhànna tûr paper chu A4 size, rin sa thlap a ni a. Professor pakhat ngamtlák deuh hnênah zawhna pakhat chhàn nân phêk eng zât vêl nge ziah ngai ang tiin ka zâwt a. Ani chuan zawhna azirin phêk 5/6 vêl tih min hrilh a; rîn loha ziah aiin rin saa ziah chuan phêk hman tlèm a awl deuh.

Pass tûrin subject zawng zawng leh thesis-ah 65% aia hniam lo hmuh a ngai a. Subject pakhatah fail-in subject dangah ti ṭha hle mah ila, chawh ruala 65% marks hmuhin a pass theih chuang loh. Supervisor-ten exam leh tláka min ngaih chuan Board of Graduate Studies (BGS)-ah min recommend ang a, subject zawng zawngah exam nawn leh vek tûr a ni a; thesis-a kan pass erawh chuan thesis ziah nawn a ngai lo. Thesis-ah chauha fail erawh chu ziah nawn phalsak a ni a, subject dangah exam nawn a ngai lo. Kâr 2 danah assignment pakhat, thumal 2500–3000 inkâr ziah a ngai a. Kei chuan Ningani tlai dâr 3-ah ka Supervisor hnênah ka theh lût ziah a; ani chuan zânah a lo endik vek a, paragraph tinah comment a ziak a ni ber. Zirtâwpni chawhnu dâr 3-ah kan sawi dûn a; ka tih ṭhat loh lai leh tih ṭhat lai min hrilh vek a. Supervisor-in assignment chu ‘excellent’ pawh ti se, marks a keng ve chuang lo. Master degree level thlengin exam leh thesis-ah chauh thiamna an teh a; a ṭhing kan ti nge ti lo chu mahni ngaih dàn ni se. A lo va hautak tehlul êm!

‘Mizo Ṭawng Ziah Dân’ (Third Edition, Revised & Enlarged) lo chhuak ta hi kan hman ṭangkai thiam a ṭûl hle ang. ‘Chawngkhûm dàn tlâng huat loh’ han ti hmasa ila. Sawrkar thuchhuah kan hmuh ṭhinte hi ziah zawm leh zawm loh tûrah hian a va dik lo ṭhin êm! Local TV scroll-a thu chhuah ziah dànte pawh hi a dik lo nasa hle bawk. Ni tin chanchinbu-a thu ziakte pawh hi dik lo a tam hle. Mizo ṭawng hi a har hle mai a. Tûn hma khân missionary-ten English thumal ṭan chhana hmangin ziah zawm leh zawm loh tûr hi min lo kaihruai ṭhin a; mahse Mizo ṭawng hi English a nih miau loh avàngin chutianga tih ngawt chi chu a ni bîk lo. Ziah zawm leh zawm loh tûr chu kan harsatna lian ber pakhat a nih avàngin Mizo Language Committee chuan thumal lam khat, awmze nei chu a tam thei ang bera ziah hran chu inkaihhruai nân hman ṭhain a hria a. ‘Mizo Ṭawng Ziah Dân’ bu chanve hnuhnung lamah thumal ziah zawm leh zawm loh tûr ziak chhuakin, thumal 5,000 aia tam mah dah a ni. Hei hi thu ziak miten hman ṭangkai thiam a ṭha ngawt ang.

Tûn thlengin ziah zawm leh zawm loh chungchâng chauh ni loin thil dangah pawh lungrual vek theih a ni rih lo ang. Zawi zawiin Mizo ṭawng ziah dàn chu tihchangtlun zêl tûrah ngai ila. Tûna hman tûra chhawp chhuahte aia ṭha zâwk a awm a nih chuan ennawn zêl a ngai ang. Mi ṭhenkhat chu mahni ngaih dàn chauh dik bera ngai tlat, a tam zâwk ngaih dàn pawh zui thiam lo leh zui tum bau lo an awm. Kan naupan lai aṭanga chanchinbu-a inhnialna kan hmuh pakhat chu ‘ziak’ tih chungchâng hi a ni. Ziak tih hi ‘ziah’ tih hun a awm nge awm lo? Eng lai pawhin ‘ziak’ tih vek zêl tûr em ni? Tûn hma aṭanga ngaih dàn pakhatah chuan ‘ziak’ tih hi tihdanglam (modify) ve loha ‘ziak’ tih reng tûr ti pâwl an awm reng. MLC erawh chuan ‘ziak’ modification chu ‘ziah’ tiin a pawm a; chuvàngin a lehkhabu chhuah pawh First Edition aṭang khân ‘Mizo Ṭawng Ziah Dân’ tih a la ni zêl. MLC member zîngah ngei pawh ‘ziak-ziah’ tih pawm thei lo chu an la awm a, an zînga pakhat chu Mizo Ṭawng Ziah Dân tlângzarhnaah pawh a rawn âk hrâm kha!

Mizo ṭawng thumal ṭhenkhat hi chu modify loh chi a awm ve hrim hrim a; chûng zîngah chuan ‘ziak’ hi telh reng chi a ni em? Mi tam zâwk mah hian ziak - ziah tih hi an hmang ṭhin tlat a; chu chuan modification-ah ‘ziah’ hi pawm a tinahawm zual a ni. ‘Tuar’ tih pawh hi mi tam tak chuan ‘tawrh’ tiin an modify duh lo bur. Vawi khat chu Didakhe-ah ‘Tawrhna’ tih article, ATC zirlai pakhat ziah chu kan chhuah a. Kan zirtîrtute zînga pakhatin a hmuh veleh ka hnênah a lo tlân lût a, “Engtizia nge ni ta ngai? Tawrhna tih kan hmang ngai hlei nêm!” a rawn ti a. Chumi hnu lawkah chuan Leitan Kohhran biak inah Pathianni zânah thu ka hril a. Inkhâwm bânah chuan Upate nèn thingpui kan in a; Upa pakhat chuan, “Didakhe-ah ‘tawrhna’ tih in rawn hman aṭang khân Didakhe ka hmu hniam sawt,” a lo ti a! Tuar-tawrh/tawrhna tih chu a duh lo ve hle.

Chumi hnûah chuan June 15, 2006-ah Rev. Zairema ka kawm ṭumin, “Ka pu, tuar/ tuarna-tawrh/ tawrhna tih hi eng nge i ngaih dàn?” tiin ka zâwt a. Ani chuan awlsam takin, “Kum 60 kal taah khân kan ziak daih tawh,” a ti ringawt a; a sawi zui chuang lo. Kum 1946-ah khân Kristian Tlângauah ‘Tawrhna’ tih thupui hmangin thu a lo ziak tawh chu a lo ni a. Tûnah chuan ‘tawrh/ tawrhna’ tih hi tuar/ tuarna modifcation-ah mipui tam zâwk fê hian an pawm tawh. Mizo Bible leh Kristian Hla Bû-ah erawh chuan ‘tuar/ tuarna’ tih vek a la ni thung. Mipui tam zâwk hman dàn ang hian MLC pawhin a pawm tawh a ni.

Mizo ṭawngah hian modify loh chi chu a awm ang; thumal ṭhenkhat ‘uar’-a tâwp chi ṭhenkhat thlîr bing ta ila.

buar buar bawrh ni loin

chuar chuar chawrh ni loin

duar duar dawrh ni loin

hluar hluar hlawrh ni loin

hmuar hmuar hmawrh ni loin

huar huar hawrh ni loin

khuar khuar khawrh ni loin

kuar kuar kawrh ni loin

luar luar lawrh ni loin

phuar phuar phawrh ni loin

puar puar pawrh ni loin

nuar nawrh nuar ni loin

tuar tuar tawrh/tawrhna?

zuar zawrh zuar ni loin