TÛNLÂI TITI LÃR PAHNIH!

Sual zawng zawng hi a ‘intiat’ vek em? Teuh lo mai! A teuh lo mai! Bible pawh hian ‘sual lian’ leh ‘sual tê’ chu a thliar hrang alâwm. Nû leh pa vua leh ànchhe lawh chu tihhlum tùr an ni (Exod 21.15,17). Sualna chi hrang hrang hremna pawh tihhlum ni lo a tam hle. Chu chuan ‘sual lian’ leh sual tê’ a awm tih a tilang chiang khawp mai.

Indian Penal Code (PIC)-ah pawh bung 23 awmin section 511 a awm a. Sualna chi hrang hrang hrem dàn chu a inthlau zung mai. Tualthat rau rau hremna pawh, an thah dàn, an hmanraw hman, an thah hnûa diriam taka an sawisak dàn azirin hremna a na hlei ang. Thubuai dangah pawh chutiang tho chu a ni nuk a, ‘sual lian’ leh ‘sual tê’ a awm tihna a ni.

Tûnlâi titi lãr tak pakhat chu Champhai lama motor neitu inthurualin Burma aṭanga kuhva an phurh luh theih ták loh avànga thil dang, dàn loa lák luh tawh phawt chu an dang vek hi a ni. Vànglaini (20.7.2022)-ah khân hemi chungchâng hi fiah takin P. L.Liandinga’n a rawn ziak tawh a. Hemi chungchânga Mizoram sawrkar chêtna erawh chu tûn thlengin hmuh tùr a la awm lo a ni ang.

Champhai lama motor neituten smuggling-ah rau rau hian ‘a lian’ leh ‘a tê’ a awm tih hi an haider lui a ni. Eng vàng nge? Anmahni hamṭhatna ringawt an ngaihtuah vàng a ni ang! Burma aṭang hian eng eng nge dàn loa lák luh tih ka hre ve lêm lo. A enga pawh chu ni se, kuhva phurh luh nèn chuan angkhata ngaih vek chî a ni lo ang. A chhan chu kuhva lák luh chungchângah chuan Central sawrkar-in Mizoram leh Manipur Chief Secretary hnênah kum 2019-ah daih tawh khân lehkha a rawn thawn a; kuhva lák luh khap a nih thû chiang taka rawn sawiin Mizoram leh Manipur sawrkar chu dang chat tùrin a rawn hrilh a nih kha.

Sum hi tu pawhin kan mamawh a, kan duh tùr pawh a ni a; sum kan lák luh dàn erawh chu a dik em tih hi kan ngaihtuah tùr a ni. Kristiante phei chuan dik lo taka sum lák luh hi kan ti tùr a ni lo. Sawrkarin a khap leh dàn lo anga sum hmuhna chu eng anga hlâwk pawh ni se, kan malmák ngam tùr a ni záwk. Mizote hming chhiatna leh mualphona lian ber pakhat chu sum kan hap nasa lutuk hi a ni. Politician leh sawrkar hnathawk an dang chuang lo. Chiahpuam-ah pawh khân officer ṭhenkhatin sawrkar sum chu a ‘puam’ ûmin an lo ‘chiah’ ve hial an tih kha! Burma kuhva phurh puamah pawh sawrkara hotu lian inhnamhnawih awm angin sawi a nih hi!

Burma aṭanga kuhva lák luh chungchángah hian hmân aṭangin thil a kal dik tawh lo a; hetianga phur lûttute hian thil an ti thei hle a, an hausa chak hle bawk a. Kawng pângngâi zawh loin kuhva phurhna tùr kawng thar pawh an sial thei hial tih a ni a. Champhai leilet hmun zâwl tam takah kuhva dahna ‘kudam’ pawh an sa thliah thluah a ni lo’m ni?

Miin sum leh pái dik taka an lák luh chuan sawisèl thû a chêng lo; dik lo taka an lák luh erawh chuan sawisèl loh theih a ni lo ang. Champhai lama kuhva phurtute sum lák luh hi kan îtsîk a ni lo; mahse, kawng dik loa sum lák luha intihhausak erawh chu thil ṭha a ni ngâi lo. Pathian thû aṭanga thlîr phei chuan a dik lo lehzual tih kan hriat a ṭha.

Tûn ang boruakah hian sawrkar chak tak, thil dik lo chu na taka do ngam kan mamawh hle. Hmân aṭang tawhin Mizoramah sawrkar hian a tih tùr tih loh a ngah lutuk a. Kuhva phurh puam pawh hi hmánah hmánah khân a zîkah lo sih chhum daih tawh tùr a nia. Mi ngawltâwt leh pamhamho nasa takin a inlulintîr a; tûnah chuan Mizoramah hian sum ngah ngah leh ngawltâwt thiam thiam leh dàn loa che huai apiang an dingchang ta mai emaw tih mai tùr a ni ta! A mawh lo e! Sawrkar siamtute ngei pawh ‘sum ngah ngah hmêlṭha’ tih tùr an ni pha lo chungin a huangtau thiam apiang an tlatlumin an dingchang tawh a ang ve tho bawk a. Isua ‘cabinet’-ah kha chuan sum îttu Juda Iskariota kha a chan a chàu zaw ber a; keini ramah ve thung chuan “sum ngah ngah tláktlum” tih ang hrim a ni ta! Sum ngah ngah, a huai huai leh a ngawltâwt thiam thiam an lal ta mai chu a nih ták hi! Mualphothlákin!

Tûnlái titi lãr tak dang pakhat chu Champhai leh Hnahlàn ‘wine’ chungchâng hi a ni! Grape chîngtute lahin lamṭang zawn an thiam a; opposition party hnênah duh thâla wine an siam theih nân ‘no objection certificate an la’ an ti elo maw? Mi ṭhenkhat lahin ‘wine’ chu ‘liqour’ a ni lo, ‘food item a ni’ an lo ti thûl! Tûnlái ‘food items’ ka hre thui ve lo. Bible zir mi ka ni a, hmànlái Israel ramah chuan an chaw rinpui ber (staple diet) an sawiin ‘chhang leh hriak leh uain’ an ti ngei mai (Hos 2.22; Joel 2.19). Hei hi chu ka hre chiang; mahse, Israel kan ni lo! Israel-te ten ber vawk sá leh ui sa ei duh kan ni tlat! Chuvàngin, Mizo chuan ‘wine’ hi ‘food item’-ah kan sawi ve ngâi lo! Grape wine phei chu Mizoramah thil thar tak a ni. Chaw ei dâwna zu in ṭhinho chuan chaw ei tui nân zû an in ṭhin a ni àwm e. Mizo pa lãr, A. Thanglûra kha zu in ṭhin a ni a. Silchar-a Rev. Zairema awm lâi khân a thlenchilh ṭhin a; chaw ei dâwn apiangin hritlâng damdawi ah zû a in ṭhin a. Vawi khat chu Rev. Zaireman, “Lûra, i hritlâng damdawi hi i ngeih lo a ni ang, i in rei tawh êm mai!” a tih khum kha!

Tûnlái chu Champhai leh Hnahlàn wine sawi màwi a hluar a ni ber! Zonet-a sawi hona pawh ka lo ngáithla ve khiau a. An zînga tel, MZU-a economics zirtîrtu, mi thiam taka ka ngaih, ka ngaih sàn tak thusawi pawh kha ka lo hria a; mi dangin wine an sawi màwi dàn leh sum hnár a nih dàn tùr an sawi pawh kha ka hmaih bîk lo. Wine siamtu zînga mi khân an grape wine-a alcohol chu 5%-a tihhniam theih ni lo anga a sawi bur pawh kha ka lo hria. A ‘theih loh tak tak’ nge, a sawi ‘theih loh lui’ tih erawh chu grape leh alcohol chungchânga mi thiam bîk ka nih loh avàngin ka sawi phák a ni lo. Hmân deuha mi pakhat sawi dàn erawh chuan 5% alcohol ni tùr chuan wine an siamna khâwl thlâk a ngâi ang tih a ni. Hei pawh hi tak tak nge dáwt ka hre pha lo!

Champhai leh Hnahlàn wine siamah hian alcohol 11% vêl a awm a; anni phei chuan chu âia ruih awlsam lehzual nân 12-14% vêla tihsàn an duh tih sawi thãwm a awm. Champhai leh Hnahlàn wine in ṭhinte in chhan ber hi eng nge ni ang? A thlum tui vang âiin ruih theih a nih vàng a nih a rinawm. Tuisik in ang leka ruih theih loh ni sela chuan tû mahin pawisa sêngin an lei duh miah lo ang. Beer-ah hian alcohol chu 5% vêl a ni a, chu âia alcohol pãi tam pawh a awm; ka hre thui ve lo, internet-a ka hmuh dàn ka sawi mai a ni. Beer pawh hi mi’n a in tam chuan a ruihpui tho niin an sawi; Champhai leh Hnahlàn wine pawh an in chhan ber chu ruih theih a nih vàng a ni ang.

Zonet-a Champhai leh Hnahlàn wine chungchâng sawi honaa an tuipui ber chu ‘sum hnâr ṭha’ ni tùra an ngaih vàng kha a ni! ‘Economic molecule’ thar ni maw? Hei hi MZU-a economics zirtîrtu thiam tak pawh khân a sawi ve tho. Pakhat phei kha chu dragon fruit leh sawhthîng aṭanga zu siam kha a la sawi mâwi tel tak deuh deuh kha a nia! Sum hnâr ringawt ngaihtuah chuan kha âia nasa pawh khân hâk zauh zêl an duh ngeiin a rinawm.

Ka ngaihtuah ve dàn erawh chu a mãwl khawp mai. Thil eng pawh, hausak theihna tùr ni mah se, nakina kan nungchang (moral) a nghawng dàn tùr eng ang nge tih hi kan ngaihtuah hmasa tùr a ni ang. A hma lama kan sawi tawh angin Champhai lama motor neituten Burma kuhva phurh luh an chak êm êmna chhan chu ‘sum hnâr ṭha’ an tih vàng a ni. Chutiang bawk chuan grape wine siam an chák chhan ber pawh ‘sum hnâr ṭha’ an tih vàng a ni. Sum ringawt an thluakah a lût tawh a ni. Doctor thiam tak pakhatin, “Thluaka khawsik lût chu a tihdam theih a; thluaka TB lût pawh a tihdam theih a. Thluaka sum lût erawh chu a tihdam theih loh,” a tih dinhmunah khân Mizoram mi tam tak hi an ding ta a nih hi! Ram hruaitute thluakah pawh sum a lût laklawk tawh a; mipui thluakah pawh sum ringawt thun luh an tum tawh bawk si! Vaibèlchhia-in kan inchãwm a nih hi!

Mizoram hmasâwnna tùr hian sawrkarin thil tih tùr a chhawp chhuah rêng rêng chu ‘sum hnâr ṭha’ tùr pawh ni se, mipui nuna nghawng ṭha lo nei tùr a ni nge ni lo tih hi sawrkarin chîk takin chhui hmasa ṭhin sela. Mipui nuna nghawng ṭha lo nei thei tùr chi a nih chuan eng anga hláwk tùr pawh ni se, hnâwl ngam a ṭha ang. A chhe zâwnga kan nungchang leh kan thlarau nun thlenga tikhawlo thei chi ngat phei chu tih pawh a tuma tum chhin eih chi a ni lo ang a; a zîkah sih chhum nghâl vat záwk tùr a ni.

Champhai leh Hnahlàn grape chìn pawh hi a tîr aṭanga buaipuitu department khân nakinah eng nge a nghawng tùr tih lo ngaihtuah láwk dim diam sela, tûn dinhmunah hian kan ding lo ang. A nghawng tùrah chuan Tualte tomato chìn ang ngawt chu a ni lo ang! A tîra aṭang rêng khân ni lo baksakin an fak chiam a, ‘khawvêla grape ṭha ber chi’ tiin an tlâng thantîr a; an han kalpui zêl a, a rah ei tlák loh, wine siamna atân chauha hman tlák, chu pawh chu 5% alcohol ni tùr chuan a theih loh an ti leh tawh lawi si! Zãn zãn hlawmin!

Sawrkar pawh hi inthlan hmâ aṭanga a inzawrhna leh a tlin chhan ber ni-a lang, zu khap duhna hi dinpui zêl ngam tawh lo a niha thluaka sum ringawt lût tawhte nên tual an lêng za chák leh tawh záwk a nih chuan ‘khawvêla grape ṭha ber’ chi an tih hmang hian Mizorama in miah loh tùr, hmun danga thawn chhuah tùr chauh ‘wine ṭha ber’ chi siamtîr ang hmiang! Mizorama hralh rûk erawh chu vêng hneh thei tak ang maw? CYMA pawh hi kuhva phurh puam a chhui tê tê a, Central sawrkar khap na ná ná, dàna anga lâk luh a rawt leh ta thut anga hian grape wine chungchânga a dinna kha a thlák leh thut tawh lo maw?

Champhai leh Hnahlàn wine sawi apiangin Mizoram Presbyterian Kohhranin sakramen uain atâna a hman ‘Tincture Cardamom’ sawisêl táwk an awm ṭhin. Mi chinchâng hre àwm tak takte pawhin Tincture Cardamom-ah hian 30% âia tam alcohol a tel avàngin, “Engtin nge an lâk luh? Excise & Narcotic Department (E&ND)-ah phalna an la em ni?” tiin chanchinbûah lam an rawn ziak a. Damdawi lama chinchâng intihre deuh mi ṭhenkhat lahin hrisèlna atân a ṭha tâwk lo an ti vei thûl! Presbyterian Kohhran chuan Tincture Cardamom hi hun kha leh chen kha a lo hmang tawh a; hrisèlnain chhiat phah ahnêkin Sakramen chan lâi là láa natna dam phah hi tam tak an awm tawh zâwk asin.

Tincture Cardamom hi Synod Office-in a chah ngâi bawk hek lo; damdàwi zuar kal tlangin a lei zâwk ṭhin a ni. Damdawi zuarten ‘drugs licence’ an nei a; Tincture Cardamom hi ‘drugs licence’ nei chuan an la lût thei a ni. Tincture Cardamom-ah hian alcohol 38-42% a awm avàng ringawtin ‘zû’ a ni lo a, damdawi chi khat a ni zâwk; E&ND aṭanga permit lák pawh a ngái lo. Alcohol a pãi tam tih thûah chuan Covid-19 avànga kan hman uar êm êm, ‘hand sanitizer’ hian alcohol a pâi tam fur zâwk a; hand sanitizer la lûttuten E&ND aṭangin phalna an la bîk em ni?

Lalpa Zanriah Sakramen ṭheh dâwna Kohhran Upaten an buatsaihin mi 350 vêl tân tui litre 3.5 vêlah Tincture Cardamom bûr khat (450 ml) emaw lek an hmang ang a; chutah chuan chini chu YMA no khat vêl an pawlh bawk ang. Tincture Cadamom-in alcohol pãi tam viauin lang mah se, Sakramen-ah chuan alcohol a tel ve chang chang chauh a ni! Kan lei dàn leh Sakramen-a kan hman dàn hre chiang hawt loa ralkhata lo sawisêl ngawt chu a fuh ber lo ang.

Kohhran pakhatin Champhaiah ‘sacramental wine’ a siamtîr avànga Mizoram Synod chu ti ve tùra phût ngawt chi a ni lo. Synod Inkhâwmpuiah pawh Sakramen-a Tincture Cardamom kan hman hi thlák rawtna a lo lût tawh a; Rev. Dr Lalngûrauva khân a rawn sawi fiah a, a sawi kha kan pawm sam êt mai a ni. Kan thil hman lái hi chhiatpuina tùr a awm a nih si loh chuan thlák ngawt a rem bîk lo. Thlák a hun tawh a nih pawhin, “Thlarau Thianghlim leh keinin,” ti-a rorél ṭhin Kohhran Inkhâwmpui chuan a thlákna tùr a ngaihtuah thiam êm êm ang a; mi dang lo inrawlhna tùr a ni lo.