Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

HARH CHHUAH A HUN

Tûn hnaiah All India Civil Services Examination (2016) results a lo chhuak a. Services hrang hrang atâna tlin dàn chu hetiang hi a ni: IAS-180; IFS-45; IPS-150; Group A-603; Group B-231; Total-1209. Mizo eng zât nge tel ve? NIL. A zahthláka ngaih nachâng kan hria em? Hetih lai hian No. 730-na chu Tarit Kanti Chakma a ni a; No. 988-na chu Dulnangha Reang (Tuikuk) a ni. Aizâwl khawpuiah ngei pawh IAS Coaching Centre-te hawn a ni tawh a; Mizoram sawrkar ngei pawhin Youth Commission hma lâknain All India Civil Services Examination-a inbuatsaihna tûr kawng zawngin Coaching Centre a hawng ni khân kan lo hria a. Mahse engati nge hetia ‘NIL’ kan nih ták mai? Coaching Centre kan neihte chu a ṭha tâwk lo em ni? Mizo nula leh tlangválten rual elna kan nei hlawl lo em ni zâwk?

Kum tin HSLC/HSSLC Examination-ah Distinction-a pass an tam tual tual a; Assam Board hnuaiah kha chuan Distinction chu sawi loh, First Division-a pass pawh kha thil harsa tak a ni a. Hetianga academic record lama kan ṭhat ták hnûah hian All India level-ah kan lan tam phah chuang lêm lo niin a lang lawi si! Khawi laiah nge dik lo awm ta ni le? Mizo nula leh tlangvâlte hian rual an el lo hrim hrim em ni zâwk? Mi ṭhenkhatin an sawi ang deuhin kan ram hi nuam an ti lutuk a; hmun danga hna thawh an duh loh phah tak tak em ni?

Mizoram buai hma khán Bihar-ah khuan PWD Mohurir (SA) pakhat chu a senior lamah Executive Engineer-ah a kaisàn thu chanchinbûah an rawn chhuah a; khatih lai kha chuan thil mak a tling. India ramah khatiang kha awm ngai lo, ram pum huap pawha sawi hlawh a tling hial. Tûnah erawh chuan khatiang aia nasa zâwk Mizoramah hian a thleng ta fo. Clerk (LDC) aṭangin Secretary puitling thlengin Mizoram sawrkarah chuan a kaisàn theih ta a. Hmânah kan ram hruaitu pakhatin Police Constable pawh DGP-ah an la kaisâng thei ang tih lam hawia a sawi khân mak tiin hahîpin sawi a ni a. Mahse a lo mak dâwn hauh lo mai; hetiang hi a thleng lo ang tih a sawi theih tawh loh. Service dangah pawh clerk level kha Secretary thlenga an kaisàn theih chuan engah nge Police Constable chu DGP-ah a kaisàn theih loh bîk ang?

Mi ṭhenkhat chuan Mizoram sawrkar hian MCS leh MPS, etc-te hi an service a ti ṭha êm mai a, Mizo nula leh tlangvâlten IAS/IPS, etc., nih an thlahlel lo a ni ang an ti a; hei hi a dik tak tak em ni chu âw tih mai tûr a ni ta. Mi ṭhenkhatin ZONET-in MCS/MPS tling tharte chawimawia duhsakna a hlàn ṭhin hian hêng service-te hi a tiîtawm êm a, All India Services lama kal hi nula leh tlangvâlten an chák loh phah niin an ring bawk a. Chuti ringawt chu a ni thei dâwn em ni? ZONET chuan chawimawi tlákte chu mi mal pawh a chawimawi fo a; kum khatah IAS/IPS leh Group A&B services-a tlingte hi chawimawi tham awm se, a chawimawi hreh hauh lo ang. Mahse, chawimawi tûr awm loin kan arte lukàwn miau si a. Mizo hming a lan tlat loh chuan tihngaihna a awm bîk nâng!

Tûn hma aṭang tawh khân Manipur lam miten Group B service pawh an iai chuang lo; Central Secretariat-ah Section Officer-ah ṭanin dinhmun sâng tak thlengin an chelh thei. Mizorama mi, Group B-a tlingte erawh chuan Group B service chu an iai deuh ṭhin a. A tifuh lo zâwkah an ṭang em? India sawrkara mawhphurhna sâng tak chelh chu thil nêp a ni lo. IAS & IPS nih kher loh pawhin service hnuai deuha ṭan a sual hauh lo. Chhûngkuain an chhawr a, an faten Delhi khawpuiah lehkha an zir a; khawpuia lehkha zir na ná ná chu an lo hawi zau deuh a; an pate aia dinhmun ṭha zâwk an luah chhoh theih phah a ni.

Mizoah pawh Mizoram chhûnga chêng, Vairêngte leh Tawngkawlawng inkâra mite hi kan huaisen tâwk lo deuh em ni? Hmun dang dai zau tûrin kan nghal tâwk lo. Hei hi a chhan eng nge ni ang? Pakhatah chuan kan ram hi nuam kan ti lutuk mah mah a, hmun danga pên chhuah kan harsat a ni ang. ‘Chawngkhûm dàn tlâng huat loh’ tiin entîr nân Myanmar-a Mizo hnahthlákte thlîr ta ila. Ram buaia khawsa an nih vàng pawh a ni ang, anni chuan refugee nih pawh huamin an bei a, USA-a Maryland-ah chuan Mizo hnahthlák an tam tawh a; a tam ber chu Myanmar-a kan unaute an ni. An chhak lawk ram dang - Singapore, Malaysia leh Indonesia-ahte pawh an awm tam tawh mai. Mizorama mite erawh hi chuan hmun danga kan unaute tih anga tih chu kan peih ve lo; kan ramah hian nuam ti takin kan lêng huai huai ringawt mai a nih hi.

India mi tam tak chu khawvêl hmun dangah hna thawkin an kal a; chûngho chu Non-Resident Indians (NRIs) an ti. Anni chuan India-ah pawisa tam tak an rawn thawn lût a; India sawrkar pawhin a ngai pawimawh lo thei lo. NRI-ten sum an rawn thawh luh chu an chhûngten an lo changkàn phah a; an awmna State-in a changkàn phah a, India pawhin a lo chhawr ve a ni. NRIs chu India ram hmasâwnna thlentu pakhat an ni a; Central sawrkar pawhin a ngai pawimawh a ni.

Mizote pawh tûn ai hian huaisen deuh ila, thiamna lamah hmun danga thawk thei khawpin ṭawng leh thiltihah zeiin thiam zâwk bawk ila. Tûn hma aṭanga India ram hmun danga thawk tûra tirh chhuahte kha rei lo têah an lo lâng chhuak leh hlawl ṭhin a. A chhan pakhat chu ṭawng thiam táwk loh vàng a nih a rinawm. Ṭawng thiam loh chuan mi zîngah hna thawh a nuam thei lo. English leh Hindi hi India rama hna thawk tûr chuan thiam hle sela, khawi hmunah pawh an tlangnêl ang a, hnam dang zîngah inthlahrung lo takin hna an thawh ngam phah ang. Ṭawng thiam tâwk lo chuan duh ang an sawi thei lo a, mi ṭawng an hre kim lo bawk a; mi chutiang tân chuan hna thawhnaah tlângnèl a har khawp ang. English leh Hindi thiam tûrin ṭan kan lâk a ngai a ni!

Hmânah kan ram hruaitu pakhatin ‘missionary nuai khat’ thawn chhuah thu a sawi kha kan rinpui vak lo a, kan nuihzat lam deuh chu a ni. Mizote hi tûn ai hian degree leh certificate neih ṭhatah ni lo, thiamna tak takah sâng zâwk ila, missionary chu nuai khat aia tam pawh kan nei thei ang. Kohhran chàwm kher nih a ngai lo; hmun danga hnathawk ‘Non Resident Mizos’ (NRMs) an tam chuan missionary tam tak chu an ni nghâl mai dâwn zâwk a lo ni! Mizote chu sakhaw mi tak kan ni hlawm. Assam hnuaia awm lai pawh khân Mizo Police-te kha hmun hrang hrangah an awm thliah thluah a; zêp nák emaw, ‘tû tuibur’ emaw an tih ták mai ang hi an duh ve hle hlawm an ti. Amaherawhchu, rui taka lo hâwin inkhâwmna pindanah rawn lum lût hlawl pawh ni se, inkhâwm hunah chuan ṭha takin an hruai thei zêl an ti alâwm! Ruih kha a ṭha tihna a ni lo; mahse sakhaw mi tak kan nih avàngin a hmun azirin Pathian biak kan ngai pawimawh thei zêl mai zawng a ni.

Non-Resident Mizo tam sela, zaah za chu an sakhaw mi lo ang tih a chiang a; mahse a tam zâwk chu an sakhaw mi hrim hrim ang. Chûng mite chu an awmna apiangah missionary ṭangkai tak an ni ngei ang. India ram a ni emaw, khawvêl ram dang a ni emaw Mizoram aṭanga chhuak, kohhran rawih ni hauh si loa missionary ṭangkai tak an ni mai dâwn alâwm. An tân a ṭha ang a, Pathian ramin a zauh phah bawk ang. India ram chhûngah pawh hian All India Services leh service danga thawk Mizo nula leh tlangvâl a sîng têlin awm sela chuan, an awmna apiangah Krista thuhretu ṭangkai an ni mai dâwn a. Kohhran chàwm khera rawngbàwl hi missionary nihna a ni bîk chuang lo; eng hna pawh thawk ila, Krista rilru pûin kan thawh chuan a tân missionary kan ni thei zêl ang.

Kum 1995 khân Aizâwl Theological College zirlaite Study Tour ka hruai a. Bangalore-a Cantonment rail station-ah Sâp rual khat an lo awm a. Bengvàr chhuahin ka va be pawp a, German an lo ni a; ṭhenkhat chu Bihar-a missionary-a awm tawh an lo ni a. Keiin Bihar-ah chuan Mizo IAS pakhat, kan khaw Middle School-a zir chhuak, B. Kâpṭhuama awm thu ka sawi a. Chu veleh anni chuan phûr zetin, “B. Kapṭhuama kan hria, Kristian ṭha tak a ni; kan hnathawhnaah min ṭanpui ṭhin,” an ti a. An ṭhian tlêma kal fâl deuhte chu, “Lo kal teh u, heta hi B. Kapṭhuama hretu a awm,” tiin an ko a; min rawn chibai sup sup mai a ni. Bihar-a Mizo IAS Officer pakhat kha a awmnaah Kristian a nih hriat thamin a lo ṭangkai hle a, kohhran chàwm ni loin, Central sawrkar chàwm zâwkin missionary a lo ni.

Mizo ṭawng hi UNESCO-in ṭawng ral tûr zîngah a chhiar tel an ti. Kan ṭawng chauh ni loin ‘Mizote’ hi kan ral thuai mai ang tih a hlauhawm. Kan ram chhûnga inchhek arbâwm chung hian kan in hmun lo ram thlengin ṭhenawm aṭanga lo kalten min chhuhsak hiau hiau tawh a; nakin lawkah economics thilah chîm ral kan ni ang a, tûnah pawh min chîm ral tawh pang a nih hi. Sawrkar hnaah pawh kan chheh vêla miten min la chîm hneh ang a, kan ral thuai mai ang. Rei lo tê-ah kan duh mang loh Chakma leh Tuikuk IAS/IPS officer-te chu kan DC/SP-ahte an la rawn awm ang a; nakin leh deuhah phei chuan kan Chief Secretary-te pawh an ni ang. Chutih hunah chuan kan chan hian maian chan pawh a tluk lo ang a, “Thu a tâwp e, lu mâm” tih chu kan hmabâk a ni ang. Mizo nula leh tlangvâlte u, Mizoram chhan nân in pên chhuah a ngai. All India Serbvices-ahte in tlin tam a ngai. Kalna apianga mobile phone kheuh neuh neuh reng ringawt a hun tawh lo. Kal paha earphone-a hla ngaihthlák ringawt a hun tawh lo. Khua kan tlai ṭêp. Tûna in harh chhuah erawh chuan Mizote hi chhan tlák kan la awm. Harh teh un!