‘TIHNA’ A NI!

Thil kan sawi rêng rêng hi ‘tihna’ a ni deuh vek mai! ‘Tihna’ ka tih hi Sâp ṭawng chuan ‘interpretation’ (hrilh fiahna) tihnaah ngái ila. Kan thusawi rêng rêng hi kan rilrua awm kan hrilh fiahna a ni a; thil thleng thuhmun reng pawh kan hrilh fiah dàn hi a danglam thei hle. India indan hmáa Indian History ziaktu British-ho khân India mite kha a nêp lam zâwnga sawi nuam an ti deuh a ni mahná, kum 1857-a helna nasa tak pawh kha an sawi nêp thiam angreng khawp a, ‘sepoy mutiny’ (sipai lu mûm helna) an ti mai a! Khatih láia Indian History-ah rau rau chuan lehkhabu changkãng ber páwla ngaih ‘Oxford History of India’, Vincent Smith (ICS) ziahah pawh khân ‘sepoy mutiny’ tih a ni a; Indian History zirna ṭawngkamah kan hmang rei hle.

Kum 1946-ah khân Indian historian pathum, Kalikindar Datta, HC Raychaudhuri leh RC Majumdar-te chuan ‘Advanced History of India’ an ziak a, Macmillan Company-in a chhuah a. Modern Period chu RC Majumdar-a ziah a ni a; kum 1857-a helna nasa tak kha ‘sepoy mutiny’ ti ve loin ‘Revolt of 1857’ a ti ta daih mai a. Tûna NCERT-in Class XI&XII zirlaibu a tihchhuah, Bipan Chandra ziak ‘Modern India’-ah chuan kum 1857 helna kha ‘First War of Independence’ tih a ni ta daih mai.

Vincent Smith-an ‘mutiny’ a tih kha RC Majumdar-a chuan ‘revolt’ a ti a; Bipan Chandra ve thung chuan ‘war’ a ti daih tawh. Thil thleng pakhat an sawi dàn chu a lian hlei ta hle a; ‘mutiny’ aṭangin ‘revolt’, ‘revolt’ aṭangin ‘war’ a ni ta duai mai! Hei hian thil kan hmuh leh hriat inang reng pawh kan hrilh fiah dàn a danglam thei tih a tichiang tâwk hle a. A hretu leh hmutu azirin thil thuhmun reng pawh kan sawi chhuah dàn a nêpin a ropui hlei hle dâwn tihna a ni. Chu vàng chuan lehkhabu kan chhiar pawhin a ziaktu chu mi eng ang nge a nih kan hriat tel a pawimawh ṭhin.

Bible kan zir pawh hian hetiang ‘interpretation’ hrang hrang hi a awm thluah tih kan hriat a ṭûl. Bible-a lehkhabu ziaktute hi mi famkim leh engkim hria an ni bîk lo a; mi mãwl tê tê leh zirna sâng nei bîk lote an ni hlawm. A ziaktute hian an thiamna mil táwk tê têin an ziak hlawm a; an lehkha thiam táwk lohzia te pawh a lang thei. An hun láia an thil thlîr dàn pawh a hriat theih hle.

Thuthlung Hlui zirnaah chuan 1 Samuela–2 Lalte zawng hi ‘Deuteronomistic History’ tih a ni a; a ziaktute pawh ‘Deuteronomists’ tih an ni mai. Hêng lehkhabute an ziah hian tum fel tak pakhat an nei a, ‘theology’ pakhat kalpui bîk an nei. A ziaktute kaihruaitu theology chu Deuteronomy thu laipui ‘Pathian thu âwih chu hamṭhatna, âwih loh erawh chu tuarna,’ tih hi a ni. He ‘theology’ zui hian Israel-te chanchin an ziak a; an hnamin Pathian an hawisan apianga an tuar dàn te an ziak a. An lalte sualnate pawh an zêp chuang lo a; an lal ropui ber Davida pawh a nun ṭawp lái ber, Uria nupui Bathsebi a uirè chauh ni loin Uria ngei pawh a thahtîr dàn thlengin, a hnûa an chhûngkaw mualphona zawng zawng nèn, zêp nei map loin an phawrh fãi leuh a ni ber.

Babulon sal tângte kha zàwlnei Jeremia sawi angin grêp rah bâwr ṭhaa inngâi tlat an ni a (Jer 24); sal tâng chhuah hnûah pawh hnam thianghlima indin thar leh an tum a. Chutih lâi chuan India indan hnûa India mi historian-ten Indian History an ziak thar ang deuhin an hnam chanchin (history) pawh ziah ṭhat an duh a, an ziak ṭha ta ngei a; an hnam chanchin an ziah chu ‘1&2 Chronicles, Ezra-Nehemia’ bûte hi a ni. Hêng lehkhabute hi zir miten ‘Chroniclers History’ an ti a, a ziaktute pawh mal man tùr bîk an awm loh avàngin ‘Chroniclers’ tih an ni mai.

Chroniclers History-ah chuan an tum ber pakhat chu an hnam chanchin a thianghlim thei ang bera ziah a ni. Tûnlai ṭawng chuan ‘Re-reading the History of Israel’ emaw, Re-interpretation of the History of Israel’ emaw tih tùr a ni ang. Chroniclers History-ah chuan Israel-te chanchin kha a mâwi thei ang berin an ziak ta thung emaw tih tùr a ni a. Israel lalte sualna tam tak kha thài bo a ni ta a; a bîk takin Davida nuna bawl zawng zawng kha hmuh tùr a awm tawh lo; an hnam chanchin chu a thianghlim thei ang berin an ziak thar a ni ber.

Thuthlung Tharah pawh a ziaktu an danglam ang bawkin an hrilh fiahna a danglam daih thei a. Chanchin Ṭha bu hmasa pathumah Matthaia leh Lukan Marka ziaka mi an lák hnemzia kha ka thuziak hmasa lamah ka sawi tawh a. Chuti chung chuan Isua thusawi an hrilh fiah dàn inang táwk lo a awm thei tho. Matthaian ‘Jona chhinchhiahna’ a sawi dàn (Mt 12.40) leh Lukan a sawi dàn (Lk 11.29-30) chu danglam tak a ni a. Matthaian ‘nghapui kawchhûng’ leh ‘lei kawchhûng’ a ngái pawimawh a; Luka erawh chuan ‘Jona leh Isua’ zâwk kha chhinchhiahna chu a ni tih a sawi thung! Luka ziah dàn hian Isua sawi chu a káwk dik záwk ang!

Chanchin Ṭha Johana ziak phei chu a ziah hun a tlãi ang bawkin a ziah chhan leh a tum a hrang deuh a; Isua rawngbàwlna chanchin a ziah dàn pawh Synoptic Gospels ái chuan a danglam bîk deuh ṭhin a ni. Jerusalem-a Isua lal anga Johanan a luhtîr dàn pawh hi Chanchin Ṭha bu hmasa pathum sawi dàn nèn a danglam deuh a. Chanchin Ṭha Johana ziak hi bu hmasa pathum âi chuan a ziah hun a tlãi záwk a; a ziahna hmun ni-a ngaih chu Ephesi khua a ni. Grik finnain a bual hneh khuaa chêng Grik mi, Isua ringtute tâna ziah a ni deuh tùrah ngái ila; chu bákah Gnostic zirtîrna beihna a ni pah fãwm bawk ang.

Marka ziak kan en chuan Jerusalem-a lal anga Isua luh kha ruahmanna fel tak nei sá thlapa lût niin a lang a. Johana ziak aṭang hi chuan thil thleng chawp thut ni àwm takin a lang thung a; a chuanna sabengtungno pawh hi man chawp a ang hle! Eng vànga hetianga ziak nge a nih tih chu amah Johana chauhin a hria ang. Chanchin Ṭha bu dang áia Johana ziak danglamna pakhat chu Isua châwimâwitute hi Jerusalem aṭanga rawn kal chhuak an ni a. Chu chauh ni loin Jerusalem aṭanga lo kalte chuan ‘tûm kâute’ an rawn keng a; hemi avàng hian tûn thlengin kohhranin ‘Tûm kâu ni’ kan hman phah nghe nghe a ni. A nihna takah chuan Jerusalem-ah tûm an chîng ngâi lo; khawi lâiah emaw mi ṭhenkhatin lo chîng teh mial pawh ni se, a tam hauh lo ang. Jerusalem chu a hmun a sàn avàngin tûm a ṭha thei lo a, Jordan phâiah erawh chuan tûm an chîng nasa a, Jeriko pawh ‘Tûm khawpui’ (City of Palm Dates) tih a ni. Jerusalem-a lal anga Isua luh ni-ah khân tûm kâu keng an awm a nih chuan Jeriko aṭanga rawn zuitute rawn ken ni záwk àwm tak a ni!

Juda-te kûta Pathian chibai bûk tùra lo kalte zîngah Grik mi tûte emaw an lo tel ve chanchin hi a ngaihnawm hranpa ve rêng rêng a. Temple tual zâwl pâwnta ber kha ‘Court of the Gentiles’ tih a nih kha. Khatah khân Jentail zînga Pathian ngaihsakten Juda-te Pathian chu eng ang nge a nih ngaihvenin an lo kal ṭhin a ni. Hemi ṭuma lo kalte pawh hian Isua chanchin an lo hre tawh ang a, biak inah a awm tih hriain, “Isua kan hmu duh e,” tiin Isua zirtîr zînga mi, Grik hming pu langsàr tak Philipa chu an rawn pan a ni phawt mai a. Rev. Zairema chuan Grik mite hi Atheni khua aṭanga lo kal ni loin Grik khua Dekapoli aṭanga lo kal an nih a rinawm thû a ziak (Rev. Zairema, Chanchin Ṭha Johana Ziak, 2nd Edition, 2021:222).

Philipa hi mi inkiltawih leh mi zumzuk deuh a ni maithei; a mangang sam deuh ṭhin pawh a ni ang. Mipui sâng nga hrài dâwna Isua zawhna a chhàn dànah pawh khân a mangang deuh tih a hriat theih (Jn 6.7). Tûnah pawh amah maia Grik mite chu Isua hnêna rawn hruai ta lo chuan Grik hming pu ve bawk Andria a rawn hrilh a. Andria hi chuan Johanan a ziak chiah lo náin Grik mite chu Isua hnên hruai thleng tùrah ngâi ila. Andria hi mi danglam bîk, Isua hnêna mi hruai ṭhin a ni. Isua hnêna a hruai hmasak ber chu a unaupa Petera a ni a, “Messia chu kan hmu ta,” a tih kha (Jn 1.40). Hmânah naupang pakhat sangha leh chhangpèr nei kha hriain Isua hnênah a rawn hruai tawh bawk a; khami avàng khân mipui sâng nga hrài pawh a thleng a nih kha (Jn 6.8). Tûn ṭumah pawh hian Johanan ziak chiah lo mah se, Andria chuan Isua hnênah Grik mite chu a hruai thlen ngei a rinawm a; Andria chu Isua hnêna mi dang hruai ṭhin a ni tlat! Mi entawn tlák tak a ni.

Johanan Isua chawimawia a awm thû a ziah hi a ngaihnawm dangdãi riau bawk. Nun thlahlel chuan a chán ang a, Isua avànga inngaitlâwm erawh chuan chatuana nunna a vawng reng ang. ‘Chatuan nunna’ tih hian a rei lam ringawt a káwk lo a; nun duhawm, nun ngainatawm, mi hîp thei nun a ni a; he khawvêla awm lái là lá hian chan láwk theih a ni a; a famkimna erawh chu thlarau khawvêlah a ni ang. Chu chu ringtute hmabák ko tak chu a ni.

Isua kha ‘mihring famkim’ a nih avàngin a lungngâi thei tih chu Johanan a sawi chiang tâwk hle bawk (Jn 12.27). Mi ṭhenkhat chuan Isua, mihring famkim nihna ni an pawm hlei thei lo. Kum 1993-a Rev. Lal Ngûrauva ziah ‘Nazareth Isua’ zir ṭum pawh khân ‘mihring famkim’ a nih thû a sawi kha pawm hlei thei lo Kohhran Upa pawh an awm nual nia! Johana ziak hi Gnostc zirtîrna dona a nih tel avàngin Isua mihring famkim a nihna hi a sawi chiang bîk a, “Thu chu tisa-ah a lo chang a, kan zîngah a lo awm ta,” a tih kha (Jn 1.14). He thû tluka Gnostic zirtîrna paih thlákna thu chiang kha a awm thei chuang lo ang.

Pá chawimawia a awm thû kan hmu bawk a (Jn 12.; hetah hian vàn aṭangin âw a lo chhuak a; tû âw nge ti-a zawh a ngâi lo, ‘Pá âw’ ngei a ni. A chhan chu Isuan, “Ka Pá, i hming chawimawi rawh,” a ti a; chumi chhànna chu vàn aṭanga âw-in, “Ka châwimâwi tawh, ka châwimâwi leh bawk ang,” a rawn tih hi a ni. He lái thû-ah hian Pathian pakhata mi nung pathum zînga pahnih ‘Pá’ leh Fapa’ chungchâng chiang takin kan hmu a. Isua khân amah leh amah ‘Ka Pá’ ti-a inkoh thû a awm lo; chuvàngin Pá leh Fapa chu mi nung, mi hrang ngei, pumkhat ni si an ni tih a chiang táwk hle.

Isua khân ‘Mihring Fapa’ tiin amah leh amah a insawi ṭhin a; ‘mihring’ tihna pângngái ve mai a ni. Ezekielan amah insawi nân ‘mihring fapa’ tih a hmang zing hle a, vawi 93 lâi a hmang a; mi danglam bîk tihna a ni lo. Daniela bû-ah ‘mihring fapa ang’ tih kan hmu bawk (Dan 7.13). ‘Mihring fapa’ tih chuan Isua mihring famkim nihzia a tilang (cf. Phil 2.5-11).

(Revd CHṬ—30.7.2022)