THE NAG HAMMADI LIBRARY

Tûn hnaiah ‘Chanchin Ṭha Juda Iskariota Ziak’ tih chungchâng ni tin chanchinbuah a lo lang a (Vànglaini, June 11&12, 2017). A rawn ziaktupa hian Juda Iskariota chunga zahngai takin thu a rawn chhep lehnghál a; chuvàngin mi tam takin hetiang ‘chanchin ṭha phuah chawp’ tê tê hi thu takah an lo ngai palh ang tih a hlauhawm a; thil awm dàn chiang deuh zâwka tàr lan a ṭha ang. Chanchin Ṭha Juda Iskariota Ziak tih thu rawn chhuahtu bawk hian a sawi angin kum 1996-ah khân Gospel of Thomas tih chu Mizo ṭawnga letlingin ‘Chanchin Ṭha Bu Pangana’ ti hialin a rawn châwi vâwng tawh bawk a. Hêng chanchin ṭha bu phuah chawpte hi thil thar lutuk a ni lêm lo; mi hriat loh hria ni àwm taka rawn chàwi lãr chiam hi Mizo rilru nghet mang lo tamna ramah hian thil pawi a thlen thei palh ang tih a hlauhawm zâwk mah a; hre reng mah ila kan sawi langsâr duh lêm lo a ni zâwk!

Hmânah Thuthlung Thar lo pian chhuah dàn ka ziak tawh a. Chanchin Ṭha bute ziah a lo nih ták dàn tlêm azâwng han târ lang hmasa leh ila. Isua zirtîrte khân an Lalpa kha lo kal leh thuai tûrah an ngai a. Thuthlung Thar hunah khân ringtuten Isua lo kal leh kha an ring hnai vek a ni. Isua zirtîrten Isua chanchin an ziah mai loh chhante chu- (1) A lo kal leh an rin hnaih avàngin a chanchin lo ziah chu ṭûlin an hre lo; (2) Anmahni an la dam chhûng chuan Isua mit ngeia hmutu leh a thusawi ngaithlatute an nih avangin ziaka dah ṭûlin an hre lo; (3) Zirtîrte kha lehkha thiam sâng lêm lo an nih avàngin an tân lehkha ziah a harsa bawk; (4) Zirtîrte kha mi hausa an nih loh avàngin lehkha man a to si a, an tân tlin rual a ni lo a; lehkha man lo nei pawh ni se, mi danga ruaia ziahtîr tûrin an tlin lo bawk.

Chutiang chu thil awm dàn a nih avàngin Isua chanchin leh a zirtîrnate kha ziakin an dah mai lêm lo a ni. Amaherawhchu, hun lo kal zêlah Isua chanchin leh a zirtîrnate chu ziaka dah a ṭûl ta viau mai a; chutianga ziah a lo ṭûl ták chhante chu- (1) Isua kha an beisei angin a lo kal leh ta mai si lo; (2) Zirtîrte pawh an lo thi ṭhen ta nual mai a; mit ngeia amah hmutu la awm chhunten an thil hmuh leh hriat ziaka dah chu an tân tihmákmawh a ni; (3) Isua chungchângah zirtîrna dik lo eng eng emaw a lo chhuak ta a; chuvàngin ringtuten thu dik an hriat theih nân Isua chanchin chu ziah a lo ngai ta a ni; (4) Chanchin Ṭha theh dah nân Isua chanchin ziaka neih an mamawh; zirtîrte pawh an lo thih ṭhen nual tákah chuan ringtuten an thuhrilna hmanrua atân Isua chanchin ziak ngeia kawl an mamawh a ni.

Hêng chhan hrang hrang avàng hian Chanchin Ṭha bute hi a lo piang chhuak ta hlawm a. Marka chuan Rome khuaah Petera thuhril aṭanga Isua chanchin a hriat dàn a ziaka ngaih a ni a. Rom mi (Jentail)-te hriat thiam theih tûra a duh avàngin Aramaik ṭawng a ziah lante pawh a lehlinna a dah tel zêl nghe nghe a ni. Matthaia’n Juda-te tinzâwn deuh bîkin Isua chanchin a ziaka ngaih a ni a. Isua thlahtute a chhui pawhin Abrahama-ah a chhui tâwp hmak a; a ṭawngkam hman pawh a Juda deuh ngun bîk a. Juda-ten Pathian hming a naràna sawi an duh loh avàngin ‘Pathian ram’ tih aiah ‘vànram’ tih pawh a hmang bîk a ni. A tum ber ni-a lang chu Juda-te hnênah kraws-a in khen behtîr Isua kha tu dang ni loin Messia chu a ni tih hi niin a lang.

Luka chu Thuthlung Thar lehkhabute ziaktu zînga Jentail mi awm chhun a ni a. Ani hi eizawnna lamah chuan doctor a ni a; chîk taka thil zir leh chhui ṭhin mi a nihzia pawh a thuhmahruaiah hian a lang a ni. Hetiang hian a ziah kha, “Kha thil kan zînga lo thleng, a tîr ata hmutute leh thu rawngbâwltuten keimahni min hrilh ang khân, mi tam takin ziak an tum ta a; chuvàngin Theophil ṭha ber, a bul ata engkim fel takin ka chhui a, indawt zêlin i tân ziak ila a ṭha ang ka ti a ni; hmâna thu an zirtîr che kha dik tak a ni tih i hriat theih nân,” tiin (Lk 1.1–4). Heta ṭang hian Luka chuan tûnlai ṭawng takin research a bei a, a bul aṭangin engkim a chhui tih kan hre thei a; chu bákah chuan Isua chanchin ziah tum an tam tih kan hre thei bawk. Luka chu Thuthlung Thar ziaktute zîngah thawh hlâwk ber a ni ta nghe nghe a; ChanchinṬha bu bákah kohhran ding tìr chanchin Tirhkohte Thiltih a ziak bawk a; Thuthlung Thara Luka ziah zawng zawng chu 27% a ni a; Paula lehkhathawn zawng zawng aiin tam daih a; Paula ziah zawng zawng chu 24% a ni thung.

Chanchin Ṭha Johana ziak hi mi dang pathum ziah aiin a danglam bîk a. Mi dangin Isua chanchin an ziahah chuan Isuan Galili bialah rawng a bâwl ber a; kalhlên kût hmang tûrin Jerusalem-ah a lo kal a, an lo man a, an khêng bet ta a ni. Johana erawh chuan Isua rawngbâwlna chu Jerusalem leh a chheh vêlah niin a sawi ber a; Galili bial a tlawh zeuh zeuh bawk a. Kalhlên kût pawh vawi thum a hmang niin a lang a; a vawi thumnaah an khêng bet ta a ni. Johana chuan Grik-ho thil ngaihtuah dàn a zui thui hle a, “A tîrin Thu a awm, Thu chu Pathian hnênah a awm, Thu chu Pathian a ni,” (Jn 1.1) a tih chu duh tâwk mai loin, “Thu chu tisaah a lo chang a, kan zîngah a lo awm ta,” a ti (Jn 1.14).

‘Chanchin Ṭha Juda Iskariota Ziak’ tih rawn ziaktu khân, “Bible zir mi ‘theologian’ ṭhenkhat chuan Chanchin Ṭha Johana ziak pawh hi Gnostic zirtîrna nèn inzawmna neiin an hria a.... A tîrin Thu (Logos) a awm, tih te, châng 5-10 inkâra êng chungchâng a sawite hi Gnostic zirtîrna nèn inmil hlea an hriat thu an sawi bawk a ni,” tih hialin a rawn ziak a. Chanchin Ṭha Johana ziak hi Gnostic zirtîrna nèn a inzawm lo a, a inmil hek lo. Gnostic zirtîrna paih thlákna tûra ziah a ni zâwk tih hi chhinchhiah tlat tûr a ni.

Thuthlung Thar ziah ták chhanah khân zirtîrna dik lo awm vàng a nih thu kan sawi tawh a; chûng zirtîrna dik lo zînga langsâr ber chu Gnostic zirtîrna a ni. Gnostic-ho chuan hriatna thûk bîk neih an sawi uar a. An zirtîrna langsâr ber pakhat chu ‘engkim tak nei tawh phawt chu sual a ni a, thlarau tân in a ni,’ tih hi a ni. Kan taksa pawh hi thlarau tân in a ni a; kan taksa thiltihin kan thlarau a khawih pawi pha lo. Isua chu mihringah a lo chang tak tak lo; thlarauin a rawn luah a, khen beh a nih dâwn khân thlarau chuan a chhuahsan daih an ti. Chuvàngin, Johana chuan Gnostic zirtîrna hnialin, “Thu chu tisaah a lo chang a, kan zîngah a lo awm ta,” a ti a ni.

Gnostic lehkhabu dang Apocalypse of James-ah Isua thusawi an tih chu, “Ka tuar tak tak ngai lo a, ka lungngai ngai hek lo. Hêng mite hian ka chungah eng natna mah an thlen lo,” tih a awm. The Second Treatise of the Great Seth-ah pawh, “Ka thi tak tak lo, thi angin ka lang mai chauh a ni,” tih a awm bawk. Gnostic zirtîrtu pakhat Valentinus-a chuan, “Krista chu Isua chungah baptisma a chan lai khân a lo chhuk a, kraws-a a thih hma khân a chhuahsan leh ta a ni,” a ti. Gnostic zirtîrna rêng rêng chuan Isua mihring famkim nihna a paih thla a; Pathian famkim a nihna a sawi uar tûk thung a; chutianga zirtîr chu Pathian thu nèn a inkalh a ni.

Nag Hammadi Library-ah chuan papyrus lehkhabu Codex 13 a awm a; Codex tina lehkhabu awm zât erawh chu a inang vek lo. Codex II-ah lehkhabu 7 a awm a, Codex VI-ah lehkhabu 8 a awm thung; Codex IV&VIII-ah lehkhabu 2 a awm a; Codex X-ah bu 1 chauh a awm. Nag Hammadi Library chu ‘Cheneboskion Manuscripts’ tiin an sawi bawk. Aigupta chuanchung (Upper Egypt)-a Nag Hammadi khaw bul hnaiah kum 1945-ah khân hêng Gnostic thu ziak, bûrtung chhûnga châr hnan tlata phûmte chu hmuh chhuah a ni. A hmu chhuaktu tak ni-a an sawi chu lo neitu pakhat Muhammed sl-Samman-a a ni. Bûrtung chhûnga châr hnan tlat lehkhabu 13-ah hian Gnostic thu ziak chi hrang 52 a awm. The Nag Hammadi Library in English’ tih lehkhabu chhuahtu James Robinson-a chuan hêng Gnostic lehkhabute hi Nag Hammadi bula Pachomian monastery-a chêngte ta niin a ring a. Alexandria khaw Bishop Athanasius-an kum AD 367 Easter Sunday-a chhiar tûr, a bial chhûnga a lehkhathawnah Thuthlung Thar-a pawm tûr lehkhabu 27 a ziah chhuahah khân hêng lehkhabute hi a tel ták si loh avàngin an phûm ta a nih a ring.

The Nag Hammadi Libratry lehkhabu an hmuh chhuah dàn pawh hi a mak angreng hle. December 1945-ah khân lo neitu unau pahnihin Jabal al-Ṭarif pûk bula lei ṭha an zawnna lama an laih chhuah a ni a. An thil hmuh chhuah chu an sawi mai lo, pawisa siam nân a châng chânga hralh an tum a; an nuin eng emaw zât chu a lo hãl ral hman a. An hmuh chhuahna aṭanga khawpui hnai ber chu Nag Hammadi a nih avàngin a hmingah Nag Hammadi Library an tih phah ta a ni. Kum 1946-ah a hmu chhuaktute unau chu an intibuai a; an thil hmuh chhuah chu Coptic puithiam hnênah an hnutchhiah a. Chumi hnûah chuan hêng lehkhabute hi hmun hrang hrangah a darh hman nghe nghe a. Chûngte chu tûnah chuan English-a letlingin ‘The Nag Hammadi Library’ tiin lei theihin a lo awm ta a. ATC Library-ah pawh bu khat chu a awm ang.

Gospel of Judas Iscariot-ah khân lo kîr ve thung ila. He lehkhabu hi Nag Hammadi Library zînga mi a ni lo. Savuna tuam papyrus lehkhabu, kum 1970 vêla Beni Masar-a an rawn pho chhuah a ni a. A tîrah chuan Codex Tchacos tiin a hming an vuah a; thil hlui zuartu Frieda Nussberger-Tchacos-a hming puttîr a ni. Gospel of Judas hi Gnostic lehkhabu a ni a; a bu chhûngah hian Isua leh Juda Iskariota inbiakna an tih thu phuah chawp a chuang a. Kum zabi 2-na hun hnuhnung lama Kristian zînga Gnostic zirtîrna pawmtute ziah a ni ang. A copy awm chhun, Coptic (Aigupta) ṭawnga ziah chu AD 280 vêla mi ni-a chhût chhuah a ni. Hei hi thil hlui kum chhût chhuah nân an hman ‘radiocarbon dating’ chhût dân a ni; radiocarbon dating hi kum 60 vêlin a tam lam emaw a tlêm lam emaw a ni thei. Gospel of Judas-ah chuan Juda Iskariota khân Isua chu tangka 30-in a mantîr kha ama sual vàng ni loin Isua hrilh ang taka a tih niin sawi màm a ni a. Juda Iskariota chu Isua thu zirtîr dik taka hretu awm chhun angin sawi a ni.

Gospel of Judas zir chiangtute zînga pakhat A.J. Levine-a chuan, “Gospel of Judas-ah hian Isua chanchin emaw Juda Iskariota chanchin emaw thil thar a awm lo a; amaherawhchu Coptic ṭawng hmang zînga Gnostic zirtîrna chhuina atâna thil pawimawh tak a ni,” a ti. Bible zir mi leh inchhiar zau peih tân chuan hetiang lehkhabute pawh hi hriat ve chu a ṭha khawp mai a; amaherawhchu, Bible-a pawm loh lehkhabu a ni tih hriat reng tûr a ni a; sawi mawi chiam chi a ni lo. Chutianga kan sawi mawi a nih chuan Isua chanchin dik tak ni lo, ‘chanchin ṭha dang’ kan hril tihna a ni ang a; thil ṭha lo tak a ni ang.