KAN FIHLIM RENG TA BIK LO!

Covid-19 hripui léng kárah a tìr lamah a vei pakhat kan nei a; kan mangang ru ém ém a. Ni 40 chuang zet ZMC-a enkawl a nih hnûah dam takin a lo chhuak thei a; a làwmawm tak zet a, kan thaw huai mai. Khatih lai khán India ram hmun hrang hranga Mizo awmte an lo la hãwng mûmal lo a. An lo hãwng dáwn tih kan hriat aṭang khán rilruin ‘an zínga mi eng emaw zah chuan Covid-9 an rawn pãi hâw ngei ang’ a lo ti a; chhan chu lo hãwng tùr tam ber kha Covid-19 vei tamna hmun Delhi, Mumbai leh Chennai aṭangin a nih vàng a ni. Inti zàwlnei taka rin thû lo sawi láwk kher erawh chu a ṭûl ber lêm lo a; huphurh láwk vàng ni loin a nihna dik tak lo thleng tùr chu mi pángngai tán chuan rin láwk theih a ni.

Tûnah chuan 12.6.2020 thlengin Covid-19 vei mi 104 hmuh chhuah tawh a ni a; a tam ber chu Delhi aṭanga lo hãwng an ni rih a. Mumbai leh Chennai aṭanga lo hãwngte endik vek an nih hunah chuan an pung la ngei ang tih rin láwk theih a ni a; 500 lai kan kái lo ang tih sawi theih a ni lo. Covid-19 veite hi a tìr lamah khán hmeichhia an buk deuh záwk a; 12.6.2020 thleng kha chuan mipa leh hmeichhia an inzát ta chiah thung! Vànneihthlák takin Mizo zínga Covid-19 vei hmuh chhuahte tam ber hi ṭhalai kum 40 hnuai lam deuh vek an ni a. Anniho rual hi hrisèl lohna hran eng emaw bík tak pãi sá an nih loh chuan Covid-19 hrik pãi mah se, an taksáa lo do léttu kha a chak a; chuvàng chuan rei lo tê-a dam leh mai tùra beisei theih an ni. Kan vànneihna dang leh chu Covid-19 hi Mizo zíngah chuan vàntláng zínga inkai darh a la ni rih lo hlauh hi a ni. 

Tûte pawh Covid-19 natna dona kawnga duty-te chu an hah ém ém vek a. A bík takin medical duty an hah zual a; chûng zíngah pawh chuan ZMC-a Covid-19 endikna kháwl khawihtute an la hah lehzual a; hah tak chunga Mizo hmákhua ngáia theih tàwp chhuaha hna an thawk zél thei hi an fakawm a; he hna an thawh chhûng hian an rul mai loh nán Pathianin a awmpui reng ang tih kan beisei tlat a ni. 

Mizote hi India ramah kan lo inchap darh nasa ve ta hle. India ram state hrang hranga awm zát kha hriat mai theih a ni lo a. Mizorama hàwn theih a ni tih a han rík tákah kha chuan an awmna hmuna Mizo zínga tel ṭha duh vak mang lote pawh an rawn mawm ṭiãm ṭiãm a; rawn hãwng duh ber berte pawh an ni ta záwk hial àwm e. An rawn hàwn dàn tùr ruahmantu- Delhi, Mumbai, Chennai, Bangalore leh hmun danga Mizo hruaitute an fakawm ém ém a. Mi chi tin chi tang, an awm ve tih pawh an hriat mang loh, Mizo inzawm khâwm páwla tel duh mang hlei lo, hàwn theih a ni tih hriat veleha rawn inti Mizo ta ém émte pawh an awm niin a lang. 

Mi rinawm takte hnén aṭanga kan lo hriat dàn chuan phai lama awm lo hãwng zínga thãwm ṭha vak lo han nei deuh hlatte kha an awmna hmunah pawha Mizo zínga tel duh mang lo, mahni tàl tàla tãl, tùna hàwnna remcháng a awm avànga Mizo rawn pawh thar leh deuh chauhte an ni a; hei hi a dik khawpin a rinawm. Phai lama Mizo awmte hian, an awm chhan chu eng pawh ni se, an awmnaa Mizo inpáwl kháwm hi zawm thei hrãm sela. A tàwp kháwka harsatna/chhiatna an tawh chuan anmahni buaipuitute chu Mizote hruaitute bawk kha an ni. Mizoram Synod-in India ram khawpui liana kohhran a din hi mi ṭhenkhat chuan an sawisêl a; Mizo insuih khàwmna tichhe tùr angin an ngái hial a. Mizoram Synod-in kohhran a din chhan tak chu phai lam khawpui liana kan mi leh sáte enkawl mûmal loha an awm hi ṭha a ti lo a; chûngho hûi kháwma kohhran kal hmang zuia kaihruai tùra kohhran hi din a ni. Kohhran páwl dang pawhin an duh chuan an din ve thei tho a; din ve tho pawh an awm a ni àwm e. Chûnghote chu khéng mang si loa er bera Mizoram Synod neiha beih hi a dik bík lo a ni. Kohhran dangin an mite an ngaihsak ve hi Mizoram Synod hian a huphurh lo a, a do bawk lo a, a sawisél azeng lah a ni hek lo. Kan mi leh sáte ṭheuh hi sakhuanaah awmze neia kaihhruai hi kohhran tinte mawhphurhna a ni a; chumi piah lamah chuan Mizo nihnaa insuih khâwmna kawng dang pawh neih zui zél theih a ni tho.

Mi pakhat, thil chík tak hnén aṭanga ka thu dawn chu, “State danga tangkhang lo hâw lo chík mai mai hian thil lang chiang reng a awm.  Statistics hi a la fel lo a. Mahse participant obser­vation (technically direct obser­vation) aṭanga a lan dànin phaia Mizo awm zíngah hmeichhia an lo tam záwk hle a ni tih hi. Mipa hi lehkha zira awm an tam a. Hna thawka awm chhuak hi a tam záwk chu hmeichhia an lo ni. Hei hi a chhan erawh hriat mai a har a. Tualchhûnga mipa awm âwl tam zàwka lang leh, ram páwna hmeichhe hna thawk tam záwka hriat tho si hian Mizo mipate dárthlalang pakhat chu a pe a ni,” tih a ni. Hei hi mi naràn sawi pawh a ni lo a, MCS vál ngat sawi a ni!

Kum 2000-ah khán Synod Social Front chuan Mizo mipa leh hmeichhe hnathawk dinhmun a chhui a; office-a thawk chauh ni loin sumdàwnna hmuna thawkte thlengin chhui a ni. Chuta an thil hmuh chhuah chu ziaka dahin “Khawiah nge Mizo mipate?” tih chu chhuah a ni a (cf. Upa Vànêngliana, “Khawiah nge Mizo mipate?” in Khawtláng Nun Hruaina, 2000:432-443). Khatih lai aṭang khán Aizawla office hrang hrang leh dàwrkaina hmunahte chuan hmeichhiain mipa an tam hneh hle tawh a ni.

Hmun danga Mizo awm zíngah hmeichhia an tam záwk hian ngaihtuah a ti thui khawp mai. Mipate áiin hmei­chhiate hi an káwlhráwng (adventurous) deuh záwk a ni ngei ang. Mizo mipate hi ṭawng boh boh chi, dangnãl lêm lo tak kan ni fur a; interview nikhuaah phei chuan hrawk hnáwng ṭha záwk hmeichhiaten an ti ṭha záwk deuh zél emaw tih tùr a ni. Hei hi MPSC interview board-a tel ṭhin Professor pakhatin a sawi dàn a ni. Hetiang hi mipa dinhmun a nih si chuan kan chak lohna hneh tùr hian ṭan lák nasat a ngai hle tihna a ni.

Hun eng emawti lai aṭang khán Mizo mipate hi kan duai ta hle tih chu a chiang khawp mai a; hmeichhiate hian min tlàn pèl thui ta khawp mai. HSLC & HSSLC Exam-ahte hian mipa áiin hmeichhia hi Top Ten-ah an tam deuh reng ta mai a. MZU aṭanga BA & MA results chhuakah pawh hmeichhiate hi a ti ṭha ber ber an ni deuh zél bawk. Mizoram Civil Services (MCS) exam ni se, a ti ṭha zual chu hmeichhia an ni ta deuh zél bawk. Mipate hian tlàwma lák nacháng pawh kan hre ta mang lo emaw ni? Hmeichhe dinhmun lo changkãng hi thil làwmawm a nih rualin mipa dinhmun tla hniam zél hi chu Mizo hnam tán thil duhawm lo tak a ni a; Mizo mipate mualphona lian tak a ni. 

Kum tina mitthi zát han bih chiang ila; mipa thiin hmeichhe thi zát an tam hneh satliah mai pawh a ni lo, hmeichhe thi hi mipa thi hmun thuma ṭhena hmun khat pawh an tling ṭhathum lo záwk hial ang. Hmeichhe thi an tlèm chhan hi an hnuk fei záwk vàng a ni bík hauh lo ang. Hmeichhe thi an tlèm hi thil làwmawm a nih rualin heti taka Mizo mipa kan thi tam hi thil duhawm lo tàwp kháwk a tling. Mipa kan inthlahdah a; zûk leh hmuam leh zû leh ruih theih thil tih lamah hmeichhia áiin mipa an tam záwk daih tihna a ni.

Covid-19 chungchángah bawk kîr leh ta ila. Ramri vèn hna kan thawk rim hle a; a thim a vár thlu loin, a sûr a sa hnuaiah Task Force-ten ṭhahnem ngái takin, chhak leh thlang, chhim leh hmàrah ramri an véng a. Hmun hrang hrangah ramri véngtute duhsak nacháng hriaa ṭanpui ṭhin an awm hi thil làwmawm tak a ni. Sawi leh sawi hnû, Mizoram tluka police ruai tam loa Task Force-ten Covid-19 do kawnga hna an thawh nasatna hmun hi India ramah a awm lo ang tih a rinawm.

Mi ṭhenkhatah TV-a faksèlnaah ‘ramri uluk takin kan véng a; hmun dang aṭanga Mizo lo hãwngten Covid-9 an rawn chaw lût leh si’ tih rawng káiin an sawi ṭhin a. Keimahni unaute ngei, hmun danga awmten Covid-19 an kái hi a pawi tak zet a; amaherawhchu, kan sawi tawh angin ramria kan vèn berte lak aṭanga kai an ni lo leh khawtlánga inkai darhna a la awm lo hi kan vànneihna a ni. Chuvàng chuan ramri véngtute thin tina thei záwnga thu chhák chhuah hi tih loh a ṭha.

Thil pakhat nimin piah lawka TV-a kan lo hmuh, Vairéngte thlang lawka Cachar lamin bûk an rawn sak thû khân min ṭháwng hle mai. SP level-a inbiak mai kha chu a táwk lo deuh lo mâw? Tûna a lan dàn kha chuan Covid-19 hri lèn chhûng zawng chuan Cachar miten bûk an nghák dáwn niin a lang a. Chu chuan a hrin tùr chiang sá chu nasa záwkin an inbun nghet ngei ang a; tawlh hun hun záwkah kan ṭang sá tawh reng tihna a ni. Chuvàng chuan SP level-a inbiak mai duh táwk loin Chief Secretary level emaw Home Minister level emaw tala inbiak vat ni sela; an inbun ngheh lutuk hma ngei khuan an bûk sak khû ṭhiattír ngei ngei a ṭûl a ni. Govt. Mizo High School-a ka páwlpui, Home Minister Pu Lalchámliana pawh chak tak leh khawng taka hma la tùrin mi mal tak pawhin ka ngèn nghál e.