SHEKÎNÂH

Kum 1991-ah Lunglei Pastor Biala Pro Pastor ka nih tirh khân vawi khat chu Bial KṬP Committee kan ṭhû a; chumi ṭum chuan Bial KṬP Chanchinbu hming ‘The Pres’ tih chu Pastor, Revd C. Lianhmingthanga chuan sawisêlin, “In chanchinbu hming hi thlák tùr a ni; awmzia a nei miah lo. Khâwl chhutna ‘press’ ni bawk si lo, Presbyterian kaih tàwina ‘Presby’ ni bawk si lo; awmze nei lo hi chanchinbu hminga hman tùr a ni lo. Miten kan kohhran min koh duhdahna ‘Pres’ tih chanchinbu hminga puttîr chu a dik lo. Baptist Kohhran pawh hi ‘Bap’ ti ila, an duh bîk dáwn em ni?” a ti kul kul mai a!

Pastor na ná ná zawng a ‘awmna bialah chuan hotu chan a chang zêl ang’ tih a ni bawk a, bial hotu ber ni ta miau chu thû hek, KṬP Chanchinbu hming chu thlák tùrin tih a ni ta a; committee ṭhut leh hunah a hming tùr pathum an rawn thawh khâwm ang a, chuta ṭang chuan thlan tùr a ni. Bial KṬP Committee kan ṭhut leh chuan chanchinbu hming tùr chu pathum an rawn thawh khâwm a; chûng zînga pakhat chu ‘SEKAINA’ tih hi a ni a. Ka rilru tê tê chuan, “Eng tihna tak chu ni ang maw?” ka ti a. Sial an kài ang a, chumi denchhen chuan ‘Se kaihna’ ti dàwn ila, ni mang si lo; an sawi fiah hmá chuan a hre ber tùra ngaih kha lâi sen lung mãwl mai ka ni si!

An han sawi ták zêlah chuan Vànmâwia hla phuahah Pathian ropuina lam sawina ni àwm takin ‘Sekaina’ tih a lo awm chu niin! Hriat lohna hi chu a ã ṭhin tih zawng zawng ka neih zo. A tàwpah phei chuan KṬP Chanchinbu hmingah chuan ‘Sekaina’ tih chu thlan a ni ta nghe nghe a; tûn thleng hian a la pu zui ang chu màw! Lungsi takin an puttîr táah ka ngâi. Aramaik ṭawng ‘Shekînâh’ chu Juda-te chuan ‘se-kî-nâ’ an ti ang. Sâpho khuan an lo ‘ti-sekaina’ pek emaw ni teh rêng ni? Vànmâwian a hla phuahah a lo ‘ti-Sekaina’ laklawh tawh bawk si a; a hla sa ṭhang ṭhalaiho chuan an ‘ti-sekaina’ lo thei lo a ni ta ber mai! Sâpho vàng hian Bible-a hming tam tak lam dàn dik loin kan lam phah a ni!

Shekînâh chu eng tihna nge ni ta? Shekînâh chu Hebrai Bible, Thuthlung Hlui­ah a lang lo a; Aramaik ṭawnga Hebrai Bible an lehlin, Targum-ah erawh chuan an hmang zing hle thung. Hebrai ṭawng leh Aramaik ṭawng hi inlaizâwn ni mah se, danglamna tam tak a awm a. Juda-ten Aramaik chu Hebrai ṭawng an hman vak tawh loh hnûa an hman a ni a; Thuthlung Hlui ziahna Hebrai ṭawng chu ‘Classical Hebrew’ tih a ni. Isua hunah khân an ṭawng tuallêng chu Aramaik a ni a. Sunagog inkhâwmah pawh Hebrai Bible an chhiar a; inkhâwmhote hriat thiam tùrin Aramaik ṭawngin an hrilh fiah ṭhin a ni. Nazareth inkhâwmna inah Isaian Hebrai ṭawnga a ziah kha Isuan a chhiar a (Lk 4.16-19); Aramaik-in a sawi fiah zui ang a, Hebrai leh Aramaik a thiam kawp tihna a ni.

Hebrai leh Aramaik chu ṭawng inlaizâwn kan tih kha; Shekînâh pawh hi a ṭobul takah chuan Hebrai thumal pakhat ‘shâkan’ aṭanga lo kal a ni a; shâkan awmzia chu ‘chêng’ (dwells, resides) tihna a ni. Aramaik ṭawng chu Thuthlung Hlui bu an khâr tawh hnûa Juda-ten an hman tlánglàwn ták záwk a nih avàngin ‘Shekînâh’ tih hi Thuthlung Hluiah a lang hman lo a ni ber. Aramaik ṭawngah pawh ‘Shekînâh’ chu Pathian chungchângah chauh lo chuan an hmang ngâi lo a; Pathian chungchânga hman a nih chuan ‘Pathian awmpuina’ (Divine Presence) tihna lam a hawi ber a. Juda-ten Pathian chu vàn chung sâng takah awmin an ngâi a; chuta ṭang chuan leiah lo chhukin mihringte a rawn awmpui ṭhinah an ngâi bawk. Hebrai sakhua (Judaism)-ah chuan an Pathian YHWH (Yahweh-Jehova) chu ‘vàn Pathian leh lei Pathian’ a ni.

Thlipui a lo tleh hum hum chuan Pathian chu a mite thlamuan tùrin a lo chhuk a; thlipui ken tel chhûm chungah chuan Pathian chu ṭhû angin an ngâi a. Sam phuahtu chuan, “Cherub chungah a chuang a, a thláwk ta a; a ni, thli thlaahte chuan a chuang a,” a ti a (Sam 18.10). Hetah hian ‘thli thla’ a tih hi ‘chhûm’ a ni a; chhûmah chuan Pathian chu chuang angin an sawi ṭhin. Chhûma chuang Pathian chuan thlipui na tak tleh kárah a mite a awmpui tihna a ni a; chu chu Aramaik ṭawnga ‘Shekînâh’ tih chuan a káwk a ni.

Thu sàwm pêk la tùra Sinai tlânga Mosia a làwn lâi khân chhûmin tlâng chu a rawn chîm ta hmuk mai a. LALPA ropuina chu Sinai tlângah chuan a awm ta reng a, chhûm chuan ni ruk chhûng chu a chîm a; ni sarih nî chuan chhûm aṭangin Mosia chu a rawn ko a (Ex 20.15-16). Kha thil thleng, LALPA ropuina, Sinai tlânga awm ta reng, chhûmin ni ruk chhûng a chîm hmuk mai kha Aramaik ṭawngin sawi ta sela, ‘Shekînâh’ an ti ang. Hetah hian ‘LALPA ropùina’ kan ti tak ná a, a nihna takah chuan ‘LALPA Ropui’ chu chhûm zîngah chuan a awm ta reng a ni záwk. Vàn sáng aṭangin a ropùina a rawn thawn thla a ni lo a, amah LALPA Ropui kha vàn aṭanga lo chhukin Sinai tlánga chhûm zîng mup kárah khân ni ruk chhûng a awm ta a ni. A nihna takah chuan Sinai tlâng thawvengah khuan chhûm a zîng ngâi hran lo a; Pathian lo chhuk lâi khân chhûm a lo zîng mai chauh záwk a ni.

Mi ṭhenkhatin Lalpa Ṭawng­ṭaina tàwp lama ‘ropùi’ te tih hi ‘ropuina’ tih an duh záwk thû an sawi ṭhin a; hetah kher hi chuan ‘ropuina’ tihna ṭawngkam nèn ṭawng bul lamah thuhmun tho mah se, ‘ropùi’ tih hi a fuh zâwk ang. Rev. Zairema khân Pathian zepui pakhat chu ‘ropùi’ a ni a ti! Pathian ropuizia chu a thil siam tam takah a lang chhuak a; ama nih phung hrim hrim chu ‘ropùi’ a ni. Pathian chu ropúi tak a ni a, ropùi chu a zepui pakhat a ni.

Thlalèra Israel-te an thang lâi khán biak bûk an din a; chu chu ‘inbiakna puan in’ tih a ni bawk. Inbiakna puan in chu chhûmin a rawn tuam ta mup a; biak bûk chu LALPA ropuinain a lo khat ta a. Chutia chhûm a lo zìn ták mupa, LALPA ropuinaa biak bûk chu a lo khah ták avàng chuan, Mosia chu inbiakna puan in chhûngah a lût thei ta lo a (Ex 40.34-35). Chhûm chuan biak bûk chu a kiansan veleh Israel-ten an awm hmun an sawn a; chhûmin biak bûk chu a chîm chhûng zawng erawh chuan Israel-ten awm hmun an sawn ngâi lo. Kha thil thleng, chhûmin biak bûk a chîm hmuk chhûng kha Aramaik ṭawngin sawi dâwn ila chuan ‘Shekinah-in biak bûk a luah’ tih tùr a ni ang. Hetah pawh hian a nihna takah chuan LALPA Ropui chuan biak bûk a luah tihna a ni; a ‘ropuina’ chauhin luah ni loin!

Aramaik Bible (Targum)-ah chuan Shekînâh tih hi an hmang zing hle a; LALPA ‘ropuina’ kha Shekînâh an tih chu a ni si lo; ‘ropuina’ rawn thlentu LALPA záwk kha ‘Shekînâh’ chu a ni. Hebrai Bible-ah chuan ‘LALPA ropuina’ tih kan hmu fo a; Targum-ah chuan chûng ‘LALPA ropuina’ tih chu ‘Shekînâh’ tiin hmun khatah chauh an hmang a; chu hmun khat awm chhun chu Zakaria 2.8-a ‘a ropuina’ tih kha a ni; khatah kha chuan ‘Shekînâh’ an hmang ve. Targum-ah chuan Hebrai ṭawnga ‘ropuina’ tihna ‘kevod’ chu Shekînâh tiin an let ngâi lo a; ‘ropuina’ chu ni loin amah ‘Pathian’ chu Shekînâh záwk chu a ni. Targum-a hman dàn chuan Shekînâh chu ‘Pathian’ tihna a nih ber chu!

Hetiang deuh bawk hian Thuthlung Hluiah chuan ‘LALPA vàntirhkoh’ tih kha amah LALPA ngei záwk a lo nih châng a awm ṭhin. Mosian hnim buka LALPA vàntirhkoh a hmuh kha a hnû lawkah chuan amah rawn betu Pathian, LALPA chu a lo ni leh tlat si (Ex 3.2,4).

Juda-ten Shekînâh chu an hnên aṭangin ṭhen hran theih loh angin an sawi a; khawiah pawh Juda-te awmna apiangah a awm zêl an ti. Babulon-a an sal tàn lái pawh khán Shekînâh chu an hnénah a awm reng a; Israel-te tuarnaah pawh khán Shekînâh chuan tuar ve angin an ngâi. Khawiah pawh Juda-te darhna hmun apiangah Shekînâh chu an hnênah a awm zêl an ti. Rom sipai hotu General Titus-an Jerusalem temple a tihchhiat hnûah pawh Shekînâh chuan a kalsan chuang lo a; temple tlâng dàwl zàwlna chim bãng Western Wall (Ṭahna Bang)-ah chuan tûn thlengin Shekînâh chu a awm reng an ti. Chu vàng chu ni maw, Juda-ten Ṭaha Bang an tlawh apiangin a bulah an ṭawngṭai ṭhin a; ṭhenkhat phei chuan an ṭawngṭaina thu ziah chhuah chu Ṭahna Bang lung rem kârah an zep ṭhin. Chûng ṭawngṭaina thuziak pakhat chu kei pawhin November 11, 1998 khân ka rû a, tûn thlengin ka la kawl ṭha a ni!

Shekînâh thuneihna leh chêt vêlna chu lei chungah chauh ni loin Sheol-a thlengin a huam an ti bawk a. Sheol chu lei hnuai thûk takah a awm a; chutah chuan mitthi thlarau zawng zawng chu kal vekin an ring. Sheol chu hmun thim tak a ni a; chuta awmte chu nung tih tlák loh, ti rî riãi chauhin an nung chê chê a. Sheol-a awm tân Pathian faka chawimawi theih pawh a ni lo. Juda-te lal Hezekia damlo dam leh khân, “Thlàn hian a fak thei lo si che a, thihna pawh hian a châwimâwi thei hek lo che,” a ti a (Is 38.18). Hetah hian ‘thlàn’ leh ‘thihna’ hi Sheol sawina a ni.

Thuthlung Thar hunah sakhaw hruaitu Sadukai-te kha mitthi thawhlehna awm ring lo an ni a. Hun lo inher danglam zêlah erawh chuan rabbi zîngah a tàwp khãwkah chuan Sheol-a awm tawh pawh tundin leh a nih ring táwk an lo awm ve ta a. Chûng zînga pakhat Rabbi Joshua ben Levi chuan, “Gehenna-a awmten Messia an la hmû ang a, thuthlung chhinchhiahna neite phuarna phelhsak an ni ang a, thim (Sheol) ata an lo chhuak ang,” a ti. “Mi sual, Gehenna-a phuara awmte chu hremhmun aṭangin an lo chhuak ang a, an hmá hruaitu chu Shekînâh a ni ang,” an ti bawk. A awmzia chu hremhmuna awmte meuh pawh, a tàwp khãwkah chuan Shekînâh chuan a la chhan chhuak dâwn tihna a ni. Chutiang chuan Shekînâh chuan vànah leh lei chungah chauh ni loin lei hnuai thûk taka awm Sheol thleng pawhin thû a nei tihna a nih chu.

Thuthlung Tharah ‘Shekînâh’ tih ngau ngau chu lang lo mah se, Grik ṭawnga sekênê tih chu Shekînâh aṭanga lo kal niin a l. “Ngâi teh, Pathian bâwktê chu mihring zîngah a lo awm ta a,” (Thup 21.3) tihah hian Grik thumal skênê hman a ni a; ‘Pathian bâwktê’ chu thil dang ni loin Shekînâh chu a ni. Johanan, “Thû (Gr. Logos) chu tisâah a lo chang a, kan zîngah a lo awm ta,” a ti bawk a (Jn 1.14); hetah hian ‘lo awm ta’ tihna Grik thumal hi eskênôsen tih a ni a; hei pawh hi Shekînâh aṭanga lo kal a ni ang. Chutiang chuan Thuthlung Thar hmun tam takah Pathian awmpuina ‘Shekînâh’ chu hmuh tùr a awm a. Shekînâh chu eng nge ni ta ber? Thuthlung Hluiah ‘LALPA vàntirhkoh’ tih kan hmuhna ṭhenkhatah chuan amah LALPA záwk chu a lo ni ṭhin a; chutiang bawk chuan Shekînâh chu ‘Pathian awmpuina’ tihna a nih rualin amah ‘Pathian ropui’ ngei chu ‘Shekînâh’ chu a lo ni!